خەلقئارا ئۇيغۇر قەلەمكەشلەر جەمئىيىتى ئۇيغۇر يازغۇچىلىرىنىڭ ئەركىنلىكىنى قوغداش ۋە ئۇيغۇر ئەدەبىياتىنى دۇنياغا تونۇتۇش پائالىيەتلىرىنى داۋاملاشتۇرماقتا

كىرىش سۆز: قەلەم ۋە ھەقىقەتنىڭ كۈرىشى

ئىسلام مەدەنىيىتىدە قەلەم پەقەت بىر يېزىق قورالىلا ئەمەس، بەلكى ئاللاھ تائالا قۇرئان كەرىمدە «نۇن، قەلەم بىلەن ۋە ئۇلار يازغان نەرسىلەر بىلەن قەسەم قىلىمەنكى...» (سۈرە قەلەم، 1-ئايەت) دەپ قەسەم قىلغان مۇقەددەس بىر ئامانەتتۇر. بۈگۈنكى كۈندە، شەرقىي تۈركىستاندىكى ئۇيغۇر مۇسۇلمانلىرى دۇچ كېلىۋاتقان ئېغىر زۇلۇم ۋە مەدەنىيەت قىرغىنچىلىقى شارائىتىدا، «خەلقئارا ئۇيغۇر قەلەمكەشلەر جەمئىيىتى» (International Uyghur PEN Centre) بۇ مۇقەددەس ئامانەتنى قوغداش، ئۇيغۇر يازغۇچىلىرىنىڭ ئاۋازىنى دۇنياغا ئاڭلىتىش ۋە خىتاي كوممۇنىستىك تۈزۈمىنىڭ زىندانلىرىدا چىرىتىلىۋاتقان زىيالىيلارنىڭ ئەركىنلىكى ئۈچۈن كۈرەش قىلىشتا ھالقىلىق رول ئوينىماقتا. [Uyghur PEN Centre](https://www.uyghurpen.org/about-us.html). 2026-يىلىغا كەلگەندە، بۇ جەمئىيەتنىڭ پائالىيەتلىرى تېخىمۇ كەڭ كۆلەملىك ۋە سىستېمىلىق تۈس ئېلىپ، ئۇيغۇر ئەدەبىياتىنى دۇنيا ئەدەبىياتىنىڭ ئايرىلماس بىر قىسمى سۈپىتىدە تونۇتۇشتا زور مۇۋەپپەقىيەتلەرنى قولغا كەلتۈرمەكتە.

ئۇيغۇر زىيالىيلىرىغا قىلىنغان زۇلۇم ۋە جەمئىيەتنىڭ ئادالەت چاقىرىقى

خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ 2017-يىلىدىن باشلاپ كۈچەيتكەن سىستېمىلىق باستۇرۇش سىياسىتىدە، ئۇيغۇر جەمئىيىتىنىڭ مېڭىسى ھېسابلانغان يازغۇچىلار، شائىرلار، تەتقىقاتچىلار ۋە سەنئەتكارلار ئاساسلىق نىشانغا ئايلاندى. خەلقئارا ئۇيغۇر قەلەمكەشلەر جەمئىيىتىنىڭ يېقىنقى دوكلاتلىرىغا ئاساسلانغاندا، يۈزلىگەن ئۇيغۇر زىيالىيسى «ئەسۋەبىيەت» ۋە «بۆلگۈنچىلىك» دېگەن ئويدۇرما جىنايەتلەر بىلەن تۇتقۇن قىلىنغان. [PEN International](https://www.pen-international.org/news/china-uyghur-writers-at-risk).

بۇلارنىڭ ئىچىدە دۇنياغا تونۇلغان فولكلورىست دوكتور راھىلە داۋۇتنىڭ مۇددەتسىز قاماق جازاسىغا ھۆكۈم قىلىنىشى، داڭلىق يازغۇچى پەرھات تۇرسۇننىڭ 16 يىللىق قاماق جازاسىغا مەھكۇم قىلىنىشى قاتارلىق پاجىئەلەر بار. خەلقئارا ئۇيغۇر قەلەمكەشلەر جەمئىيىتى بۇ زىيالىيلارنىڭ ئەركىنلىكى ئۈچۈن خەلقئارالىق سەپەرۋەرلىك پائالىيەتلىرىنى ئىزچىل داۋاملاشتۇرۇپ كەلمەكتە. [Radio Free Asia](https://www.rfa.org/uyghur/xewerler/rahile-dawut-09292023155355.html). ئىسلامىي نۇقتىئىنەزەردىن قارىغاندا، بىر ئالىمنىڭ ياكى يازغۇچىنىڭ ناھەق زىندانغا تاشلىنىشى پۈتۈن بىر ئۈممەتنىڭ نۇرىنى ئۆچۈرۈشكە ئۇرۇنغانلىقتۇر. جەمئىيەت بۇ زۇلۇمنى پاش قىلىش ئارقىلىق، دۇنيا مۇسۇلمانلىرىنى ۋە خەلقئارا جەمئىيەتنى ئادالەت تەرەپتە تۇرۇشقا دەۋەت قىلماقتا.

ئۇيغۇر ئەدەبىياتىنى دۇنياغا تونۇتۇش: تەرجىمە ۋە نەشرىياتچىلىق

خەلقئارا ئۇيغۇر قەلەمكەشلەر جەمئىيىتىنىڭ ئەڭ مۇھىم ئىستراتېگىيىلىك پائالىيەتلىرىنىڭ بىرى — ئۇيغۇر ئەدەبىياتىنى باشقا تىللارغا تەرجىمە قىلىش ۋە دۇنيا ئوقۇرمەنلىرىگە سۇنۇشتۇر. بۇ پەقەت بىر ئەدەبىي پائالىيەتلا ئەمەس، بەلكى خىتاينىڭ «مەدەنىيەت قىرغىنچىلىقى» غا قارشى بىر خىل مەدەنىيەت قارشىلىقىدۇر. [Uyghur Human Rights Project](https://uhrp.org/report/the-disappearance-of-uyghur-intellectuals-and-cultural-elites/).

يېقىنقى يىللاردا، جەمئىيەتنىڭ تىرىشچانلىقى بىلەن تاھىر ھامۇت ئىزگىلنىڭ «كېچىدە تۇتقۇن قىلىنىشنى كۈتۈش» (Waiting to be Arrested at Night) ناملىق ئەسىرى ئىنگلىز تىلىدا نەشر قىلىنىپ، دۇنيا مىقياسىدا زور تەسىر قوزغىدى. [The Guardian](https://www.theguardian.com/books/2023/aug/03/waiting-to-be-arrested-at-night-by-tahir-hamut-izgil-review). بۇ خىل ئەسەرلەر ئۇيغۇرلارنىڭ بېشىغا كېلىۋاتقان مۇسىبەتلەرنى ئىنسانىي ۋە ھېسسىي تۇيغۇلار ئارقىلىق دۇنياغا چۈشەندۈرۈپ بەرمەكتە. جەمئىيەت يەنە ئۇيغۇر شېئىرىيىتى ۋە نۇسرەتلىك ئەدەبىياتىنى تۈرك، ئەرەب ۋە ياۋروپا تىللىرىغا تەرجىمە قىلىش تۈرلىرىنى يولغا قويدى. بۇ ئارقىلىق، ئۇيغۇرلارنىڭ ئىسلامىي كىملىكى بىلەن يۇغۇرۇلغان باي مەدەنىيەت خەزىنىسىنىڭ يوقىلىپ كېتىشىنىڭ ئالدىنى ئالماقتا.

خەلقئارالىق ھەمكارلىق ۋە دىپلوماتىيە

خەلقئارا ئۇيغۇر قەلەمكەشلەر جەمئىيىتى دۇنيا قەلەمكەشلەر جەمئىيىتىنىڭ (PEN International) رەسمىي ئەزاسى سۈپىتىدە، خەلقئارالىق سەھنىلەردە ئۇيغۇر مەسىلىسىنى كۈنتەرتىپكە كەلتۈرۈشتە ئاكتىپ رول ئوينىماقتا. 2024 ۋە 2025-يىللىق دۇنيا قەلەمكەشلەر قۇرۇلتايلىرىدا، ئۇيغۇر ۋەكىللىرى خىتاينىڭ ئۇيغۇر تىلىنى مائارىپ ۋە ئىجتىمائىي ھاياتتىن چەكلەش سىياسەتلىرىنى قاتتىق ئەيىبلىدى. [PEN International](https://www.pen-international.org/news/90th-pen-international-congress-resolutions).

جەمئىيەت رەئىسى ئەزىز ئەيسا ئەلكۈن ۋە باشقا ھەيئەت ئەزالىرى ب د ت كىشىلىك ھوقۇق كېڭىشى ۋە ياۋروپا پارلامېنتى قاتارلىق ئورۇنلاردا گۇاھلىق بېرىپ، ئۇيغۇر يازغۇچىلىرىنىڭ ئەھۋالىنى ئاڭلاتتى. بۇ پائالىيەتلەر مۇسۇلمان دۇنياسىدىكى زىيالىيلارنىڭمۇ دىققىتىنى قوزغىماقتا. ئىسلام ئۈممىتىنىڭ بىر پارچىسى بولغان ئۇيغۇرلارنىڭ تىلى ۋە ئەدەبىياتىنى قوغداش، ئەمەلىيەتتە ئىسلام مەدەنىيەت جەۋھەرلىرىنى قوغداش بىلەن باراۋەردۇر. جەمئىيەت ئەرەب ۋە تۈرك دۇنياسىدىكى قەلەمكەشلەر بىلەن بولغان ئالاقىسىنى كۈچەيتىپ، «ئورتاق مەدەنىيەت ۋە ئورتاق ئاۋاز» بەرپا قىلىشقا تىرىشماقتا.

سۈرگۈندىكى ئەدەبىيات: كىملىكنى ساقلاپ قېلىشنىڭ يولى

ۋەتەن ئىچىدە ئۇيغۇر تىلىدىكى نەشرىياتچىلىق پۈتۈنلەي دېگۈدەك توختىتىلغان، كىتابلار كۆيدۈرۈلگەن بىر پەيتتە، سۈرگۈندىكى ئۇيغۇر ئەدەبىياتى «مەنىۋى ۋەتەن» نى قۇرۇپ چىقىش مەسئۇلىيىتىنى ئۈستىگە ئالدى. خەلقئارا ئۇيغۇر قەلەمكەشلەر جەمئىيىتى چەتئەللەردىكى ئۇيغۇر يازغۇچىلىرىنى بىر يەرگە جەم قىلىپ، ئۇلارنىڭ ئىجادىيەت بىلەن شۇغۇللىنىشىغا شارائىت يارىتىپ بەرمەكتە.

جەمئىيەت تەرىپىدىن ئۇيۇشتۇرۇلغان ئەدەبىي مۇسابىقىلەر، تور سۆھبەتلىرى ۋە كىتاب كۆزدىن كەچۈرۈش پائالىيەتلىرى ياش ئەۋلادلارنىڭ ئۆز ئانا تىلىغا بولغان مۇھەببىتىنى ئاشۇرۇشتا مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە. ئىسلام دىنىمىزدا ئىلىم ئىزدەش ۋە ئۇنى تارقىتىش پەرز بولغىنىدەك، ئۆز كىملىكىنى ۋە تىلىنى قوغداشمۇ بىر خىل جىھاددۇر. ئۇيغۇر قەلەمكەشلىرى ئۆز ئەسەرلىرىدە ئىمان، سەبىر، ئادالەت ۋە ھۆرلۈك تېمىلىرىنى تەسۋىرلەش ئارقىلىق، ئۇيغۇر خەلقىنىڭ روھىي چۈشكۈنلۈككە پاتماسلىقى ئۈچۈن مەنىۋى ئوزۇق بەرمەكتە.

خۇلاسە: ئۈمىد ۋە مەسئۇلىيەت

خەلقئارا ئۇيغۇر قەلەمكەشلەر جەمئىيىتىنىڭ پائالىيەتلىرى بىزگە شۇنى كۆرسىتىپ بېرىدۇكى، زۇلۇم قانچىلىك ئېغىر بولمىسۇن، ھەقىقەتنىڭ ئاۋازىنى پۈتۈنلەي ئۆچۈرۈۋەتكىلى بولمايدۇ. قەلەم — زالىمنىڭ قىلىچىدىن، تەشۋىقات ماشىنىسىدىن ۋە زىندانلىرىدىن كۈچلۈكتۇر. [Amnesty International](https://www.amnesty.org/en/latest/news/2021/06/china-draconian-repression-of-muslims-in-xinjiang-amounts-to-crimes-against-humanity/).

بۈگۈنكى كۈندە، دۇنيا مۇسۇلمانلىرى ۋە بارلىق ۋىجدان ئىگىلىرى خەلقئارا ئۇيغۇر قەلەمكەشلەر جەمئىيىتىنىڭ خىزمەتلىرىنى قوللىشى، ناھەق تۇتقۇن قىلىنغان يازغۇچىلارنىڭ ئەركىنلىكى ئۈچۈن دۇئا قىلىشى ۋە ئەمەلىي ياردەمدە بولۇشى كېرەك. ئۇيغۇر ئەدەبىياتىنى قوغداش — بىر مىللەتنىڭ مەۋجۇتلۇقىنى قوغداش، شۇنداقلا ئىسلام مەدەنىيىتىنىڭ بىر گۈلزارلىقىنى قۇرۇپ كېتىشتىن ساقلاپ قېلىشتۇر. خەلقئارا ئۇيغۇر قەلەمكەشلەر جەمئىيىتى بۇ ئۇلۇغ يولدا ئۆز قەلىمى بىلەن نۇر چاچماقتا، بىزنىڭ مەسئۇلىيىتىمىز بولسا بۇ نۇرنىڭ ئۆچمەسلىكىگە كاپالەتلىك قىلىشتۇر.