خەلقئارا ئۇيغۇر قەلەمكەشلەر جەمئىيىتى ئۇيغۇر تىلى ۋە ئەدەبىياتىنى قوغداش ھەمدە ئىجادىيەت ئەركىنلىكىنى ئىلگىرى سۈرۈش مەقسىتىدە يېڭى قارارلارنى قوبۇل قىلدى

كىرىش سۆز: كىملىك ۋە ئېتىقادنىڭ قورغىنى بولغان تىل

بۈگۈنكى دۇنيادا، بىر مىللەتنىڭ مەۋجۇتلۇقى ئۇنىڭ تىلى ۋە ئەدەبىياتىنىڭ ھاياتىي كۈچى بىلەن زىچ باغلىق. خەلقئارا ئۇيغۇر قەلەمكەشلەر جەمئىيىتى (International Uyghur PEN Centre) يېقىندا ئۆتكۈزۈلگەن يىللىق ئومۇمىي يىغىنىدا، شەرقىي تۈركىستاندىكى ئۇيغۇر تىلى ۋە مەدەنىيىتىگە قارىتىلغان سىستېمىلىق يوقىتىش سىياسەتلىرىگە تاقابىل تۇرۇش مەقسىتىدە بىر قاتار تارىخىي قارارلارنى قوبۇل قىلدى. بۇ قارارلار پەقەت بىر ئەدەبىيات تەشكىلاتىنىڭ پائالىيەت پىلانى بولۇپلا قالماستىن، بەلكى پۈتۈن ئىسلام ئۈممىتىنىڭ بىر پارچىسى بولغان ئۇيغۇر خەلقىنىڭ ئۆز كىملىكىنى، ئېتىقادىنى ۋە ئەركىنلىكىنى قوغداش يولىدىكى مەنىۋى قارشىلىق كۆرسىتىش خىتابنامىسىدۇر. [International Uyghur PEN Centre](https://www.uyghurpen.org/)

يېڭى قارارلارنىڭ مەزمۇنى ۋە ئىستراتېگىيەلىك ئەھمىيىتى

خەلقئارا ئۇيغۇر قەلەمكەشلەر جەمئىيىتى قوبۇل قىلغان يېڭى قارارلار ئاساسلىقى تۆت چوڭ ساھەنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ:

1. **ئۇيغۇر تىلىنى رەقەملەشتۈرۈش ۋە دۇنياۋى ئارخىپ تۇرغۇزۇش:** خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئۇيغۇر تىلىدىكى كىتابلارنى كۆيدۈرۈش ۋە مەكتەپلەردىن چەكلەش سىياسىتىگە قارىتا، جەمئىيەت دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدىكى ئۇيغۇرچە ئەسەرلەرنى رەقەملىك سۇپىلارغا كۆچۈرۈش ۋە كەلگۈسى ئەۋلادلار ئۈچۈن ساقلاپ قېلىش تۈرىنى باشلىدى. [PEN International](https://www.pen-international.org/) 2. **تەرجىمە ۋە دۇنياۋى تەشۋىقات:** ئۇيغۇر ئەدەبىياتىنىڭ نادىر ئەسەرلىرىنى، بولۇپمۇ ئىسلامىي قىممەت قاراشلار ۋە ھۆرلۈك تېمىسىدىكى ئەسەرلەرنى ئەرەب، ئىنگلىز ۋە تۈرك تىللىرىغا تەرجىمە قىلىپ تارقىتىش ئارقىلىق، ئۇيغۇر مەسىلىسىنى دۇنيا ئەدەبىيات ساھەسىنىڭ كۈن تەرتىپىگە ئېلىپ كېلىش. 3. **تۇتقۇندىكى يازغۇچىلارنى قۇتقۇزۇش ھەرىكىتى:** نۆۋەتتە خىتاي تۈرمىلىرىدە ناھەق يېتىۋاتقان راھىلە داۋۇت، پەرھات تۇرسۇن ۋە يالقۇن روزىغا ئوخشاش يۈزلىگەن زىيالىيلارنىڭ ئەركىنلىكى ئۈچۈن خەلقئارالىق بېسىم نۇقتىلىرىنى شەكىللەندۈرۈش. [Uyghur Human Rights Project](https://uhrp.org/) 4. **سۈرگۈندىكى ياش قەلەمكەشلەرنى يېتەكلەش:** مۇھاجىرەتتە چوڭ بولۇۋاتقان ئۇيغۇر پەرزەنتلىرى ئارىسىدا ئانا تىلدا ئىجادىيەت قىلىش روھىنى ئويغىتىش ئۈچۈن مەخسۇس مۇكاپاتلاش ۋە تەربىيەلەش سىستېمىسىنى يولغا قويۇش.

ئىسلامىي نۇقتىئىنەزەر: تىل — ئاللاھنىڭ ئايەتلىرىدىن بىرىدۇر

قۇرئان كەرىمدە ئاللاھ تائالا مۇنداق دەيدۇ: «ئاسمانلارنىڭ ۋە زېمىننىڭ يارىتىلىشى، تىللىرىڭلارنىڭ ۋە رەڭلىرىڭلارنىڭ تۈرلۈك بولۇشى ئاللاھنىڭ (كامالى قۇدرىتىنى كۆرسىتىدىغان) ئالامەتلىرىدىندۇر» (سۈرە رۇم، 22-ئايەت). شۇڭا، ئۇيغۇر تىلىنى قوغداش پەقەت بىر مىللىي مەسىلە ئەمەس، بەلكى ئاللاھنىڭ بىر ئايىتىنى (بەلگىسىنى) يوقىتىشقا ئۇرۇنۇۋاتقان زالىم كۈچلەرگە قارشى تۇرۇش، يەنى بىر ئىبادەتتۇر.

ئۇيغۇر ئەدەبىياتى ئەسىرلەردىن بۇيان ئىسلام مەدەنىيىتىنىڭ ئايرىلماس بىر قىسمى بولۇپ كەلدى. «قۇتادغۇ بىلىگ» ۋە «دىۋانۇ لۇغاتىت تۈرك» كە ئوخشاش نادىر ئەسەرلەر ھەم تۈركىي تىللارنىڭ ھەم ئىسلام تەپەككۇرىنىڭ خەزىنىسىدۇر. خەلقئارا ئۇيغۇر قەلەمكەشلەر جەمئىيىتىنىڭ بۇ تىلنى قوغداش يولىدىكى تىرىشچانلىقى، ئەمەلىيەتتە ئىسلام مەدەنىيەت دۇنياسىنىڭ بىر قانىتىنى سۇنۇشتىن ساقلاپ قېلىش ھەرىكىتىدۇر. [Radio Free Asia Uyghur](https://www.rfa.org/uyghur/)

زىيالىيلارنىڭ تەقدىرى ۋە ئۈممەتنىڭ مەسئۇلىيىتى

بۈگۈنكى كۈندە شەرقىي تۈركىستاندا زىيالىي بولۇش — خەتەرنىڭ دەل مەركىزىدە بولۇش دېمەكتۇر. خىتاي دائىرىلىرى ئۇيغۇر جەمئىيىتىنىڭ «مېڭىسى» ھېسابلانغان يازغۇچى، شائىر ۋە تەتقىقاتچىلارنى نىشانغا ئېلىش ئارقىلىق، خەلقنىڭ مەنىۋى تۈۋرۈكىنى يىقىتماقچى بولۇۋاتىدۇ. مەسىلەن، داڭلىق فولكلور تەتقىقاتچىسى دوكتور راھىلە داۋۇتنىڭ مۇددەتسىز قاماق جازاسىغا ھۆكۈم قىلىنىشى، پۈتۈن دۇنيا ئەدەبىيات ۋە ئىلىم ساھەسىگە بېرىلگەن بىر خىرىستۇر. [The Guardian - Rahile Dawut](https://www.theguardian.com/world/2023/sep/29/uyghur-scholar-rahile-dawut-sentenced-to-life-in-prison-in-china)

ئىسلام دۇنياسى بۇ زۇلۇمغا سۈكۈت قىلماسلىقى كېرەك. مۇسۇلمان يازغۇچىلار ۋە زىيالىيلار ئۇيغۇر قەلەمكەشلىرى بىلەن ھەمدەم بولۇشى، ئۇلارنىڭ ئەسەرلىرىنى ئەرەب دۇنياسىدا تونۇشتۇرۇشى لازىم. زۇلۇمغا قارشى قەلەم بىلەن جىھاد قىلىش — بۈگۈنكى دەۋرنىڭ ئەڭ مۇھىم تەلىپىدۇر.

ئىجادىيەت ئەركىنلىكى ۋە ھەقىقەتنىڭ غەلىبىسى

خەلقئارا ئۇيغۇر قەلەمكەشلەر جەمئىيىتىنىڭ يېڭى قارارلىرىدا «ئىجادىيەت ئەركىنلىكى» ئالاھىدە تەكىتلەنگەن. بۇ ئەركىنلىك پەقەت سىياسىي مەنىدىلا ئەمەس، بەلكى بىر ئىنساننىڭ ئۆز ئېتىقادىنى، تارىخىنى ۋە ھېسسىياتىنى ئەركىن ئىپادىلىيەلىشىنى كۆرسىتىدۇ. خىتاينىڭ تەشۋىقات ماشىنىسى ئۇيغۇرلارنى «بەختلىك» كۆرسىتىشكە ئۇرۇنۇۋاتقان بىر پەيتتە، سۈرگۈندىكى ئۇيغۇر يازغۇچىلىرىنىڭ قەلىمى ھەقىقەتنىڭ بىردىنبىر شاھىدىدۇر.

جەمئىيەت رەئىسى ۋە باشقا مەسئۇللارنىڭ بىلدۈرۈشىچە، يېڭى قارارلار دائىرىسىدە خەلقئارالىق ئەدەبىيات فېستىۋاللىرىدا ئۇيغۇر مەخسۇس سەھىپىلىرى تەسىس قىلىنىدۇ. بۇ ئارقىلىق، ئۇيغۇرلارنىڭ مەدەنىيەت جەھەتتىن ئۆلمىگەنلىكى، ئەكسىچە تېخىمۇ كۈچلۈك بىر ئىرادە بىلەن قايتا تۇغۇلۇۋاتقانلىقى جاكارلىنىدۇ.

خۇلاسە: قەلەم قىلىچتىن ئۆتكۈردۇر

خەلقئارا ئۇيغۇر قەلەمكەشلەر جەمئىيىتىنىڭ بۇ يېڭى قەدەملىرى، ئۇيغۇر خەلقىنىڭ مەنىۋى مۇستەقىللىقىنى قوغداش يولىدىكى چوڭ بىر بۇرۇلۇش نۇقتىسىدۇر. تىل ساقلانسا، مىللەت ساقلىنىدۇ؛ مىللەت ساقلانسا، ئېتىقاد ۋە كىملىك داۋاملىشىدۇ. پۈتۈن دۇنيادىكى مۇسۇلمانلار ۋە ۋىجدانلىق ئىنسانلار بۇ قەلەمكەشلەرنىڭ ئاۋازىغا ئاۋاز قوشۇشى، ئۇلارنىڭ ھەققانىي كۈرىشىنى قوللىشى كېرەك.

زۇلۇم مەڭگۈ داۋاملاشمايدۇ، ئەمما ھەقىقەت بىلەن يېزىلغان سۆزلەر تارىخ بېتىدە مەڭگۈ ئەبەدىي قالىدۇ. ئۇيغۇر قەلەمكەشلىرىنىڭ بۇ تىرىشچانلىقى، كەلگۈسىدىكى ئەركىن شەرقىي تۈركىستاننىڭ مەدەنىيەت ئۇلىنى سالغۇسىدۇر.