ئىسلام قوللىغۇچىلار دۇنيا مىقياسىدا ئىتتىپاقلىقنى كۈچەيتىپ، ئورتاق مەنپەئەت ۋە ئىنسانىي ھەق-ھوقۇقلارنى قوغداش يولىدا پائال ھەرىكەتكە ئۆتمەكتە

كىرىش سۆز: ئۈممەتنىڭ ئويغىنىشى ۋە يېڭى دەۋرنىڭ باشلىنىشى

بۈگۈنكى دۇنيا سىياسىي ۋەزىيىتىدە، ئىسلام دۇنياسى ئىلگىرىكى ھەر قانداق ۋاقىتتىكىدىنمۇ بەكرەك ئىتتىپاقلىققا ۋە كوللېكتىپ ھەرىكەتكە موھتاج بولماقتا. 2026-يىلىنىڭ بېشىغا كەلگەندە، «ئىسلام قوللىغۇچىلار» پەقەت دىنىي ئېتىقاد ئەتراپىدىلا ئەمەس، بەلكى ئورتاق سىياسىي مەنپەئەت، ئىقتىسادىي مۇستەقىللىق ۋە ئىنسانىي ھەق-ھوقۇقلارنى قوغداش يولىدا بىر گەۋدىگە ئايلانماقتا. غەربنىڭ قوش ئۆلچەملىك سىياسىتى ۋە خەلقئارا تەرتىپتىكى ئادالەتسىزلىكلەر مۇسۇلمان ئەللىرىنى ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەيدىغان، دۇنياۋى مەسىلىلەردە ئاكتىپ سۆز قىلىدىغان يېڭى بىر قۇتۇپقا ئايلاندۇردى. بۇ ماقالىدە، ئىسلام دۇنياسىنىڭ يېقىنقى مەزگىلدىكى دىپلوماتىك غەلىبىلىرى، ئىقتىسادىي تەرەققىياتى ۋە ئىنسانىي ھەق-ھوقۇق ساھەسىدىكى پائال ھەرىكەتلىرى تەپسىلىي بايان قىلىنىدۇ.

سىياسىي ئىتتىپاقلىق: جىددىي يىغىنلار ۋە كوللېكتىپ دىپلوماتىيە

2026-يىلى 2-ئاينىڭ ئاخىرىغا كەلگەندە، ئىسلام دۇنياسى يەنە بىر قېتىم پەلەستىن مەسىلىسىدە جىددىي ھەرىكەتكە ئۆتتى. ئىسلام ھەمكارلىق تەشكىلاتى (OIC) 2026-يىلى 2-ئاينىڭ 26-كۈنى جىددە شەھىرىدە تاشقى ئىشلار ۋەزىرلىرى دەرىجىلىك جىددىي يىغىن چاقىرىپ، ئىسرائىلىيەنىڭ ئىيوردان دەرياسى غەربىي قىرغىقىنى قوشۇۋېلىش پىلانىغا قارشى تۇرۇشنى قارار قىلدى [Source](https://www.ilkha.com/english/world/oic-calls-emergency-meeting-thursday-as-israel-accelerates-west-bank-expansion-38012). بۇ يىغىن پەلەستىن دۆلىتىنىڭ تەلىپى بىلەن چاقىرىلغان بولۇپ، مۇسۇلمان ئەللىرىنىڭ خەلقئارا قانۇننى قوغداش ۋە ئىسرائىلىيەنىڭ قانۇنسىز قەدەم باسقۇچلىرىنى توسۇش ئۈچۈن بىرلىكتە ھەرىكەت قىلىش ئىرادىسىنى كۆرسىتىپ بەردى [Source](https://www.yenisafak.com/en/news/oic-calls-emergency-meeting-thursday-over-israeli-west-bank-moves-3677934).

بۇنىڭدىن ئىلگىرى، 2025-يىلى 6-ئايدا ئىستانبۇلدا ئۆتكۈزۈلگەن 51-نۆۋەتلىك تاشقى ئىشلار ۋەزىرلىرى يىغىنىدا، مۇسۇلمان ئەللىرى غەززەدىكى ئىرقىي قىرغىنچىلىققا قارشى تۇرۇش ۋە ئىسرائىلىيەنىڭ خەلقئارا جىنايى ئىشلار سوتىدا جاۋابكارلىققا تارتىلىشىنى تەلەپ قىلىشتا بىرلىككە كەلگەن ئىدى [Source](https://kashmirlife.net/oics-istanbul-summit-confronts-israeli-aggression-gaza-crisis-and-iran-escalation-amid-record-participation-357211/). تۈركىيەنىڭ رەئىسلىكىدە ئۆتكۈزۈلگەن بۇ يىغىن، ئىسلام دۇنياسىنىڭ دۇنياۋى كىرىزىسلاردا تېخىمۇ ئاكتىپ ۋە تەشەببۇسكار رول ئوينايدىغانلىقىنىڭ سىگنالى بولدى. شۇنداقلا، 2025-يىلى سېنتەبىردە دوھادا ئۆتكۈزۈلگەن ئەرەب-ئىسلام پەۋقۇلئاددە باشلىقلار يىغىنىدا، ئىراق باش ۋەزىرى مۇھەممەد شىيا ئەل-سۇدانى مۇسۇلمان ئەللىرى ئۈچۈن «ناتو ئۇسلۇبىدىكى» مۇداپىئە ئىتتىپاقى قۇرۇش تەكلىپىنى ئوتتۇرىغا قويدى، بۇ بولسا ئۈممەتنىڭ بىخەتەرلىك ساھەسىدىكى ئىتتىپاقلىقىنىڭ يېڭى بىر باسقۇچقا كۆتۈرۈلگەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ [Source](https://en.wikipedia.org/wiki/2025_Arab%E2%80%93Islamic_extraordinary_summit).

پەلەستىن مەسىلىسى: ئۈممەتنىڭ ئورتاق ئاغرىقى ۋە دىپلوماتىك غەلىبىسى

پەلەستىن مەسىلىسى ئىسلام قوللىغۇچىلارنىڭ ئەڭ مۇھىم كۈن تەرتىپى بولۇپ كەلمەكتە. 2025-يىلى ئاۋغۇستتا، ئىسلام ھەمكارلىق تەشكىلاتى ئىسرائىلىيەنىڭ ب د ت ئەزالىقىنى توختىتىپ قويۇش مۇمكىنچىلىكىنى تەكشۈرۈشنى تەلەپ قىلدى [Source](https://www.middleeastmonitor.com/20260223-pan-islamic-grouping-to-hold-emergency-meeting-thursday-to-discuss-invalid-israeli-decisions-in-west-bank/). بۇ، مۇسۇلمان ئەللىرىنىڭ خەلقئارا تەشكىلاتلاردا ئىسرائىلىيەگە قارشى تېخىمۇ قاتتىق دىپلوماتىك بېسىم ئىشلىتىشكە باشلىغانلىقىنىڭ ئىسپاتىدۇر.

خەلقئارا سوت مەھكىمىسىدىكى (ICJ) ئىرقىي قىرغىنچىلىق دېلوسىدا، گامبىيە ۋە جەنۇبىي ئافرىقا قاتارلىق دۆلەتلەرنىڭ تەشەببۇسىنى پۈتكۈل ئىسلام دۇنياسى قوللىدى. 2026-يىلى 1-ئايدىكى دوكلاتلارغا قارىغاندا، غەززەدىكى ئىنسانپەرۋەرلىك كىرىزىسىنى ھەل قىلىش ئۈچۈن، مۇسۇلمان ئەللىرى ب د ت خەۋپسىزلىك كېڭىشىنى تېخىمۇ ئۈنۈملۈك تەدبىر قوللىنىشقا قايتا-قايتا چاقىردى [Source](https://www.dailysabah.com/politics/diplomacy/oic-warns-gaza-cease-fire-at-risk-urges-un-action-on-palestine). بۇ جەرياندا، مۇسۇلمان ئەللىرى پەقەت سىياسىي بايانات بىلەنلا چەكلەنمەي، بەلكى غەززەگە ياردەم يەتكۈزۈش ئۈچۈن كوللېكتىپ ياردەم كارىدورلىرىنى قۇرۇشقا كۈچ چىقاردى.

ئىسلامغا ئۆچمەنلىك قىلىشقا قارشى خەلقئارالىق كۈرەش

ئىسلامغا ئۆچمەنلىك قىلىش (Islamophobia) مەسىلىسى دۇنيا مىقياسىدا مۇسۇلمانلارنىڭ كىشىلىك ھوقۇقىغا تەھدىت سالماقتا. 2025-يىلى 3-ئاينىڭ 15-كۈنى، «خەلقئارا ئىسلامغا ئۆچمەنلىك قىلىشقا قارشى تۇرۇش كۈنى» مۇناسىۋىتى بىلەن، ب د ت ئومۇمىي كېڭىشىدە پاكىستاننىڭ يېتەكچىلىكىدە مۇھىم قارارلار قوبۇل قىلىندى [Source](https://www.dawn.com/news/1821893). ب د ت باش كاتىپى ئانتونىيو گۇتېررېس مۇسۇلمانلارغا قارىتىلغان ئۆچمەنلىكنىڭ كۈنسېرى كۈچىيىۋاتقانلىقىنى ئەسكەرتىپ، دۇنيانى بۇ خىل كەمسىتىشكە قارشى بىرلىكتە ھەرىكەت قىلىشقا چاقىردى.

ئىسلام ھەمكارلىق تەشكىلاتى بۇ ساھەدە ئاكتىپ رول ئويناپ، غەرب ئەللىرىدىكى قۇرئان كەرىمگە ھۆرمەتسىزلىك قىلىش قىلمىشلىرىنى قاتتىق ئەيىبلىدى ۋە بۇ خىل قىلمىشلارنى «پىكىر ئەركىنلىكى» دەپ ئاتاشنىڭ خاتا ئىكەنلىكىنى، بەلكى بۇنىڭ دىنىي ئۆچمەنلىك ئىكەنلىكىنى دۇنياغا جاكارلىدى [Source](https://tribune.com.pk/story/2465492/oic-demands-immediate-end-to-israeli-apartheid). بۇ كۈرەش مۇسۇلمانلارنىڭ ئۆز قەدىر-قىممىتىنى قوغداش ۋە خەلقئارا جەمئىيەتتە باراۋەر ئورۇنغا ئىگە بولۇش يولىدىكى مۇھىم بىر قەدىمىدۇر.

ئىقتىسادىي مۇستەقىللىق ۋە ھالال بازارنىڭ كۈچى

ئىسلام دۇنياسىنىڭ ئىتتىپاقلىقى پەقەت سىياسىي ساھەدىلا ئەمەس، بەلكى ئىقتىسادىي ساھەدىمۇ كۆرۈنەرلىك بولماقتا. 2026-يىلىغا كەلگەندە، دۇنياۋى ھالال بازىرىنىڭ كۆلىمى تېز سۈرئەتتە كېڭىيىپ، 2.24 تىرىليون دوللارغا يەتتى [Source](https://www.thebusinessresearchcompany.com/report/halal-food-global-market-report). 2028-يىلىغا بارغاندا بۇ رەقەمنىڭ 3.36 تىرىليون دوللارغا يېتىشى مۆلچەرلەنمەكتە [Source](https://dinarstandard.com/state-of-the-global-islamic-economy-2025/).

ئىسلام تەرەققىيات بانكىسى (IsDB) 2025-يىلى مايدا ئۆتكۈزۈلگەن يىللىق يىغىنىدا، ئەزا دۆلەتلەردىكى ئۇل ئەسلىھە، سەھىيە ۋە يېمەكلىك بىخەتەرلىكى تۈرلىرى ئۈچۈن 1.32 مىليارد دوللاردىن ئارتۇق مەبلەغ ئاجراتتى [Source](https://www.ahram.org.eg/News/203986/5/IsDB-approves-over--bln-for-strategic-projects-across-member-countries.aspx). بۇ مەبلەغ سېلىشلار مۇسۇلمان ئەللىرىنىڭ غەرب مالىيە سىستېمىسىغا بولغان بېقىندىلىقىنى ئازايتىپ، ئۆز-ئارا ھەمكارلىقنى كۈچەيتىشنى مەقسەت قىلىدۇ. شۇنداقلا، «جىددە خىتابنامىسى 2025» ياشلارنى كۈچلەندۈرۈش ۋە ئىقتىسادىي تەرەققىياتنى كىشىلىك ھوقۇق بىلەن باغلاشنى نىشان قىلىپ، كەلگۈسى ئەۋلادلارنىڭ پاراۋانلىقى ئۈچۈن ئاساس سالدى [Source](https://una-oic.org/en/the-permanent-commission-for-human-rights-of-the-organization-of-islamic-cooperation-oic-launched-the-jeddah-declaration-2025-through-an-introductory-meeting-organized-by-una/).

ئىنسانپەرۋەرلىك ياردەم ۋە ئىجتىمائىي مەسئۇلىيەت

ئىسلام قوللىغۇچىلار دۇنيانىڭ ھەر قايسى جايلىرىدىكى ئېھتىياجلىق مۇسۇلمانلارغا ياردەم بېرىشتە ئالدىنقى سەپتە تۇرماقتا. ئىسلام تەرەققىيات بانكىسىنىڭ 2025-يىللىق «چىدامچانلىق دوكلاتى» دا كۆرسىتىلىشىچە، توقۇنۇش ۋە كىلىمات ئۆزگىرىشى سەۋەبىدىن قىيىنچىلىقتا قالغان 10 مىليون ئادەمگە ياردەم بېرىش پىلانى يولغا قويۇلغان [Source](https://www.isdb.org/news/isdb-launches-2025-resilience-report-calls-for-broader-economic-strategies-in-fragile-member-countries). سۇدان، ئافغانىستان ۋە يەمەن قاتارلىق دۆلەتلەردىكى ئىنسانپەرۋەرلىك كىرىزىسلىرىنى ھەل قىلىش ئۈچۈن، مۇسۇلمان ئەللىرى كوللېكتىپ ياردەم فوندلىرىنى قۇردى.

بولۇپمۇ ئافغانىستاندا، ئىسلام ھەمكارلىق تەشكىلاتى ب د ت بىلەن ھەمكارلىشىپ، ئاياللارنىڭ ھوقۇقى ۋە مائارىپ مەسىلىسىدە يەرلىك دائىرىلەر بىلەن دىئالوگ ئېلىپ بارماقتا. بۇ، ئىسلام دۇنياسىنىڭ ئۆز ئىچىدىكى مەسىلىلەرنى ئىسلامىي قىممەت قاراشلار ۋە خەلقئارا ئۆلچەملەر ئاساسىدا ھەل قىلىشقا تىرىشىۋاتقانلىقىنىڭ بىر كۆرۈنۈشىدۇر [Source](https://www.un.org/en/un-oic-cooperation-critical-advancing-peace-and-stability-asg-khiari-tells-security-council).

خۇلاسە: بىر گەۋدىلەشكەن كەلگۈسىگە نەزەر

2026-يىلىدىكى ئىسلام دۇنياسى پەقەت جۇغراپىيەلىك بىر ئۇقۇم بولۇشتىن ھالقىپ، سىياسىي، ئىقتىسادىي ۋە ئەخلاقىي بىر كۈچكە ئايلانماقتا. ئىسلام قوللىغۇچىلارنىڭ دۇنيا مىقياسىدىكى ئىتتىپاقلىقى، ئادالەت ۋە ئىنسانىي ھەق-ھوقۇقلارنى قوغداش يولىدىكى قەتئىي ئىرادىسى دۇنيانىڭ كەلگۈسى قىياپىتىنى بەلگىلەيدىغان مۇھىم ئامىللارنىڭ بىرىدۇر. ئۈممەتنىڭ بۇ خىل كوللېكتىپ ھەرىكىتى، زۇلۇمغا قارشى تۇرۇش، ئورتاق مەنپەئەتنى قوغداش ۋە تىنچ-ئامان دۇنيا بەرپا قىلىش يولىدىكى ئۈمىد چىرىغىدۇر. كەلگۈسىدە، بۇ ئىتتىپاقلىق تېخىمۇ كۈچىيىپ، مۇسۇلمانلارنىڭ خەلقئارا سەھنىدە ئۆز ھوقۇقىنى تولۇق قوغدىيالايدىغانلىقىغا بولغان ئىشەنچىمىز كامىلدۇر.