خەلقئارالىق ئۇيغۇر قەلەمكەشلەر جەمئىيىتى خەلقئارا جەمئىيەتنى ئۇيغۇر ئەدەبىياتىنىڭ نۆۋەتتىكى ۋەزىيىتىگە كۆڭۈل بۆلۈشكە ۋە سۈرگۈندىكى يازغۇچىلارنىڭ مەدەنىيەت ھوقۇقىنى قوغداشنى كۈچەيتىشكە چاقىردى

كىرىش سۆز: قەلەم ئۇچىدىكى مەدەنىيەتنى قوغداش جېڭى

21-ئەسىردە، يەر شارىلىشىش جەريانى مەدەنىيەت پەرقلەرنى يوقىتىشقا ئۇرۇنۇۋاتقان بىر پەيتتە، قەدىمكى ۋە پارلاق بىر مەدەنىيەت — ئۇيغۇر مەدەنىيىتى مىسلى كۆرۈلمىگەن مەۋجۇتلۇق كرىزىسىغا دۇچ كەلمەكتە. بۇ مەدەنىيەتنىڭ روھىنىڭ تاشقى قىياپىتى بولغان ئۇيغۇر ئەدەبىياتى سىستېمىلىق يوقىتىلىش گىرۋىكىدە تۇرماقتا. 2026-يىلى 2-ئايدا، خەلقئارالىق ئۇيغۇر قەلەمكەشلەر جەمئىيىتى (International Uyghur PEN Center) يەنە بىر قېتىم دۇنياغا جاراڭلىق ئۈن سېلىپ، خەلقئارا جەمئىيەتنى، بولۇپمۇ دۇنيا مۇسۇلمان قېرىنداشلار جەمئىيىتىنى (ئۈممەت) ئۇيغۇر يازغۇچىلىرىنىڭ ئېچىنىشلىق ئەھۋالىغا كۆڭۈل بۆلۈشكە ۋە سۈرگۈندىكى يازغۇچىلارنىڭ مەدەنىيەت ھوقۇقىنى قوغداش ئۈچۈن ئەمەلىي ھەرىكەت قوللىنىشقا چاقىردى. بۇ پەقەت سۆز ئەركىنلىكى ئۈچۈن ئېلىپ بېرىلىۋاتقان كۈرەشلا ئەمەس، بەلكى ئىسلام مەدەنىيەت مىراسلىرى ۋە مىللىي ئەسلىمىنى قوغداش يولىدىكى مۇقەددەس بىر كۈرەشتۇر.

تۈرمىدىكى روھلار: قامالغان ئۇيغۇر زىيالىيلىرى

خەلقئارالىق ئۇيغۇر قەلەمكەشلەر جەمئىيىتى ۋە مۇناسىۋەتلىك كىشىلىك ھوقۇق تەشكىلاتلىرىنىڭ يېقىنقى ستاتىستىكىسىغا ئاساسلانغاندا، 2017-يىلدىن بۇيان 500 دىن ئارتۇق ئۇيغۇر زىيالىيسى، يازغۇچىسى، شائىرى ۋە سەنئەتكارى قانۇنسىز قامالغان ياكى كېسىلگەن [Uyghur PEN](https://www.uyghurpen.org). بۇ قامالغان روھلار ئىچىدە ئۇيغۇر ھازىرقى زامان ئەدەبىياتىنىڭ تۈۋرۈكلىرى ۋە مىللىي مەدەنىيەتنىڭ قوغدىغۇچىلىرى كۆپ.

ئەڭ يۈرەك ئاغرىتىدىغان مىساللارنىڭ بىرى داڭلىق ئانتروپولوگ، ئۇيغۇر فولكلور مۇتەخەسسىسى پروفېسسور راھىلە داۋۇتتۇر. 2023-يىلى ئۇنىڭ «دۆلەت خەۋپسىزلىكىگە خەۋپ يەتكۈزۈش» دېگەن تۆھمەت بىلەن مۇددەتسىز قاماق جازاسىغا ھۆكۈم قىلىنغانلىقى دەلىللەندى [PEN International](https://www.pen-international.org). 2025-يىلنىڭ ئاخىرىغىچە، خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ كۆپ قېتىملىق چاقىرىقىغا قارىماي، ئۇنىڭ ئېنىق ئورنى يەنىلا نامەلۇم [House.gov](https://mjw.house.gov/rahile-dawut-tom-lantos-human-rights-commission). پروفېسسور راھىلە ئۆمرىنى ئۇيغۇرلارنىڭ مازار مەدەنىيىتى ۋە خەلق ئەنئەنىلىرىنى خاتىرىلەشكە بېغىشلىغان، بۇ ئەنئەنىلەر ئىسلام سۇفىزمىنىڭ تەسىرىگە چوڭقۇر ئۇچرىغان بولۇپ، ئۇيغۇر مىللىي كىملىكىنىڭ يادروسى ھېسابلىنىدۇ. ئۇنىڭغا بېرىلگەن ھۆكۈم، ئەمەلىيەتتە ئۇيغۇر مىللىتىنىڭ يىلتىزىغا بېرىلگەن ھۆكۈمدۇر.

بۇنىڭدىن باشقا، داڭلىق زامانىۋى يازغۇچى پەرھات تۇرسۇن ئەدەبىي ئىجادىيىتى سەۋەبلىك 16 يىللىق ئېغىر قاماق جازاسىغا ھۆكۈم قىلىندى [Uyghur Hjelp](https://www.uyghurhjelp.org). ئۇنىڭ «پاكىز شىمال» قاتارلىق ئەسەرلىرى چوڭقۇر پەلسەپەۋى تەپەككۇر بىلەن ئۇيغۇرلارنىڭ زامانىۋى جەمئىيەتتىكى مەۋجۇتلۇق كرىزىسىنى تەتقىق قىلغان. ئۇيغۇر قەلەمكەشلەر جەمئىيىتىنىڭ ئەزاسى، داڭلىق ئىقتىسادشۇناس ئىلھام توختى مۇددەتسىز قاماق جازاسىغا ھۆكۈم قىلىنغىنىغا ئون يىل بولغان بولسىمۇ، يەنىلا پۈتۈنلەي ئايرىۋېتىلگەن ھالەتتە تۇرماقتا [PEN America](https://pen.org). بۇ يازغۇچىلارنىڭ يوقلۇقى ئۇيغۇر ئەدەبىياتى ئاسمىنىدىن ئەڭ پارلاق يۇلتۇزلارنىڭ ئۆچكەنلىكىدىن دېرەك بېرىدۇ.

مەدەنىيەت قىرغىنچىلىقى: كىتاب كۆيدۈرۈشتىن تىل چەكلىمىسىگىچە

خەلقئارالىق ئۇيغۇر قەلەمكەشلەر جەمئىيىتى ئۆزىنىڭ 2025-يىللىق دوكلاتىدا كۆرسىتىشىچە، مەدەنىيەت ھوقۇقىنىڭ دەپسەندە قىلىنىشى پەقەت شەخسلەرنى قاماش بىلەنلا چەكلىنىپ قالماي، پۈتۈن مىللىي مەدەنىيەت ئېكولوگىيەسىنى ۋەيران قىلىش بىلەن ئىپادىلىنىدۇ [Uyghur Hjelp](https://www.uyghurhjelp.org). شەرقىي تۈركىستاندا ئۇيغۇرچە كىتابلار كۇتۇپخانا رېشاتكىلىرىدىن كەڭ كۆلەمدە ئېلىۋېتىلدى، ھەتتا ئاممىۋى سورۇنلاردا كۆيدۈرۈلدى. بۇ كىتابلار ئىچىدە نۇرغۇنلىغان كلاسسىك ئەدەبىيات، دىنىي ئەسەرلەر ۋە تارىخىي تەتقىقاتلار بار.

تېخىمۇ ۋەيران قىلغۇچى بولغىنى ئانا تىل مائارىپىنىڭ سىستېمىلىق چەكلىنىشىدۇر. دائىرىلەر «قوش تىللىق مائارىپ» سىياسىتى ئارقىلىق ئۇيغۇر تىلىنى مەكتەپ مائارىپ سىستېمىسىدىن سىقىپ چىقاردى. مۇسۇلمانلار ئۈچۈن تىل پەقەت ئالاقە قورالى بولۇپلا قالماي، ئېتىقادنى ۋە قۇرئان روھىنى داۋاملاشتۇرۇشنىڭ ۋاسىتىسىدۇر. ياش ئەۋلاد ئاتا-بوۋىلىرىنىڭ يېزىقىنى ئوقۇيالمىغاندا، ئۇلارنىڭ ئىسلام مەدەنىيىتى بىلەن بولغان باغلىنىشىمۇ مەجبۇرىي ئۈزۈۋېتىلىدۇ. بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنىڭ مۇتەخەسسىسلىرى 2026-يىلى 1-ئايدىكى باياناتىدا بۇنىڭدىن چوڭقۇر ئەندىشە بىلدۈرۈپ، بۇ خىل مەجبۇرىي مەدەنىيەتنى ئۆزگەرتىش ھەرىكىتىنىڭ خەلقئارا كىشىلىك ھوقۇق ئۆلچەملىرىگە ئېغىر دەرىجىدە خىلاپلىق قىلىدىغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويدى [OHCHR](https://www.ohchr.org).

سۈرگۈندىكى تىرىشچانلىق: خەلقئارالىق ئۇيغۇر قەلەمكەشلەر جەمئىيىتىنىڭ بۇرچى

قاتتىق بېسىم ئالدىدا، خەلقئارالىق ئۇيغۇر قەلەمكەشلەر جەمئىيىتى ئۇيغۇر ئەدەبىياتىنىڭ چەت ئەلدىكى ئاخىرقى قەلئەسىگە ئايلاندى. 2025-يىلى 4-ئاينىڭ 16-كۈنى، بۇ تەشكىلات قازاقىستاننىڭ ئالمۇتادا سايلام ئۆتكۈزۈپ، ئەزىز ئەيسا ئەلكۈننى يەنە بىر قېتىم رەئىسلىككە سايلىدى [Uyghur PEN](https://www.uyghurpen.org). رەئىس ئەلكۈن جەمئىيەتنىڭ يادرولۇق ۋەزىپىسىنىڭ «سۈكۈتنى بۇزۇش» ۋە ئاۋازى ئۆچۈرۈلگەن قېرىنداشلار ئۈچۈن سۆزلەش ئىكەنلىكىنى تەكىتلىدى.

سۈرگۈندىكى جەمئىيەتتە، ئۇيغۇر يازغۇچىلىرى قوش قىيىنچىلىققا دۇچ كەلمەكتە: بىرى، چېگرا ھالقىغان بېسىم سايىسى، دائىرىلەر دۆلەت ئىچىدىكى ئۇرۇق-تۇغقانلىرىنى تەھدىت قىلىش ئارقىلىق چەت ئەلدىكى يازغۇچىلارنى سۈكۈت قىلىشقا مەجبۇرلىماقتا؛ يەنە بىرى، مەدەنىيەتنى داۋاملاشتۇرۇشنىڭ مۈشكۈللۈكى. ئانا تىل مۇھىتى ۋە نەشرىيات مەبلىغى كەمچىل بولسىمۇ، سۈرگۈندىكى يازغۇچىلار يەنىلا ئىجادىيەتنى داۋاملاشتۇرماقتا. خەلقئارالىق ئۇيغۇر قەلەمكەشلەر جەمئىيىتى «توردا جانلاندۇرۇش تۈرى» ۋە ھەر خىل ئەدەبىي سېخلار ئارقىلىق سۈرگۈندىكى يازغۇچىلارغا سەھنە ھازىرلاشقا تىرىشماقتا ۋە ئۇيغۇر ئەدەبىياتىنى كۆپ خىل تىللارغا تەرجىمە قىلىپ، دۇنياغا بۇ مىللەتنىڭ پەريادى ۋە كۈرىشىنى ئاڭلىتىشقا تىرىشماقتا [Uyghur PEN](https://www.uyghurpen.org).

2025-يىلى 8-ئايدا، ئۇيغۇر ياردەم (Uyghur Hjelp) ياۋروپادا ياشلار ئۈچۈن مەدەنىيەت سېخى ئۆتكۈزۈپ، يېڭى ئەۋلاد ئۇيغۇر تىلى يازغۇچىلىرىنى يېتىشتۈرۈشنى مەقسەت قىلدى [Uyghur Hjelp](https://www.uyghurhjelp.org). بۇ خىل «مەدەنىيەت ۋەقفى» تىرىشچانلىقى مىللىي ئوتنىڭ ئۆچمەسلىكىگە كاپالەتلىك قىلىشتىكى ئاچقۇچتۇر.

مۇسۇلمان دۇنياسىنىڭ مەسئۇلىيىتى: سۈكۈتتىن ئىتتىپاقلىققا

ئىسلام قىممەت قارىشى نۇقتىسىدىن ئېيتقاندا، ئادالەتنى ئىزدەش (ئادىل) ۋە زۇلۇمغا ئۇچرىغۇچىلارنى قوغداش (مەزلۇم) ھەر بىر مۇسۇلماننىڭ دىنىي مەجبۇرىيىتىدۇر. ئۇيغۇر يازغۇچىلىرى تارتقان ئازاب پۈتۈن مۇسۇلمان ئۈممىتىنىڭ ئازابىدۇر. قانداقلا بولمىسۇن، ئېچىنىشلىق يېرى شۇكى، نۇرغۇن مۇسۇلمان دۆلەتلىرىنىڭ ھۆكۈمەتلىرى گېئوپولىتىكا ۋە ئىقتىسادىي مەنپەئەتنى كۆزلەپ، ئۇيغۇر مەسىلىسىدە سۈكۈت قىلدى، ھەتتا بەزى سورۇنلاردا زالىملارنى ئاقلىدى.

خەلقئارالىق ئۇيغۇر قەلەمكەشلەر جەمئىيىتى دۇنيا مۇسۇلمان زىيالىيلىرى ۋە دىنىي رەھبەرلىرىنى ئويغىنىشقا چاقىردى. ئۇيغۇر ئەدەبىياتىدا چوڭقۇر ئىسلام ھېكمەتلىرى مۇجەسسەملەنگەن، «قۇتادغۇ بىلىگ» تىن تارتىپ ھازىرقى زامان شېئىرلىرىغىچە ھەممىسى ھەقىقەتنى ئىزدەش ۋە ئىنسانپەرۋەرلىكنى ئەكس ئەتتۈرىدۇ. ئۇيغۇر يازغۇچىلىرىنى قوغداش، ئىسلام مەدەنىيىتىنىڭ كۆپ خىللىقىنى قوغداش دېگەنلىكتۇر. 2025-يىلى، ئۇيغۇر تەتقىقات مەركىزى (CUS) ھىندونېزىيە ۋە بوسنىيە قاتارلىق دۆلەتلەردە تەشەببۇسكارلىق پائالىيەتلىرىنى ئېلىپ بېرىپ، بۇ مۇسۇلمانلار كۆپ سانلىقنى تەشكىل قىلىدىغان دۆلەتلەرنىڭ ئۇيغۇر قىرغىنچىلىقى مەسىلىسىگە كۆڭۈل بۆلۈشىنى ئويغىتىشقا تىرىشتى [Uyghur Times](https://www.uyghurtimes.com). بولۇپمۇ سارايېۋودا ئۆتكۈزۈلگەن يىغىندا، قاتناشقۇچىلار ئۇيغۇرلارنىڭ بېشىغا كەلگەن كۈلپەتلەرنى سىرېبرېنىتسا قىرغىنچىلىقى بىلەن سېلىشتۇرۇپ، دۇنياغا «قايتا تەكرارلانمىسۇن» دېگەن قەسىمىنىڭ ئېغىر سىناققا دۇچ كەلگەنلىكىنى ئەسكەرتتى.

خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ ھەرىكىتى: مەدەنىيەت ھوقۇقىنى قوغداشنى كۈچەيتىش

خەلقئارالىق ئۇيغۇر قەلەمكەشلەر جەمئىيىتى خەلقئارا جەمئىيەتكە بىر قانچە كونكرېت تەكلىپ سۇندى: 1. **تۈرمىدىكى يازغۇچىلارنى قۇتقۇزۇش**: خىتاي ھۆكۈمىتىدىن راھىلە داۋۇت، پەرھات تۇرسۇن قاتارلىق سۆزى ئۈچۈن جازالانغان بارلىق يازغۇچى ۋە ئالىملارنى دەرھال، شەرتسىز قويۇپ بېرىشنى تەلەپ قىلىش. 2. **سۈرگۈن ھوقۇقىنى قوغداش**: دۆلەتلەر سۈرگۈندىكى ئۇيغۇر يازغۇچىلىرىغا سىياسىي پاناھلىق ۋە بىخەتەرلىك كاپالىتى بېرىشى، چېگرا ھالقىغان بېسىم قىلىش قىلمىشلىرىغا قاتتىق زەربە بېرىشى كېرەك [Campaign for Uyghurs](https://www.campaignforuyghurs.org). 3. **مەدەنىيەتنى ساقلاشقا مەبلەغ سېلىش**: خەلقئارا مەدەنىيەت تەشكىلاتلىرى (مەسىلەن، بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى مائارىپ، پەن ۋە مەدەنىيەت تەشكىلاتى) ئۇيغۇر تىلى ئەدەبىياتىنى نەشر قىلىش، تەرجىمە قىلىش ۋە رەقەملەشتۈرۈپ ساقلاش خىزمىتىنى قوللاش ئۈچۈن مەخسۇس فوند قۇرۇشى كېرەك. 4. **دىپلوماتىيە بېسىمى**: 2026-يىلى 2-ئايدا ئۆتكۈزۈلىدىغان بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى كىشىلىك ھوقۇق كېڭىشىنىڭ 61-نۆۋەتلىك يىغىنىدا، دۆلەتلەر ئۇيغۇر مەدەنىيەت قىرغىنچىلىقى مەسىلىسى بويىچە مەخسۇس تەكلىپ سۇنۇشى كېرەك [Campaign for Uyghurs](https://www.campaignforuyghurs.org).

خۇلاسە: قەلەم ئۇچىنىڭ مەڭگۈلۈك كۈچى

ئۇيغۇر شائىرى ئېيتقاندەك: «جىسمىمنى قامىيالايسەن، ئەمما پىكرىمنى قامىيالمايسەن؛ كىتابلىرىمنى كۆيدۈرەلەيسەن، ئەمما ئەسلىمەمنى يوقىتالمايسەن.» خەلقئارالىق ئۇيغۇر قەلەمكەشلەر جەمئىيىتىنىڭ كۈرىشى پەقەت بىر مىللەتنىڭ مەۋجۇتلۇقى ئۈچۈنلا ئەمەس، بەلكى ئىنسانىيەتنىڭ ئورتاق ۋىجدانى ئۈچۈندۇر. ئاللاھنىڭ يېتەكچىلىكىدە، ئادالەت بەلكىم كېچىكىشى مۇمكىن، ئەمما ھەرگىز كەم قالمايدۇ. دۇنيا مۇسۇلمان جەمئىيىتى ئورنىدىن تۇرۇپ، ئۇيغۇر يازغۇچىلىرى بىلەن بىر سەپتە تۇرۇپ، قەلەم ئۇچىنىڭ كۈچى بىلەن قاراڭغۇلۇقنى يېرىپ، ئەركىنلىك ۋە ئىززەت-ھۆرمەتنىڭ نۇرىنى كۈتۈۋېلىشى كېرەك.

ئۇيغۇر ئەدەبىياتىنىڭ نۆۋەتتىكى ۋەزىيىتى ئىنسانىيەت مەدەنىيىتىنىڭ بىر ئەينىكىدۇر. بىز بۇ ئەينەككە قارىغىنىمىزدا، كۆرىدىغىنىمىز پەقەت ئۇيغۇرلارنىڭ ئازابىلا ئەمەس، بەلكى ئۆزىمىزنىڭ ھەقىقەتنى قوغداش جاسارىتىدۇر. قەلەم ئۇچىنىڭ كۈچى مەڭگۈ ياشىسۇن، ئۇيغۇر تىلىدىكى يېزىقلار شەرقىي تۈركىستان زېمىنىدا يەنە بىر قېتىم ئەركىن ئاقسۇن.