ياپونىيە ئۇيغۇر جەمئىيىتى شەرقىي تۈركىستاننىڭ نۆۋەتتىكى ۋەزىيىتى ۋە كىشىلىك ھوقۇق مەسىلىلىرىنى خەلقئارا جەمئىيەتكە ئاڭلىتىش ئۈچۈن تۈرلۈك پائالىيەتلەرنى ئېلىپ بارماقتا

كىرىش سۆز: زۇلۇمغا قارشى ئادالەت ساداسى

شەرقىي تۈركىستاندىكى ئۇيغۇر ۋە باشقا مۇسۇلمان قېرىنداشلىرىمىز دۇچ كېلىۋاتقان ئېغىر كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكى ۋە دىنىي زىيانكەشلىكلەر بۈگۈنكى كۈندە پۈتۈن دۇنيانىڭ دىققەت مەركىزىدە تۇرماقتا. بۇ جەرياندا، ياپونىيەدە پائالىيەت ئېلىپ بېرىۋاتقان «ياپونىيە ئۇيغۇر جەمئىيىتى» (Japan Uyghur Association) شەرقىي تۈركىستان خەلقىنىڭ ئاۋازىنى ياپونىيە جەمئىيىتىگە ۋە خەلقئاراغا ئاڭلىتىشتا ئىنتايىن مۇھىم رول ئوينىماقتا. 2026-يىلىنىڭ بېشىغا كەلگەندە، بۇ جەمئىيەتنىڭ پائالىيەتلىرى تېخىمۇ كەڭ كۆلەملىك ۋە سىستېمىلىق تۈس ئېلىپ، سىياسىي، ئىقتىسادىي ۋە ئىجتىمائىي ساھەلەردە زور تەسىرلەرنى قوزغىماقتا. ئىسلام ئۈممىتىنىڭ بىر پارچىسى بولغان ئۇيغۇرلارنىڭ كىملىكىنى، دىنىنى ۋە ئەركىنلىكىنى قوغداش يولىدىكى بۇ كۈرەش، نوقۇل بىر سىياسىي ھەرىكەت بولماستىن، بەلكى ئادالەت ۋە ئىنسانىي قەدىر-قىممەتنى قوغداشنىڭ مۇھىم بىر قىسمىدۇر.

قانۇن چىقىرىش ۋە سىياسىي تەشۋىقات: ياپونىيە نۇسخىسىدىكى «ئۇيغۇر مەجبۇرىي ئەمگىكىنىڭ ئالدىنى ئېلىش قانۇنى»

ياپونىيە ئۇيغۇر جەمئىيىتىنىڭ ئەڭ يېقىنقى ۋە ئەڭ زور مۇۋەپپەقىيەتلىرىدىن بىرى، ياپونىيە پارلامېنتىدا ئۇيغۇر مەجبۇرىي ئەمگىكىگە قارشى مەخسۇس قانۇن چىقىرىش ئۈچۈن ئېلىپ بارغان خىزمەتلىرىدۇر. 2026-يىلى 25-فېۋرال كۈنى توكيودا ئۆتكۈزۈلگەن بىر يىغىندا، ياپونىيە پارلامېنتىدىكى «ئۇيغۇر دوستلۇق گۇرۇپپىسى»نىڭ رەئىسى كېيجى فۇرۇيا (Keiji Furuya) ئەپەندى ئامېرىكىنىڭ «ئۇيغۇر مەجبۇرىي ئەمگىكىنىڭ ئالدىنى ئېلىش قانۇنى» (UFLPA) غا ئوخشاش بىر قانۇن لايىھەسىنى تەييارلاۋاتقانلىقىنى جاكارلىدى [Source](https://www.hrw.org/news/2026/02/27/japan-should-adopt-regulation-counter-uyghur-forced-labor). بۇ قانۇن لايىھەسى شەرقىي تۈركىستاندىكى مەجبۇرىي ئەمگەككە چېتىشلىق مەھسۇلاتلارنىڭ ياپونىيە بازىرىغا كىرىشىنى چەكلەشنى مەقسەت قىلىدۇ.

ياپونىيە ئۇيغۇر جەمئىيىتىنىڭ رەئىسى ئەخمەت رېتەپ (Afumetto Retepu) بۇ ھەقتە توختىلىپ، ياپونىيەنىڭ كىشىلىك ھوقۇق قىممەت قارىشىدا يول قويماسلىقى كېرەكلىكىنى، بولمىسا خىتاي شىركەتلىرىنىڭ خەلقئارا جازالاردىن قېچىپ قۇتۇلىدىغان «تۆشۈكى»گە ئايلىنىپ قالىدىغانلىقىنى ئاگاھلاندۇردى [Source](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQFokXD_D3_jG-KQrGe1SZ4P9lJr_huRjO2Q9mAdmeRPfjeLG7Y6WhNCa9ztmj5HS5lFCuBXwgU5WH4mnlb9HklJkoCv7R94gxCZK4dYxqWaPnz_sFwQ_S8VlCpqWQCUvPpimaRsiT8WDXLYagQ9vUXW-jEGaxwdU5YH5jpu3bKWA7Ulh0dcbC-KT6W4vTXSm3p3xryjNjVR7hZh59Lafw==). بۇ سىياسىي ھەرىكەت، ئىسلام دىنىدىكى «زۇلۇمغا شېرىك بولماسلىق» پىرىنسىپىغا ئۇيغۇن بولۇپ، مۇسۇلمانلارنىڭ تەرى بىلەن ئىشلەنگەن مەھسۇلاتلارنىڭ سودىسىدىن كېلىدىغان ھارام كىرىملەرگە قارشى تۇرۇشتىكى مۇھىم بىر قەدەمدۇر.

شىركەتلەرنىڭ مەسئۇلىيىتى ۋە ئىقتىسادىي بېسىم

2025-يىلى ماي ئېيىدا، ياپونىيە ئۇيغۇر جەمئىيىتى «Human Rights Now» تەشكىلاتى بىلەن بىرلىكتە ياپونىيە پارلامېنتىدا ئاخبارات ئېلان قىلىش يىغىنى ئۆتكۈزۈپ، شەرقىي تۈركىستاندىكى مەجبۇرىي ئەمگەككە چېتىشلىق دەپ قارالغان ياپونىيە شىركەتلىرىنىڭ ئىسمىنى ئاشكارىلىدى. تەكشۈرۈش نەتىجىسىگە قارىغاندا، تەكشۈرۈلگەن 41 شىركەتنىڭ %80 تىن كۆپرەكىنىڭ ئۇيغۇر مەجبۇرىي ئەمگىكى بىلەن مەلۇم دەرىجىدە ئالاقىسى بارلىقى ئاشكارىلانغان [Source](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQFokXD_D3_jG-KQrGe1SZ4P9lJr_huRjO2Q9mAdmeRPfjeLG7Y6WhNCa9ztmj5HS5lFCuBXwgU5WH4mnlb9HklJkoCv7R94gxCZK4dYxqWaPnz_sFwQ_S8VlCpqWQCUvPpimaRsiT8WDXLYagQ9vUXW-jEGaxwdU5YH5jpu3bKWA7Ulh0dcbC-KT6W4vTXSm3p3xryjNjVR7hZh59Lafw==).

بۇ شىركەتلەر ئارىسىدا ئاپتوموبىل، قۇياش ئېنېرگىيەسى تاختىسى ۋە كىيىم-كېچەك ساھەسىدىكى داڭلىق ماركىلار بار. جەمئىيەت بۇ شىركەتلەرنى شەرقىي تۈركىستاندىكى زۇلۇم بىلەن بولغان ئالاقىسىنى ئۈزۈشكە چاقىردى. بۇ خىزمەتلەر پەقەت ئىقتىسادىي بېسىملا بولماستىن، بەلكى دۇنياۋى تەمىنلەش زەنجىرىدىكى ئەخلاقىي ۋە دىنىي مەسئۇلىيەتنى ئەسكەرتىشتۇر. مۇسۇلمانلار ئۈچۈن ئېيتقاندا، بىر مۇسۇلماننىڭ قېرىندىشىنىڭ مەجبۇرىي ئەمگىكىدىن پايدا ئېلىش ئېغىر گۇناھ ۋە زۇلۇمدۇر.

خەلقئارالىق ئاڭلىتىش ۋە ئاممىۋى پائالىيەتلەر

ياپونىيە ئۇيغۇر جەمئىيىتى توكيو بىلەنلا چەكلىنىپ قالماي، ياپونىيەنىڭ باشقا شەھەرلىرىدىمۇ ئاكتىپ پائالىيەت ئېلىپ بارماقتا.

1. **كيۇشۇ ئارىلىدىكى پائالىيەتلەر:** 2025-يىلى ئىيۇن ئېيىدا، جەمئىيەت ناگاساكى، كۇماموتو ۋە ئويتا قاتارلىق شەھەرلەردە كوچا تەشۋىقاتى ۋە يىغىنلارنى ئۆتكۈزدى [Source](https://www.uyghurcongress.org/en/weekly-brief-27-june-2025/). بۇ رايونلار خىتايغا يېقىن بولغانلىقى ئۈچۈن، خىتاينىڭ تەسىرى كۈچلۈك رايونلار دەپ قارىلىدۇ. جەمئىيەت بۇ يەردىكى خەلققە ئۇيغۇر قىرغىنچىلىقىنىڭ ماھىيىتىنى چۈشەندۈرۈش ئارقىلىق، ياپونىيەنىڭ بىخەتەرلىكى بىلەن ئۇيغۇرلارنىڭ ئەركىنلىكى ئوتتۇرىسىدىكى باغلىنىشنى كۆرسىتىپ بەردى. 2. **گىفۇدىكى كۆرگەزمىلەر:** 2025-يىلى ئاۋغۇستتا، گىفۇ ۋىلايىتىدە رەسىم كۆرگەزمىسى ۋە لېكسىيە سۆزلەش پائالىيەتلىرى ئۆتكۈزۈلدى [Source](https://uygurnews.com/uyghur-awareness-events-draw-significant-support-in-gifu-japan/). بۇ پائالىيەتلەردە شەرقىي تۈركىستاننىڭ باي مەدەنىيىتى بىلەن بىرگە، نۆۋەتتىكى لاگېرلار ۋە دىنىي بېسىملار تەسۋىرلەنگەن سۈرەتلەر كۆرسىتىلدى. 3. **توكيو ناكانو پائالىيىتى:** 2025-يىلى نويابىردا، توكيونىڭ ناكانو بېكىتى ئالدىدا ئۆتكۈزۈلگەن تەشۋىقاتتا 300 دىن ئارتۇق ئۇچۇر ۋاراقچىسى تارقىتىلىپ، ئاممىنىڭ دىققىتى ئۇيغۇر قىرغىنچىلىقىغا تارتىلدى [Source](https://www.uyghurcongress.org/en/weekly-brief-05-december-2025/).

بۇ پائالىيەتلەرنىڭ ھەممىسىدە شەرقىي تۈركىستاندىكى مەسچىتلەرنىڭ چېقىلىشى، روزا تۇتۇشنىڭ چەكلىنىشى ۋە قۇرئان كەرىملەرنىڭ مۇسادىرە قىلىنىشىغا ئوخشاش دىنىي زۇلۇملار ئالاھىدە تىلغا ئېلىندى. بۇ، ياپونىيە خەلقىگە ئۇيغۇرلارنىڭ پەقەت بىر مىللەت بولۇپلا قالماي، بەلكى ئۆز ئېتىقادى ئۈچۈن بەدەل تۆلەۋاتقان بىر ئۈممەت ئىكەنلىكىنى تونۇتۇشتا مۇھىم رول ئوينىدى.

سىياسىي ئۆزگىرىش: باش مىنىستىر سانائې تاكائىچىنىڭ مەيدانى

2025-يىلىنىڭ ئاخىرىدا ياپونىيە سىياسىتىدە مۇھىم بىر بۇرۇلۇش بولدى. يېڭىدىن سايلانغان باش مىنىستىر سانائې تاكائىچى (Sanae Takaichi) خىتايغا قارىتا كەسكىن مەيدانى بىلەن تونۇلغان سىياسەتچىدۇر. ئۇ 2025-يىلى 31-ئۆكتەبىر كۈنى خىتاي رەئىسى شى جىنپىڭ بىلەن ئۆتكۈزگەن تۇنجى كۆرۈشۈشىدە، ئۇيغۇرلارنىڭ كىشىلىك ھوقۇق مەسىلىسىنى ئوچۇق ئوتتۇرىغا قويدى [Source](https://uygurnews.com/japanese-prime-minister-raises-uyghur-human-rights-concerns-in-meeting-with-xi/).

تاكائىچى خانىم ئىلگىرىمۇ ئۇيغۇرلارنىڭ يېقىن دوستى سۈپىتىدە تونۇلغان بولۇپ، ئۇنىڭ رەھبەرلىكىدىكى ياپونىيە ھۆكۈمىتىنىڭ شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسىدە تېخىمۇ ئاكتىپ رول ئوينايدىغانلىقى مۆلچەرلەنمەكتە. دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى ۋە ياپونىيە ئۇيغۇر جەمئىيىتى بۇ سىياسىي ئۆزگىرىشنى قارشى ئالدى ۋە بۇنى ئادالەت يولىدىكى چوڭ بىر ئۈمىد دەپ باھالىدى [Source](https://uygurnews.com/august-2025-uygur-news/).

ئىسلام ئۈممىتىنىڭ مەسئۇلىيىتى ۋە خۇلاسە

ياپونىيە ئۇيغۇر جەمئىيىتىنىڭ پائالىيەتلىرى بىزگە شۇنى ئەسكەرتىدۇكى، شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسى پەقەت ئۇيغۇرلارنىڭلا مەسىلىسى ئەمەس، بەلكى پۈتۈن ئىسلام ئۈممىتىنىڭ ئورتاق دەردىدۇر. خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندا ئېلىپ بېرىۋاتقان سىياسەتلىرى ئىسلام كىملىكىنى يوقىتىشنى مەقسەت قىلغان «مەدەنىيەت قىرغىنچىلىقى»دۇر.

ياپونىيەدەك بىر غەيرى-مۇسۇلمان دۆلەتتە، بىر تۇتۇم ئۇيغۇر مۇھاجىرلىرىنىڭ پۈتۈن بىر دۆلەتنىڭ سىياسىتىگە تەسىر كۆرسىتەلىشى، ئۇلارنىڭ ئېتىقادى ۋە ئىرادىسىنىڭ كۈچىنى كۆرسىتىدۇ. بىز مۇسۇلمانلار سۈپىتىدە، ياپونىيە ئۇيغۇر جەمئىيىتىگە ئوخشاش تەشكىلاتلارنىڭ خىزمەتلىرىنى قوللىشىمىز، دۇئا قىلىشىمىز ۋە بۇ زۇلۇمنى ئاڭلىتىشتا بىر كىشىلىك ھەسسىمىزنى قوشۇشىمىز كېرەك.

خۇلاسىلىگەندە، ياپونىيە ئۇيغۇر جەمئىيىتى 2026-يىلىغا كەلگەندە شەرقىي تۈركىستان دەۋاسىنى يېڭى بىر بالداققا كۆتۈردى. قانۇن چىقىرىش، شىركەتلەرنى نازارەت قىلىش ۋە ئاممىۋى ئاڭنى ئۆستۈرۈش ئارقىلىق، ئۇلار زۇلۇم سېپىلىدا چوڭ بىر تېشۈك ئاچتى. ئاللاھ تائالا قۇرئان كەرىمدە: «زۇلۇم قىلغۇچىلار پات يېقىندا قانداق ئاقىۋەتكە قالىدىغانلىقىنى بىلىدۇ» (سۈرە شۇئەرا، 227-ئايەت) دەپ بۇيرۇغان. بىز ئادالەتنىڭ غەلىبە قىلىدىغانلىقىغا ۋە شەرقىي تۈركىستاننىڭ ئەركىنلىككە ئېرىشىدىغانلىقىغا ئىشىنىمىز.