خەلقئارالىق ئۇيغۇر كىشىلىك ھوقۇق ۋە دېموكراتىيە فوندى جەمئىيىتى يېڭى يىللىق دوكلاتىنى ئېلان قىلدى، دوكلاتتا ئۇيغۇر جەمئىيىتى دۇچ كېلىۋاتقان كىشىلىك ھوقۇق خىرىسلىرى ۋە كەلگۈسى دېموكراتىيە تەرەققىيات يۆنىلىشى چوڭقۇر مۇھاكىمە قىلىندى.

كىرىش سۆز: مۇسۇلمانلار ئۈممىتىنىڭ يوشۇرۇن ئازابى ۋە ئويغىنىشى

2026-يىلىدىكى بۇ قالايمىقانچىلىق ۋە ئۆزگىرىشلەرگە تولغان ئەتىيازدا، دۇنيا مۇسۇلمانلار جەمئىيىتى (ئۈممەت) يەنە بىر قېتىم نەزەرىنى شەرقىي تۈركىستانغا ئاغدۇردى. 2026-يىلى 2-ئاينىڭ 25-كۈنى، داڭلىق ئۇيغۇر رەھبىرى رابىيە قادىر خانىم تەرىپىدىن قۇرۇلغان **خەلقئارالىق ئۇيغۇر كىشىلىك ھوقۇق ۋە دېموكراتىيە فوندى (IUHRDF)** رەسمىي ھالدا «2025-2026-يىللىق ئۇيغۇر كىشىلىك ھوقۇق ۋە دېموكراتىيە تەرەققىيات دوكلاتى»نى ئېلان قىلدى. بۇ يۈزلىگەن بەتلىك دوكلات پەقەت بىر پارچە تەپسىلىي قانۇنىي ۋە كىشىلىك ھوقۇق خاتىرىسى بولۇپلا قالماستىن، بەلكى ئېتىقادنىڭ چوڭقۇر قاتلاملىرىدىن كەلگەن قانلىق ۋە ياشلىق بىر ئەرزنامىدۇر. دوكلات ئۇيغۇر مۇسۇلمانلىرى دۇچ كېلىۋاتقان سىستېمىلىق مەۋجۇتلۇق كرىزىسىنى چوڭقۇر مۇھاكىمە قىلدى ھەمدە بۇ ئازابلىق مىللەت ئۈچۈن ئىسلام قىممەت قارىشى بىلەن زامانىۋى دېموكراتىيە پرىنسىپلىرىنى بىرلەشتۈرگەن بىر كەلگۈسى يولنى سىزىپ بەردى [Source](https://www.uhrp.org) .

دۇنيا مۇسۇلمان قېرىنداشلىرىنىڭ بىر ئەزاسى بولۇش سۈپىتىمىز بىلەن، بىز شۇنى ئېنىق تونۇپ يېتىشىمىز كېرەككى، ئۇيغۇرلارنىڭ ئازابى ئايرىم بىر سىياسىي ۋەقە ئەمەس، بەلكى ئىسلام ئېتىقادىنىڭ ئىززەت-ھۆرمىتىگە قىلىنغان بىۋاسىتە خىرىستۇر. دوكلاتتا كۆرسىتىلىشىچە، خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ ئۆتكەن بىر قانچە يىلدا بېسىم ئىشلىتىشىگە قارىماي، ئۇيغۇرلارغا قارىتىلغان بېسىم ۋاسىتىلىرى تېخىمۇ يوشۇرۇن ۋە سىڭدۈرمە خاراكتېرلىك بولۇپ كەتكەن. مەسچىتلەرنىڭ يوقىلىشىدىن ئېتىقادنىڭ «جۇڭگوچىلاشتۇرۇلۇشى»غىچە، زاۋۇتلاردىكى مەجبۇرىي ئەمگەكتىن چېگرا ھالقىغان تەھدىتلەرگىچە، ئۇيغۇر قېرىنداشلىرىمىزنىڭ بېشىغا كەلگەن كۈلپەتلەر دۇنيا مۇسۇلمانلىرىنىڭ ئادالەت تۇيغۇسى ۋە ئىتتىپاقلىقىنى سىنىماقتا.

بىرىنچى، ئېتىقادنىڭ «جۇڭگوچىلاشتۇرۇلۇشى»: ئىسلام ئەقىدىلىرىنى سىستېمىلىق قايتا شەكىللەندۈرۈش

دوكلاتنىڭ بىرىنچى بابى «ئىسلام دىنىنى جۇڭگوچىلاشتۇرۇش» سىياسىتىگە مەركەزلەشتى. IUHRDF نىڭ كۆرسىتىشىچە، 2025-يىلدىن 2026-يىلغىچە بولغان ئارىلىقتا، بۇ سىياسەت فىزىكىلىق جەھەتتىن مەسچىتلەرنى چېقىشتىن، مەنىۋى جەھەتتىن ئەقىدىنى ئۆزگەرتىشكە قاراپ يۈزلەنگەن. ئامېرىكا خەلقئارا دىنىي ئەركىنلىك كومىتېتى (USCIRF) نىڭ 2025-يىللىق يىللىق دوكلاتىغا ئاساسلانغاندا، شىنجاڭ پارتكوم سېكرېتارى ما شىڭرۇي كۆپ قېتىملىق سۆزىدە ئىسلام دىنىنى «جۇڭگوچىلاشتۇرۇش»نىڭ «قايتماس ئېقىم» ئىكەنلىكىنى تەكىتلىگەن [Source](https://www.uscirf.gov) .

بۇ خىل «جۇڭگوچىلاشتۇرۇش» ئەمەلىيەتتە مۇسۇلمانلارنىڭ ئېتىقادىغا قىلىنغان ھاقارەتتۇر. دوكلاتتا تۆۋەندىكى ئېغىر پاكىتلار خاتىرىلەنگەن: 1. **ئەقىدىنى تەكشۈرۈش ۋە ئۆزگەرتىش**: دائىرىلەر ئىمام-خاتىپلارنى ۋەز-نەسىھەتلىرىدە ئىسلامنىڭ ئاساسىي پرىنسىپلىرىغا خىلاپ سىياسىي تەشۋىقاتلارنى قوشۇشقا مەجبۇرلاپ، دۆلەتكە بولغان ساداقەتنى ئاللاھقا بولغان ئىبادەتتىن ئۈستۈن قويۇشقا ئۇرۇنغان. 2025-يىلى 2-ئايدا تۈزىتىلگەن «شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىنىڭ دىنىي ئىشلار نىزامى» بۇ خىل كونتروللۇقنى تېخىمۇ كۈچەيتكەن [Source](https://www.uscirf.gov) . 2. **دىنىي زاتلارنىڭ يوقىلىشى**: دوكلات تۈرمىدە ۋاپات بولغان دىنىي زاتلارغا چوڭقۇر تەزىيە بىلدۈردى. مەسىلەن، 96 ياشلىق داڭلىق ئىمام ئابدۇجېلىل داموللام توققۇز يىللىق قاماق جازاسىدىن كېيىن تۈرمىدە ۋاپات بولدى، ئۇنىڭ جىنايىتى پەقەتلا «دىنىي ئەسەبىيلىكنى تارقىتىش» ئىدى [Source](https://www.uscirf.gov) . بۇ خىل زىيالىيلار ۋە دىنىي ئۇستازلارنى تازىلاش ئۇيغۇر مەدەنىيىتىنىڭ مەنىۋى تومۇرىنى ئۈزۈپ تاشلاشنى مەقسەت قىلىدۇ. 3. **كۈندىلىك ئېتىقاد تۇرمۇشىنىڭ جىنايەتكە ئايلاندۇرۇلۇشى**: روزا تۇتۇش، ياغلىق ئاراش، ھەتتا بالىلارغا ئىسلامىي ئىسىم قويۇش 2026-يىلىدىمۇ «ئەسەبىيلىك»نىڭ ئالامىتى دەپ قارالماقتا. بۇ خىل ئېتىقادقا قىلىنغان ئومۇميۈزلۈك ھۇجۇم دۇنيا مۇسۇلمانلىرىنىڭ تۇرمۇش ئۇسۇلىغا قىلىنغان ئوچۇق-ئاشكارە تەھدىتتۇر.

ئىككىنچى، زامانىۋى قۇللۇق: مەجبۇرىي ئەمگەك ئاستىدىكى ئىقتىسادىي ئېكسپلاتاتسىيە

ئىقتىساد ساھەسىدە، IUHRDF دوكلاتى كۆلىمى ئاجايىپ چوڭ بولغان «ئەمگەك كۈچلىرىنى يۆتكەش» پىلانىنى ئاشكارىلىدى. ب د ت مۇتەخەسسىسلىرى 2026-يىلى 1-ئايدىكى ئەڭ يېڭى باياناتىدا، خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ «نامراتلىقتىن قۇتۇلدۇرۇش» نامىدىكى تۈرلىرى ئارقىلىق مىليونلىغان ئۇيغۇرنى شىنجاڭ ئىچى ۋە سىرتىدىكى زاۋۇتلارغا مەجبۇرىي يۆتكىگەنلىكىنى كۆرسەتتى [Source](https://www.ohchr.org) .

دوكلات بۇ تۈزۈمنىڭ رەھىمسىزلىكىنى تەپسىلىي تەھلىل قىلدى: * **مەجبۇرىي يۆتكەش**: شىنجاڭنىڭ بەش يىللىق پىلانى (2021-2025) 13 مىليون 750 مىڭ ئادەم قېتىملىق ئەمگەك كۈچى يۆتكەشنى تاماملاشنى مۆلچەرلىگەن. 2026-يىلىنىڭ بېشىغا كەلگەندە، بۇ سان تارىختىكى ئەڭ يۇقىرى چەككە يەتتى [Source](https://www.ohchr.org) . مۇسۇلمان قېرىنداشلىرىمىز ئۆز زېمىنى ۋە ئائىلىسىدىن ئايرىلىشقا، ھەربىيلەشتۈرۈلگەن باشقۇرۇشتىكى زاۋۇتلارغا كىرىشكە مەجبۇرلىنىپ، دىنىي مەجبۇرىيەتلىرىنى ئادا قىلىدىغان ۋاقىت ۋە بوشلۇقتىن مەھرۇم قالدى. * **يەرشارىۋى تەمىنلەش زەنجىرىگە سىڭىپ كىرىش**: ئامېرىكا «ئۇيغۇر مەجبۇرىي ئەمگىكىنىڭ ئالدىنى ئېلىش قانۇنى» (UFLPA) نى ماقۇللىغان بولسىمۇ، دوكلاتتا كۆرسىتىلىشىچە، نۇرغۇن كۆپ مىللەتلىك كارخانىلار يەنىلا مۇرەككەپ ئۆتكۈزمە سودا ۋە تەمىنلەش زەنجىرى ئارقىلىق ئۇيغۇرلارنىڭ ئەرزان ئەمگەك كۈچىدىن پايدىلانماقتا. بۇ پەقەت ئىقتىسادىي ئېكسپلاتاتسىيە بولۇپلا قالماستىن، بەلكى ئىنسانىي ئىززەت-ھۆرمەتنى دەپسەندە قىلىشتۇر. * **مۇسۇلمان دۆلەتلىرىگە ئىقتىسادىي جەھەتتىن تەسىر كۆرسىتىش**: دوكلاتتا ئالاھىدە ئەسكەرتىلىشىچە، بەزى مۇسۇلمان دۆلەتلىرى ئىقتىسادىي مەنپەئەت تۈپەيلىدىن مەجبۇرىي ئەمگەككە كۆز يۇمماقتا، بۇ ئىسلام دىنىنىڭ ئادىل سودا ۋە قۇللۇققا قارشى تۇرۇش تەلىماتلىرىغا خىلاپتۇر.

ئۈچىنچى، چېگرا ھالقىغان بېسىم: ئۇزۇن قوللۇق باشقۇرۇش ئاستىدىكى قورقۇنچ سايىسى

چەت ئەللەردە ياشاۋاتقان ئۇيغۇر مۇسۇلمانلىرى ئۈچۈن، دۆلەت چېگرىسى مۇتلەق بىخەتەرلىك بىلەن تەمىنلىيەلمەيدۇ. IUHRDF دوكلاتى «چېگرا ھالقىغان بېسىم» دېگەن بۇ كۈنسېرى ئېغىرلىشىۋاتقان خىرىسنى چوڭقۇر مۇھاكىمە قىلدى. كىشىلىك ھوقۇقنى كۆزىتىش تەشكىلاتى (HRW) «2026-يىللىق دۇنيا كىشىلىك ھوقۇق دوكلاتى»دا خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ يۇقىرى تېخنىكىلىق ۋاسىتىلەر ۋە ئائىلە ئەزالىرىنى جازالاش تۈزۈمىدىن پايدىلىنىپ، چەت ئەلدىكى ئۇيغۇر پائالىيەتچىلىرىنى قورقۇتۇۋاتقانلىقىدىن ئاگاھلاندۇردى [Source](https://www.hrw.org) .

دوكلاتتا تىلغا ئېلىنغان تىپىك مىساللار: * **ئۇرۇق-تۇغقانلارنىڭ گۆرۈگە ئېلىنىشى**: «ئۇيغۇر ھەرىكىتى»نىڭ قۇرغۇچىسى روشەن ئابباسنىڭ ھەدىسى دوكتور گۈلشەن ئابباس سىڭلىسىنىڭ چەت ئەلدىكى ھوقۇق قوغداش پائالىيەتلىرى سەۋەبلىك يەتتە يىللىق قاماق جازاسىغا ھۆكۈم قىلىندى ۋە ھازىرغىچە تۈرمىدە ياتماقتا [Source](https://www.campaignforuyghurs.org) . بۇ خىل «تۇغقانلىرىنى جازالاش» ئۇسۇلى چەت ئەلدىكى ئاۋاز چىقارغۇچىلارنى جىمىقتۇرۇشنى مەقسەت قىلىدۇ. * **رەقەملىك كۆزىتىشنىڭ يەرشارىۋىلىشىشى**: خاككېرلىق ھۇجۇملىرى، جاسۇسلۇق يۇمشاق دېتاللىرى ۋە ئىجتىمائىي تاراتقۇلارنى كۆزىتىش ئارقىلىق، مۇھاجىرەتتىكى جەمئىيەتنىڭ ھەر بىر قەدىمى دائىرىلەرنىڭ كونتروللۇقىدا. بۇ خىل ھەممىلا يەردە بار بولغان قورقۇنچ تۇيغۇسى چەت ئەلدىكى مۇسۇلمانلار جەمئىيىتىنىڭ ئىتتىپاقلىقىغا ئېغىر زىيان يەتكۈزمەكتە.

تۆتىنچى، دېموكراتىيە تەسەۋۋۇرى: ئىسلام قىممەت قارىشى بىلەن زامانىۋى باشقۇرۇشنىڭ بىرلەشمىسى

نۇرغۇن خىرىسلارغا دۇچ كەلگەن پەيتتە، IUHRDF دوكلاتىدا «كەلگۈسى دېموكراتىيە تەرەققىيات يۆنىلىشى» توغرىسىدا چوڭقۇر ئويلىنىشلارنى ئوتتۇرىغا قويدى. فوند جەمئىيىتى ئۇيغۇر جەمئىيىتىنىڭ دېموكراتىيىلىشىشىنى غەرب مودېلىنى كۆچۈرۈش ئەمەس، بەلكى ئىسلام ئەنئەنىسىگە ھۆرمەت قىلىش ۋە مىللىي ئۆزىنى بېكىتىش ھوقۇقىنى قوغداش ئاساسىدا قۇرۇپ چىقىش كېرەك دەپ قارايدۇ.

دوكلات ئۈچ چوڭ تۈۋرۈكنى ئوتتۇرىغا قويدى: 1. **مەسلىھەتلىشىش دېموكراتىيىسى (شۇرا) نىڭ زامانىۋى ئەمەلىيىتى**: ئۇيغۇر جەمئىيىتى ئىچىدە كەڭ دائىرىلىك مەسلىھەتلىشىش مېخانىزمىنى ئورنىتىپ، ھەر بىر مۇسۇلماننىڭ مىللىي ئىشلارنىڭ قارار قىلىنىشىغا قاتنىشىشىنى تەشەببۇس قىلىش، بۇ ئىسلام دىنىدىكى «شۇرا» (مەسلىھەتلىشىش) پرىنسىپى بىلەن تولۇق ماس كېلىدۇ. 2. **قانۇن بىلەن ئادالەت (ئادىل)**: كەلگۈسىدىكى باشقۇرۇش چوقۇم ئادالەتنى يادرو قىلىشى، مەلۇم مىللەتكە قارىتىلغان كەمسىتىش خاراكتېرلىك قانۇنلارنى تۈپتىن بىكار قىلىپ، قانۇننىڭ ئىززەت-ھۆرمىتىنى ئەسلىگە كەلتۈرۈشى كېرەك. 3. **ئاياللار ۋە ياشلارنىڭ ھوقۇقلاندۇرۇلۇشى**: دوكلات ئۇيغۇر ئاياللىرىنىڭ كۈرەشتىكى رەھبەرلىك رولىنى ئالاھىدە ماختىدى. 2025-يىلى 11-ئايدا، «ئۇيغۇر ھەرىكىتى» ئامېرىكا دۆلەتلىك دېموكراتىيە فوندى (NED) تەرىپىدىن بېرىلگەن دېموكراتىيە مۇكاپاتىغا ئېرىشتى، بۇ ئۇيغۇر ئاياللىرىنىڭ ئاۋازىنىڭ دۇنيا دېموكراتىيە ھەرىكىتىنىڭ مۇھىم بىر قىسمىغا ئايلانغانلىقىنىڭ بەلگىسىدۇر [Source](https://www.ned.org) .

بەشىنچى، مۇسۇلمانلار دۇنياسىنىڭ مەسئۇلىيىتى: جىمغۇرلىقنى بۇزىدىغان پەيت

دوكلاتنىڭ ئەڭ ئويلاندۇرىدىغان قىسمى ئىسلام ھەمكارلىق تەشكىلاتى (OIC) ۋە مۇسۇلمان چوڭ دۆلەتلىرىنىڭ سىياسىتىگە بېرىلگەن باھادۇر. 2026-يىلى 1-ئايدا، OIC باش كاتىپى خىتاينى زىيارەت قىلدى، ئەمما رەسمىي باياناتتا ئۇيغۇر كىشىلىك ھوقۇق مەسىلىسى توغرىسىدا جىم تۇردى، بۇ دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى (WUC) نىڭ كۈچلۈك نارازىلىقىنى قوزغىدى [Source](https://www.uyghurcongress.org) .

IUHRDF مۇنداق چاقىرىق قىلدى: * **قوش ئۆلچەمنى رەت قىلىش**: مۇسۇلمان دۆلەتلىرى پەلەستىن قاتارلىق رايونلاردىكى كىشىلىك ھوقۇققا كۆڭۈل بۆلگەندە، ئىقتىسادىي مەنپەئەت تۈپەيلىدىن شەرقىي تۈركىستاندىكى قېرىنداشلىرىنىڭ ئازابىغا كۆز يۇمماسلىقى كېرەك. ئېتىقاد قېرىنداشلىقى (ئۇخۇۋۋە) نىڭ چېگرا ۋە سىياسىي پەرقى بولماسلىقى كېرەك. * **يەرشارىۋى مۇسۇلمانلار ئىتتىپاقى قۇرۇش**: دوكلات دۇنيا مۇسۇلمانلار جەمئىيىتى تەشكىلاتلىرىنى ھەمكارلىقنى كۈچەيتىپ، مەجبۇرىي ئەمگەك مەھسۇلاتلىرىنى بىرلىكتە بايقۇت قىلىشقا ۋە ئۇيغۇر مۇساپىرلىرىغا پاناھلىق بېرىشكە چاقىردى. كانادانىڭ 2025-يىلى تۇنجى تۈركۈمدىكى ئۇيغۇر مۇساپىرلىرىنى ئورۇنلاشتۇرغان «M-62 تۈرى» ئۈلگە ئېلىشقا ئەرزىيدىغان بىر مىسال دەپ قارالدى [Source](https://www.uyghurtimes.com) .

خۇلاسە: ئادالەت ئۈچۈن، ھەرگىز ۋاز كەچمەڭ

خەلقئارالىق ئۇيغۇر كىشىلىك ھوقۇق ۋە دېموكراتىيە فوندىنىڭ بۇ يىللىق دوكلاتى، ئۆتكەن بىر يىلدىكى ئازاب-ئوقۇبەتلەرنىڭ خۇلاسىسى بولۇپلا قالماستىن، بەلكى كەلگۈسىدىكى كۈرەش ساداسىدۇر. رابىيە قادىر خانىم كۆپ قېتىم تەكىتلىگەندەك: «بىز ئىزدەۋاتقىنىمىز پەقەت مەۋجۇتلۇقلا ئەمەس، بەلكى مۇسۇلمان سۈپىتىدە، ئىنسان سۈپىتىدە ئىززەت-ھۆرمىتىمىزدۇر.»

2026-يىلىدىكى بۈگۈنكى كۈندە، ئۇيغۇرلارنىڭ كۈرىشى دۇنيا مىقياسىدا زۇلۇمغا قارشى تۇرۇش، ئېتىقاد ئەركىنلىكىنى قوغداشنىڭ سىمۋولىغا ئايلاندى. مۇسۇلمانلار ئۈممىتىنىڭ بىر ئەزاسى بولۇش سۈپىتىمىز بىلەن، ھەقىقەتنى تارقىتىش بىزنىڭ مەسئۇلىيىتىمىز، ياردەم قولىمىزنى سۇنۇش بىزنىڭ بۇرچىمىز. ئادالەت كېچىكىشى مۇمكىن، ئەمما ئاللاھنىڭ ھىدايىتى بىلەن، ھەقىقەتنىڭ نۇرى ئاخىرى شەرقىي تۈركىستاننىڭ ھەر بىر قېرىچ زېمىنىنى يورۇتىدۇ. كېلىڭلار، بىرلىكتە دۇئا قىلايلى، تىنچلىق ۋە ئادالەت شۇ ئازابلىق ۋە مۇقەددەس زېمىنغا بالدۇرراق كېلىشىنى تىلەيلى.