خەلقئارالىق ئۇيغۇر قەلەمكەشلەر جەمئىيىتى خەلقئارا جەمئىيەتنى ئۇيغۇر يازغۇچىلىرىنىڭ مەۋجۇتلۇق ۋەزىيىتىگە كۆڭۈل بۆلۈشكە ۋە دۇنيا مىقياسىدا ئەدەبىي ئەركىنلىك بىلەن كىشىلىك ھوقۇق كاپالىتىنى ئىلگىرى سۈرۈشكە چاقىردى.

كىرىش سۆز: ئېتىقادنىڭ ئاخىرقى مۇداپىئە سېپى سۈپىتىدە يېزىق

2026-يىلىدىكى بۇ قالايمىقان باھاردا، دۇنيا مۇسۇلمانلار جەمئىيىتى (ئۈممەت) ئىلگىرى كۆرۈلۈپ باقمىغان مەدەنىيەت خىرىسلىرىغا دۇچ كەلمەكتە. يېزىق، ئېتىقاد، تارىخ ۋە مىللىي روھنى ۋارىسلىق قىلىدىغان ۋاسىتە بولۇش سۈپىتى بىلەن، شەرقىي تۈركىستاندا (شىنجاڭ) ئېچىنىشلىق بىر ۋەيرانچىلىقنى باشتىن كەچۈرمەكتە. خەلقئارالىق ئۇيغۇر قەلەمكەشلەر جەمئىيىتى (International Uyghur PEN) خەلقئارا قەلەمكەشلەر جەمئىيىتىنىڭ (PEN International) مۇھىم بىر تارمىقى بولۇش سۈپىتى بىلەن، يېقىندا دۇنياغا يەنە بىر قېتىم ئازابلىق ھەم قەتئىي چاقىرىق يوللىدى: ئۇيغۇر يازغۇچىلىرىنىڭ مەۋجۇتلۇق ۋەزىيىتى ھايات-ماماتلىق پەيتىگە يەتتى. بۇ پەقەت ئەدەبىي ئەركىنلىكنى دەپسەندە قىلىشلا ئەمەس، بەلكى ئىسلام مەدەنىيىتىنىڭ كۆپ خىللىقى ۋە ئۇنىڭ زىيالىيلار قاتلىمىنى سىستېمىلىق تازىلاشتۇر [Source](https://www.uyghurpen.org/about-us/).

خەلقئارالىق ئۇيغۇر قەلەمكەشلەر جەمئىيىتىنىڭ بۇرچى ۋە يېقىنقى ھەرىكەتلىرى

خەلقئارالىق ئۇيغۇر قەلەمكەشلەر جەمئىيىتى 2006-يىلى قۇرۇلغان بولۇپ، باش شتابى شۋېتسىيەدە. ئۇ دۇنيادىكى 140 تىن ئارتۇق قەلەمكەشلەر مەركىزىنىڭ بىرى بولۇپ، سۆز ئەركىنلىكىنى قوغداش، زىيانكەشلىككە ئۇچرىغان يازغۇچىلارنى قوغداش ۋە ئۇيغۇر ئەدەبىياتىنى ئومۇملاشتۇرۇشقا ئۆزىنى بېغىشلىغان [Source](https://www.pen-international.org/centres/uyghur-pen-centre). نۆۋەتتىكى رەئىس، داڭلىق شائىر ۋە ئالىم ئەزىز ئەيسا ئەلكۈننىڭ رەھبەرلىكىدە، بۇ تەشكىلات ئۇيغۇر سۈرگۈندى زىيالىيلىرىنىڭ خەلقئارا سەھنىدىكى ئاساسلىق ئاۋازىغا ئايلاندى.

2025-يىلى 4-ئاينىڭ 16-كۈنى، خەلقئارالىق ئۇيغۇر قەلەمكەشلەر جەمئىيىتى قازاقىستاننىڭ ئالمۇتا شەھىرىدىكى مىر نەشرىياتىدا تارىخىي ئەھمىيەتكە ئىگە نۆۋەت ئالماشتۇرۇش سايلام پائالىيىتىنى ئۆتكۈزدى [Source](https://www.uyghurpen.org/uyghur-pen-centers-election-held-in-almaty/). بۇ يىغىن تور ۋە تور سىرتىنى بىرلەشتۈرگەن شەكىلدە ئۆتكۈزۈلۈپ، دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدىن كەلگەن 24 نەپەر يادرولۇق ئەزا قاتناشتى. ئەزىز ئەيسا ئەلكۈن تولۇق ئاۋاز بىلەن رەئىسلىككە قايتا سايلاندى، ئالىشېر خالىلوف باش كاتىپ، دوكتور ھاكىمجان گۈلىيېف ئىجرائىيە كومىتېتىنىڭ رەئىسى بولۇپ سايلاندى [Source](https://www.azizisa.org/uyghur-pen-centers-election-held-in-almaty/). بۇ سايلام تەشكىلاتنىڭ رەھبەرلىك يادروسىنى كۈچەيتىپلا قالماي، كەلگۈسى بىر نەچچە يىللىق ئىستراتېگىيەلىك نىشاننى ئايدىڭلاشتۇردى: تۈرمىدىكى يازغۇچىلارنىڭ سانلىق مەلۇمات ئامبىرىنى قۇرۇش، تۈركىي تىللىق دۆلەتلەر بىلەن بولغان ئەدەبىي ئالاقىنى كۈچەيتىش ۋە دۇنيا مىقياسىدا ھەرقايسى دۆلەت ھۆكۈمەتلىرىنى ئۇيغۇر مەدەنىيىتىنىڭ يوقىتىلىش ۋەزىيىتىگە كۆڭۈل بۆلۈشكە دەۋەت قىلىش.

ئەپسۇسكى، 2026-يىلى 1-ئاينىڭ 24-كۈنى، خەلقئارالىق ئۇيغۇر قەلەمكەشلەر جەمئىيىتىنىڭ قۇرغۇچىلىرىدىن بىرى، داڭلىق يازغۇچى ئابدۇرېشىت ھاجى كېرىمى شۋېتسىيەنىڭ ستوكھولم شەھىرىدە 83 يېشىدا ۋاپات بولدى [Source](https://www.uyghurpen.org/condolence-statement-abdureshid-haji-kerimi/). كېرىمى ئەپەندى ئۆمرىنى ئۇيغۇر مىللىي ئەركىنلىكى ۋە ئەدەبىي ئىجادىيەتكە بېغىشلىغان بولۇپ، ئۇنىڭ ۋاپاتى ئۇيغۇر زىيالىيلار قاتلىمى ئۈچۈن ئېغىر يوقىتىش ھېسابلىنىدۇ، شۇنداقلا كونا ئەۋلاد ئۇيغۇر ئالىملىرىنىڭ ئوتىنىڭ ئۆچۈۋاتقانلىقىنى، يېڭى ئەۋلادنىڭ ۋارىسلىق قىلىشىنىڭ بولسا قاتتىق قامالغا ئۇچراۋاتقانلىقىنى دۇنياغا يەنە بىر قېتىم ئەسكەرتتى.

تۆمۈر رېشاتكا ئارقىسىدىكى روھلار: تۈرمىگە تاشلانغان ئۇيغۇر زىيالىيلىرى

خەلقئارالىق قەلەمكەشلەر جەمئىيىتى ئېلان قىلغان «2025-يىللىق دېلو تىزىملىكى: سىناقتىكى كىملىك» (Identity on Trial: Case List 2025) غا ئاساسلانغاندا، خىتاي يەنىلا دۇنيادا يازغۇچىلارنى ئەڭ كۆپ قاماپ قويغان دۆلەتلەرنىڭ بىرى بولۇپ، ئۇيغۇر يازغۇچىلىرى بۇنىڭدا زور نىسبەتنى ئىگىلەيدۇ [Source](https://penbelarus.org/en/2025/03/21/identity-on-trial-persecution-and-resistance-pen-international-case-list-2025.html). بۇ تۈرمىگە تاشلانغان روھلار جىنايەتچى ئەمەس، بەلكى مىللىي مەدەنىيەتنىڭ قوغدىغۇچىلىرى ۋە ئىسلام قىممەت قاراشلىرىنىڭ تەشۋىق قىلغۇچىلىرىدۇر.

### راھىلە داۋۇت: غايىب بولغان فولكلورشۇناسلىق چىرىغى. راھىلە داۋۇت پروفېسسور خەلقئارادا ئېتىراپ قىلىنغان ئۇيغۇر فولكلورشۇناسلىقى ۋە ئىسلام ئەۋلىيالىرى (مازار) تەتقىقاتى مۇتەخەسسىسىدۇر. ئۇ 2017-يىلى 12-ئايدا بېيجىڭغا كېتىۋاتقاندا غايىب بولغان، 2023-يىلىغىچە «دۆلەتنى پارچىلاش جىنايىتى» بىلەن مۇددەتسىز قاماق جازاسىغا ھۆكۈم قىلىنغانلىقى دەلىللەنگەن [Source](https://www.theguardian.com/books/2023/oct/11/imprisoned-uyghur-academic-rahile-dawut-named-2023-pen-writer-of-courage). 2025-يىلى 9-ۋە 10-ئايلاردا، ب د ت كىشىلىك ھوقۇق مۇتەخەسسىسلىرى ئۇنىڭ ئەھۋالىغا قارىتا كۆپ قېتىم ئېغىر ئەندىشە بىلدۈرۈپ، ئۇنىڭ قاماقتا تۇتۇلۇشىنىڭ ئۇيغۇر مەدەنىيەت ئىپادىسىنى سىستېمىلىق جىنايەتكە ئايلاندۇرۇش ئىكەنلىكىنى كۆرسەتتى [Source](https://www.ohchr.org/en/press-releases/2025/10/un-experts-urge-china-end-repression-uyghur-and-cultural-expression-minorities). مۇسۇلمانچە نۇقتىدىن قارىغاندا، داۋۇت پروفېسسورنىڭ تەتقىقاتى ئۇيغۇرلارنىڭ زېمىن ۋە ئېتىقاد ئوتتۇرىسىدىكى چوڭقۇر باغلىنىشنى خاتىرىلىگەن بولۇپ، ئۇنىڭ تۈرمىگە تاشلىنىشى ئۇيغۇر ئىسلام مەدەنىيىتىنىڭ ئۇلىنىڭ كېسىلگەنلىكىدىن دېرەك بېرىدۇ.

### يالقۇن روزى: دەرسلىكتىكى مىللىي تۈۋرۈك. داڭلىق ئەدەبىيات تەنقىدچىسى ۋە مائارىپچى بولۇش سۈپىتى بىلەن، يالقۇن روزى ئۇيغۇر تىلىدىكى دەرسلىكلەرنى تۈزگەنلىكى ئۈچۈن 15 يىللىق ئېغىر قاماق جازاسىغا ھۆكۈم قىلىندى [Source](https://www.suomenpen.fi/en/day-of-the-imprisoned-writer-2025/). 2025-يىللىق «خەلقئارا تۈرمىدىكى يازغۇچىلار كۈنى» پائالىيىتىدە، خەلقئارالىق قەلەمكەشلەر جەمئىيىتى ئۇنى نۇقتىلىق كۆڭۈل بۆلىدىغان دېلو سۈپىتىدە تىزىملىككە كىرگۈزۈپ، خەلقئارا جەمئىيەتنى ئانا تىل مائارىپىنى ۋەيران قىلىش ئارقىلىق مەدەنىيەتنى ئاسسىمىلياتسىيە قىلىش قىلمىشىغا دىققەت قىلىشقا چاقىردى [Source](https://www.suomenpen.fi/en/day-of-the-imprisoned-writer-2025/). مۇسۇلمانلار ئۈچۈن، تىل قۇرئاننى چۈشىنىش ۋە ئەجدادلار ئەقىل-پاراسىتىگە ۋارىسلىق قىلىشنىڭ ئاچقۇچىدۇر، ئانا تىل ھوقۇقىدىن مەھرۇم قىلىش ئېتىقاد ۋارىسلىقى ھوقۇقىدىن مەھرۇم قىلىشتۇر.

### پەرھات تۇرسۇن: زامانىۋى ئەدەبىياتنىڭ ماتەم ناخشىسى. «ئۇيغۇرنىڭ كافكاسى» دەپ تەرىپلەنگەن پەرھات تۇرسۇن، چوڭقۇر ئەدەبىي ماھارىتى ۋە مىللىي تەقدىرگە بولغان پەلسەپىۋى تەپەككۇرى سەۋەبلىك 16 يىللىق قاماق جازاسىغا ھۆكۈم قىلىندى [Source](https://uyghurhjelp.org/2023/03/30/detained-imprisoned-poets-writers/). ئۇنىڭ «ئۆلۈك شەھەر» قاتارلىق ئەسەرلىرى زامانىۋىلىق بىلەن ئەنئەنىۋى ئېتىقاد ئوتتۇرىسىدىكى توقۇنۇشنى تەتقىق قىلغان بولۇپ، ھازىرقى زامان ئۇيغۇر ئەدەبىياتىنىڭ چوققىسى ھېسابلىنىدۇ. ئۇنىڭ قاماققا ئېلىنىشى ئۇيغۇر ئەدەبىي زىيالىيلار قاتلىمىنىڭ ئومۇميۈزلۈك ۋەيران قىلىنغانلىقىنىڭ بەلگىسىدۇر.

قارشىلىق كۆرسىتىش سۈپىتىدە ئەدەبىيات: سۈرگۈندىكى مەدەنىيەت گۈللىنىشى

قاتتىق چېگرا ھالقىغان باستۇرۇشلارغا قارىماي، خەلقئارالىق ئۇيغۇر قەلەمكەشلەر جەمئىيىتى سۈرگۈندە مەدەنىيەت ئىجادىيىتىنى داۋاملاشتۇرماقتا. 2025-يىلى 7-ئاينىڭ 11-كۈنى، بۇ تەشكىلات ئالمۇتادا يازغۇچى تالات باقى موللاھاجى ئوغلۇنىڭ «مەڭگۈلۈك سادا» (Eternal Voice) ناملىق رومانىنىڭ تونۇشتۇرۇش مۇراسىمىنى ئۆتكۈزدى [Source](https://www.uyghurpen.org/almaty-hosts-presentation-of-the-novel-eternal-voice/). بۇ ئەسەر 20-ئەسىرنىڭ 50-60-يىللىرىدىكى ئۇيغۇرلارنىڭ سىياسىي ھەرىكەتلەردىكى ئازاب-ئوقۇبەتلىرىنى تەپسىلىي خاتىرىلىگەن بولۇپ، باش پېرسوناژ ئابلەتنىڭ كۆز قارىشى ئارقىلىق مىللىي روھنىڭ پەۋقۇلئاددە بېسىم ئاستىدىكى چىدامچانلىقىنى نامايان قىلدى [Source](https://www.uyghurpen.org/almaty-hosts-presentation-of-the-novel-eternal-voice/).

بۇنىڭدىن باشقا، قەلەمكەشلەر جەمئىيىتى رەقەملىك سۇپىلاردىن پايدىلىنىپ ئۇيغۇر شېئىرىيىتىنى ئومۇملاشتۇرماقتا. 2026-يىلى 1-ئاينىڭ 19-كۈنى، جەمئىيەت «ئۇيغۇر شېئىرىيىتى ۋە مەدەنىيەتنى يوقىتىش» توغرىسىدىكى مەخسۇس دوكلاتنى ئېلان قىلىپ، شېئىرىيەتنىڭ ئۇيغۇر جەمئىيىتىدە پەقەت سەنئەتلا ئەمەس، بەلكى تارىخنى خاتىرىلەيدىغان ۋە ئېتىقادنى يەتكۈزىدىغان مەخپىي كود ئىكەنلىكىنى تەكىتلىدى [Source](https://www.azizisa.org/uyghur-poetry-cultural-erasure/). تور يىغىنلىرى ۋە تەرجىمە تۈرلىرى ئارقىلىق، قەلەمكەشلەر جەمئىيىتى ئۇيغۇر يازغۇچىلىرىنىڭ ئاۋازىنى ئىنگلىز، تۈرك ۋە ئەرەب دۇنياسىغا يەتكۈزۈپ، ئۇچۇر قامالىنى بۇزۇپ تاشلىدى.

مۇسۇلمان دۇنياسىنىڭ مەسئۇلىيىتى: سۈكۈتتىن ئاۋاز چىقىرىشقا

ئىسلام قىممەت قاراشلىرىغا چوڭقۇر يىلتىز تارتقان تەشكىلات بولۇش سۈپىتى بىلەن، خەلقئارالىق ئۇيغۇر قەلەمكەشلەر جەمئىيىتى مۇسۇلمانلار كۆپ سانلىقنى تەشكىل قىلىدىغان دۆلەتلەرنى قىسقا مۇددەتلىك گېئو-سىياسىي مەنپەئەت ئۈچۈن ئېتىقاد قېرىنداشلىرىنىڭ ھوقۇقىنى قۇربان قىلماسلىققا كۆپ قېتىم چاقىردى. 2025-يىلى ميۇنخېندا ئۆتكۈزۈلگەن 3-نۆۋەتلىك ئۇيغۇر باشلىقلار يىغىنىدا، قەلەمكەشلەر جەمئىيىتىنىڭ ۋەكىلى ئۇيغۇر زىيالىيلىرىنىڭ بېشىغا كەلگەن كۈلپەتنىڭ پۈتكۈل ئۈممەتنىڭ ئازابى ئىكەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويدى [Source](https://www.uygurnews.com/january-2026-uygur-news/). مەسچىتلەر چېقىلىپ، مۇقەددەس كىتابلار كۆيدۈرۈلۈپ، ئالىملار جازا لاگېرلىرىغا تاشلانغاندا، ھەرقانداق مۇسۇلمان دۆلىتىنىڭ سۈكۈت قىلىشى زۇلۇمغا شېرىك بولغانلىقتۇر.

قەلەمكەشلەر جەمئىيىتى تۈركىيە ۋە ئوتتۇرا ئاسىيا دۆلەتلىرى بىلەن بولغان مەدەنىيەت باغلىنىشىنى ئالاھىدە تەكىتلىدى. «ئۇرال-ئالتاي قەلەمكەشلەر تورى» (Ural-Altaic PEN Network) ئارقىلىق، ئۇيغۇر يازغۇچىلىرى قازاق، قىرغىز ۋە تۈركىيەلىك كەسىپداشلىرى بىلەن چوڭقۇر ئالاقە ئورنىتىپ، چوڭ دۆلەتلەرنىڭ ھۆكۈمرانلىقىنىڭ كىچىك تىل مەدەنىيەتلىرىگە بولغان بېسىمىغا بىرلىكتە قارشى تۇرماقتا [Source](https://www.uyghurpen.org/about-us/). قانداشلىق، تىل ۋە ئېتىقادقا ئاساسلانغان بۇ ئىتتىپاقلىق، ئۇيغۇر مەدەنىيىتىنىڭ چەت ئەلدە داۋاملىشىشىنىڭ مۇھىم كاپالىتىدۇر.

خۇلاسە: ئۆچمەس سىياھ، بويسۇنمايدىغان روھ

خەلقئارالىق ئۇيغۇر قەلەمكەشلەر جەمئىيىتىنىڭ كۈرىشى پەقەت بىر نەچچە يازغۇچىنىڭ ئەركىنلىكى ئۈچۈنلا ئەمەس، بەلكى بىر مىللەتنىڭ مەۋجۇت بولۇش ھوقۇقى ئۈچۈندۇر. ئەزىز ئەيسا ئەلكۈن 2026-يىلنىڭ بېشىدا ئېيتقاندەك: «دىكتاتورلار يازغۇچىلارنىڭ تېنىنى قاماپ قويالايدۇ، ئەمما يېزىقلارغا سىڭگەن ئېتىقادنى قاماپ قويالمايدۇ.» [Source](https://www.azizisa.org/uyghur-pen-centers-election-held-in-almaty/)

خەلقئارا جەمئىيەت، بولۇپمۇ دۇنيا مۇسۇلمانلار جەمئىيىتى شۇنى تونۇپ يېتىشى كېرەك: ئۇيغۇر يازغۇچىلىرىنى قوغداش ئىنسانىيەت مەدەنىيىتىنىڭ كۆپ خىللىقىنى قوغداش، ئىسلام بىلىم مىراسلىرىنىڭ يوقىتىلىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىشتۇر. بىز ھەرقايسى دۆلەت ھۆكۈمەتلىرى، كىشىلىك ھوقۇق تەشكىلاتلىرى ۋە ئەدەبىيات گۇرۇپپىلىرىنى بېسىمنى كۈچەيتىپ، راھىلە داۋۇت، يالقۇن روزى، ئىلھام توختى قاتارلىق قانۇنسىز قامالغان بارلىق زىيالىيلارنى دەرھال قويۇپ بېرىشنى تەلەپ قىلىشقا چاقىرىمىز. يېزىق ئۆچمىسە، مىللەت مەڭگۈ ياشايدۇ.