خەلقئارا ئۇيغۇر ئالىملار جەمئىيىتى دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدىكى ئۇيغۇر زىيالىيلىرىنى بىر يەرگە جەم قىلىپ ئىلمىي مۇھاكىمە يىغىنى ئۆتكۈزدى

كىرىش سۆز: زىيالىيلارنىڭ مەسئۇلىيىتى ۋە ئۈممەتنىڭ ئويغىنىشى

بۈگۈنكى كۈندە شەرقىي تۈركىستان خەلقى دۇچ كېلىۋاتقان سىستېمىلىق ئىرقىي قىرغىنچىلىق ۋە ئېتىقاد بېسىمى، پەقەت بىر مىللەتنىڭلا ئەمەس، بەلكى پۈتۈن ئىسلام ئۈممىتىنىڭ ئورتاق دەردىگە ئايلاندى. خىتاي كومپارتىيەسىنىڭ ئىسلام دىنىنى «خىتايلاشتۇرۇش» سىياسىتى ئاستىدا مەسجىدلەرنىڭ ۋەيران قىلىنىشى، دىنىي ئالىملارنىڭ تۈرمىلەرگە تاشلىنىشى ۋە ئۇيغۇر مۇسۇلمانلىرىنىڭ كىملىكىنى يوقىتىشقا قارىتىلغان ھەرىكەتلىرىگە قارشى، مۇھاجىرەتتىكى ئۇيغۇر زىيالىيلىرى ئىلمىي ۋە ئەقلىي جەھەتتىن سېپىل بولۇپ تۇرماقتا. يېقىندا خەلقئارا ئۇيغۇر ئالىملار جەمئىيىتى (شەرقىي تۈركىستان ئۆلىمالار بىرلىكى بىلەن ماسلاشقان ھالدا) ئىستانبۇلدا دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدىكى ئۇيغۇر زىيالىيلىرىنى بىر يەرگە جەم قىلىپ، «مەۋجۇتلۇق كۈرىشى ۋە ئىلمىي تاقابىل تۇرۇش» تېمىسىدا چوڭ تىپتىكى ئىلمىي مۇھاكىمە يىغىنى ئۆتكۈزدى [uygurnews.com](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQEdWJoW4zCdVFuRs1gfc9-vv3iR5AZ66roG5CO4iXHO0FlNWNWoLOoLm0pXu2RWWAs2MX-A5vFdEXi3hiLwYmiFl3gEfYMHx5xSEz8x3Pb7ASbQNhiM9gllGEPNbuYf69PHIKzdq81Q5aUAAPnl43zfYJaIM8IWRZKO3g7XSlh5_dmdO5O0lL47jroYTU65). بۇ يىغىن شەرقىي تۈركىستان دەۋاسىنىڭ ئىلمىي ئاساسىنى كۈچەيتىش ۋە كەلگۈسى ئىستراتېگىيەنى بەلگىلەشتە مۇھىم بىر بۇرۇلۇش نۇقتىسى بولۇپ ھېسابلىنىدۇ.

يىغىننىڭ ئارقا كۆرۈنۈشى ۋە ئاساسلىق مەقسىتى

2025-يىلى ماي ئېيىدا ئىستانبۇلدا ئۆتكۈزۈلگەن بۇ قېتىملىق يىغىنغا ئەنگلىيە، گېرمانىيە، مالايسىيا ۋە تۈركىيە قاتارلىق دۆلەتلەردىن كەلگەن نۇرغۇنلىغان ئاكادېمىكلار، تەتقىقاتچىلار ۋە دىنىي ئۆلىمالار قاتناشتى [uygurnews.com](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQEdWJoW4zCdVFuRs1gfc9-vv3iR5AZ66roG5CO4iXHO0FlNWNWoLOoLm0pXu2RWWAs2MX-A5vFdEXi3hiLwYmiFl3gEfYMHx5xSEz8x3Pb7ASbQNhiM9gllGEPNbuYf69PHIKzdq81Q5aUAAPnl43zfYJaIM8IWRZKO3g7XSlh5_dmdO5O0lL47jroYTU65). يىغىننىڭ ئاساسلىق مەقسىتى خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندا يۈرگۈزۈۋاتقان ئىرقىي قىرغىنچىلىق سىياسەتلىرىنى ئىلمىي پاكىتلار بىلەن دۇنياغا ئاشكارىلاش، ئۇيغۇر مىللىي ۋە دىنىي كىملىكىنى ساقلاپ قېلىشنىڭ يوللىرىنى مۇزاكىرە قىلىش ۋە خەلقئارالىق تەشۋىقات سۇپىلىرىدا تېخىمۇ ئۈنۈملۈك پائالىيەت ئېلىپ بېرىش ئىدى.

يىغىن جەريانىدا، بولۇپمۇ «ئىستىقلال ھەرىكىتى» ۋە «مەۋجۇتلۇق كۈرىشى» تېمىلىرىدا مەخسۇس دوكلاتلار سۇنۇلدى. بۇ يەردە شۇنى تەكىتلەش كېرەككى، ئۇيغۇر ئالىملىرىنىڭ بۇ خىل جەم بولۇشى پەقەت بىر سىياسىي پائالىيەتلا ئەمەس، بەلكى ئىسلامىي پرىنسىپلار ئاساسىدىكى بىر «ئىلمىي جىھاد» تۇر. چۈنكى، زۇلۇمغا قارشى ھەقىقەتنى سۆزلەش ۋە مىللەتنىڭ ئىلىم-مەرىپىتىنى قوغداش شەرىئەتتە پەرز قىلىنغان مۇھىم ۋەزىپىلەردىن بىرىدۇر.

ئىلمىي تاقابىل تۇرۇش: كىملىكنى قوغداشنىڭ قورالى

يىغىندا سۇنۇلغان ئىلمىي ماقالىلەردە، خىتاينىڭ ئۇيغۇر تىلى ۋە مەدەنىيىتىنى يوقىتىش ئۈچۈن ئىشلىتىۋاتقان «ياتاقلىق مەكتەپ» سىستېمىسىنىڭ جىنايى ماھىيىتى تەپسىلىي ئانالىز قىلىندى. ئۇيغۇر تەتقىقات مەركىزى (CUS) تەرىپىدىن ئېلان قىلىنغان دوكلاتلاردا كۆرسىتىلىشىچە، خىتاي ھۆكۈمىتى مىليونلىغان ئۇيغۇر پەرزەنتلىرىنى ئائىلىسىدىن ئايرىپ، ئۇلارنىڭ ئىسلامىي ئېتىقادىنى ۋە ئانا تىلىنى ئۇنتۇلدۇرۇشقا ئۇرۇنماقتا [uyghurpost.com](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQEgRYU9qQq_OKfYP20vyT1vLC9o-zemtuZdWSMmWBQzD8EGVy6GjQko4ZEDZq661RzPSreNOSZ61UBWBjGiRXt1C7lpa9YhImusN0NEBOsgiQu6tUrglikXxQY7lSl37Dzc8UzJrmyJ0bvUvsKOdRwWFfVg4iZvaNKAqbBwlr_KoxKnkMoJ682ONjZD4DjQvkof3WlUWFyBTzfE8CPYuByjXmobkqOgSQTQh7L5T58SRLnzNfnhMhI=).

ئالىملار بۇ خىل مەدەنىيەت قىرغىنچىلىقىغا قارشى تۇرۇش ئۈچۈن، مۇھاجىرەتتىكى ئۇيغۇر مائارىپىنى سىستېمىلاشتۇرۇش، رەقەملىك سۇپىلار ئارقىلىق ئانا تىل ۋە دىنىي بىلىملەرنى تارقىتىش زۆرۈرلۈكىنى ئوتتۇرىغا قويدى. يىغىن جەريانىدا يەنە، شەرقىي تۈركىستانلىق ئىلاھىيات ئوقۇغۇچىلىرىنىڭ 2-نۆۋەتلىك ئىلمىي مۇھاكىمە يىغىنىمۇ ئۆتكۈزۈلۈپ، ياش ئەۋلاد ئالىملارنىڭ يېتىشىپ چىقىشىغا ئالاھىدە ئەھمىيەت بېرىلدى [olimalar.org](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQGvdKs3ZcQB7J7ygwTXAf-wFWc8tIo6uHqRE97Fy5Zb_jzVWABdRgQHLdHZAauyPD-dQEeGIlRWBVtqQech_hpZ3-M6HYkQkhGy36kW2gP45ln8CdghEhtepe63RDsal4Y=). بۇ، مىللەتنىڭ كەلگۈسىنى ئىلمىي ئاساستا قۇرۇپ چىقىشنىڭ مۇھىم بىر قەدىمىدۇر.

ئىسلام دۇنياسى ۋە ئۈممەتنىڭ مەسئۇلىيىتى

يىغىننىڭ يەنە بىر مۇھىم تېمىسى ئىسلام دۇنياسىنىڭ شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسىدىكى سۈكۈتىنى بۇزۇش بولدى. ئالىملار خىتاينىڭ ئەرەب ۋە مۇسۇلمان دۆلەتلىرىدىكى تەشۋىقات ھەرىكەتلىرىگە قارشى تۇرۇش ئۈچۈن، ئەرەب تىلىدا كۆپلىگەن ئەسەرلەرنى نەشر قىلىش ۋە مۇسۇلمان ئەللىرىدىكى دىنىي رەھبەرلەر بىلەن بىۋاسىتە ئالاقە ئورنىتىش كېرەكلىكىنى تەكىتلىدى [uyghurtimes.com](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQG9YdU4raxmfnlpxaYkqf4C3KGbaf7_5_ld0vdGdave4twy9LW46s_WT4IcPLnC_xHZULYhbLlLR36-GcBXJCi5VVgzPZHm-2l6d2-5p03JXlvFH27ATHwMKj5v7l7-D0KIsKXxgq6rZK1FZaNnlOCPjQseoPVCFfgXhZOJj_Gg21wlfoMmaDGCWBMJntZ_LOloaRk9tFYivoUOj_wFwqlrh5Ngng1LdKTg9cYDDGj4-aFh7GY=).

ئىسلامىي نۇقتىئىنەزەردىن ئېيتقاندا، بىر مۇسۇلماننىڭ زۇلۇمغا ئۇچرىشى پۈتۈن ئۈممەتنىڭ ئاغرىقىدۇر. يىغىن قاتناشچىلىرى «ئۈممەتنىڭ بۇرۇلۇشى» (The Ummatic Turn) تېمىسىدىكى مۇنازىرىلەردە، شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسىنىڭ پەقەت بىر كىشىلىك ھوقۇق مەسىلىسىلا ئەمەس، بەلكى ئىسلام مەدىنىيىتىنىڭ مەۋجۇتلۇق مەسىلىسى ئىكەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويدى [ummatics.org](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQF2KVkPZFtzG5oc8lzxUNGavJ2kfJXA2ByHv25Url4gHTFKNmYNKfNR7ahCTM-FkRKHDAViX1XZN4a6wfNr3hEBBPitLy2PSuEO8VuSlk3UaGlABuTFMtJgPFMchvxenqo6). خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندا ئىسلام دىنىنى ئۆزگەرتىشكە ئۇرۇنۇشى، پۈتۈن دۇنيا مۇسۇلمانلىرىنىڭ ئېتىقاد بىخەتەرلىكىگە تەھدىتتۇر. شۇڭا، مۇسۇلمان ئالىملارنىڭ بىرلىشىپ بۇ زۇلۇمغا «ياق» دېيىشى بىر دىنىي مەجبۇرىيەتتۇر.

خىتاينىڭ «ئىسلامنى خىتايلاشتۇرۇش» سىياسىتىگە رەددىيە

يىغىندا ئالاھىدە توختالغان نۇقتىلارنىڭ بىرى، خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندا يۈرگۈزۈۋاتقان دىنىي بېسىمىدۇر. ئامېرىكا خەلقئارا دىنىي ئەركىنلىك كومىتېتى (USCIRF) نىڭ دوكلاتلىرىدا كۆرسىتىلىشىچە، خىتاي ھۆكۈمىتى 1000 دىن ئارتۇق ئىمام ۋە دىنىي زاتنى تۇتقۇن قىلغان [uyghurcongress.org](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQHVbk6amtPC3DXa2RJuWrr4JpiqioV0ln7gS8Je9suaus4oli7QpRUfdhsAdy5iOsRSd7BhmPzTJAds0Vg217XWheLy3ewhJHVYy0UzDOxTqNWfa0iw3YIqbqWBY9B2FZdPTejLWkQZjpVW8sVB0Yp8pa589NbGA49krw==). خەلقئارا ئۇيغۇر ئالىملار جەمئىيىتى بۇ خىل ئەھۋالغا قارىتا، شەرقىي تۈركىستاننىڭ ئەنئەنىۋى ئىسلامىي مىراسلىرىنى قوغداش، قوليازما ئەسەرلەرنى رەقەملەشتۈرۈش ۋە دۇنياغا تونۇشتۇرۇش خىزمەتلىرىنى تېزلىتىشنى قارار قىلدى [sajiye.biz](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQHsWzWWNVP-v5z_D4M25h5QMSGxHTK317nvLIVUwIuPNMczC1ervjXKnzEbi0-3CM4B4LuiiniEBYh67tZEldj9ao9yMZMe427tTIWLuOE3BzWYkt3LHsA=).

ئالىملار خىتاينىڭ قۇرئان كەرىمنىڭ مەنىسىنى بۇرمىلاش ۋە شەرىئەت ئەھكاملىرىنى سوتسىيالىزمغا ماسلاشتۇرۇش ئۇرۇنۇشلىرىغا قارشى، ساپ ئىسلام ئەقىدىسىنى قوغداشنىڭ ئەھمىيىتىنى تەكىتلىدى. بۇ جەھەتتە، مۇھاجىرەتتىكى ئۆلىمالارنىڭ بىرلىكى مىللەتنىڭ مەنىۋى تۈۋرۈكى بولۇپ خىزمەت قىلماقتا.

خۇلاسە: ئۈمىد ۋە قەتئىي ئىرادە

خەلقئارا ئۇيغۇر ئالىملار جەمئىيىتىنىڭ بۇ قېتىملىق ئىلمىي مۇھاكىمە يىغىنى، شەرقىي تۈركىستان خەلقىنىڭ زۇلۇم ئاستىدىمۇ ئۆز كىملىكىنى، ئىلىم-پېنىنى ۋە ئېتىقادىنى يوقاتمايدىغانلىقىنىڭ بىر ئىسپاتىدۇر. زىيالىيلارنىڭ بىر يەرگە جەم بولۇشى، مىللەتنىڭ ئەقلىي كۈچىنى بىر نۇقتىغا جەم قىلىپ، خىتاينىڭ يالغان تەشۋىقاتلىرىنى تارمار قىلىشتا مۇھىم رول ئوينايدۇ.

ئاخىرىدا شۇنى ئېيتىش كېرەككى، شەرقىي تۈركىستان دەۋاسى پەقەت ئۇيغۇرلارنىڭلا ئەمەس، بەلكى ئادالەتنى سۆيىدىغان پۈتۈن ئىنسانىيەتنىڭ، خۇسۇسىەن ئىسلام ئۈممىتىنىڭ دەۋاسىدۇر. ئالىملارنىڭ بۇ ئىلمىي سېپى، كەلگۈسىدە شەرقىي تۈركىستاننىڭ ئازادلىقى ۋە مىللەتنىڭ قايتا گۈللىنىشى ئۈچۈن پۇختا ئاساس سالغۇسى. بىز ئۈممەت سۈپىتىدە بۇ ئالىملارنى قوللىشىمىز، ئۇلارنىڭ ساداسىنى دۇنياغا ئاڭلىتىشىمىز كېرەك. زۇلۇم مەڭگۈ داۋاملاشمايدۇ، ھەقىقەت ۋە ئىلىم چوقۇم غەلىبە قىلىدۇ.