خەلقئارا ئۇيغۇر ئىنسان ھوقۇقى ۋە دېموكراتىيە فوندى ئۇيغۇر خەلقىنىڭ كىشىلىك ھوقۇق ۋە ئەركىنلىك پائالىيەتلىرىنى خەلقئارا سەھنىلەردە تېخىمۇ كەڭ ئاڭلىتىش ئۈچۈن مۇھىم قەدەملەرنى باسماقتا

كىرىش سۆز: ئۈممەتنىڭ ئاغرىق نۇقتىسى ۋە ھەق-ئادالەت كۈرىشى

بۈگۈنكى كۈندە، شەرقىي تۈركىستاندىكى ئۇيغۇر مۇسۇلمانلىرى دۇچ كېلىۋاتقان ئېغىر زۇلۇم ۋە كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكلىرى پۈتكۈل ئىسلام ئۈممىتىنىڭ قەلبىدىكى چوڭقۇر بىر ياراغا ئايلاندى. بۇ جەرياندا، «خەلقئارا ئۇيغۇر ئىنسان ھوقۇقى ۋە دېموكراتىيە فوندى» (IUHRDF) ئۇيغۇر خەلقىنىڭ ئاۋازىنى خەلقئارا سەھنىلەردە ئاڭلىتىش، ئۇلارنىڭ كىشىلىك ھوقۇق ۋە ئەركىنلىك پائالىيەتلىرىنى تېخىمۇ يۇقىرى پەللىگە كۆتۈرۈش ئۈچۈن ئاچقۇچلۇق رول ئوينىماقتا. 2026-يىلىنىڭ بېشىغا كەلگەندە، بۇ فوندى جەمئىيەت ئۆزىنىڭ دىپلوماتىك ۋە تەشۋىقات پائالىيەتلىرىنى تېخىمۇ كېڭەيتىپ، بولۇپمۇ ئىسلام دۇنياسى ۋە خەلقئارالىق تەشكىلاتلار بىلەن بولغان ھەمكارلىقىنى يېڭى بىر باسقۇچقا كۆتۈردى [uyghurtimes.com](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQE2oYwb4DlE5AOyRGJl7deYQu_S5no6z2qh0M1qTwKMlbkBmu16F8iSVz7VzxUIZNnDehJx9CgFeYwT99W9nSFzLm7fa6RDGW4JD3prPA4i6oR09yyxjdav4-OqAZ2pDw3tkTHcXmxoKotdROfDgxWC0e9Nx04i5ZOsermCbI_UwpZFFqv0V-FFCJ6Q225kf1PSJFdZXc414jLB_e_uGEi1kvTxGVgid24XVlWl57ReIU5bbEc=).

رابىيە قادىر ۋە فوندى جەمئىيەتنىڭ تارىخىي مەسئۇلىيىتى

خەلقئارا ئۇيغۇر ئىنسان ھوقۇقى ۋە دېموكراتىيە فوندى ئۇيغۇر مىللىي ھەرىكىتىنىڭ رەھبىرى، «ئۇيغۇر ئانىسى» دەپ تەرىپلىنىدىغان رابىيە قادىر خانىم تەرىپىدىن قۇرۇلغان بولۇپ، ئۇزۇن يىللاردىن بۇيان ئۇيغۇر دەۋاسىنىڭ خەلقئارادىكى ئەڭ مۇھىم تۈۋرۈكلىرىنىڭ بىرى بولۇپ كەلمەكتە. رابىيە قادىر خانىم ئۆزىنىڭ شەخسىي ھاياتىنى، بايلىقىنى ۋە ئائىلىسىنى پىدا قىلىش بەدىلىگە، خىتاينىڭ زۇلۇمىنى دۇنياغا پاش قىلىپ كەلدى [bushcenter.org](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQEPyRZo0JF8IIDPDkliSBNbPL0e6Dp3eiNSIy4tQnvGDLpUbArxLYnTX03bzDbEJg1BH-X90xl3vlmBk2rjJLgSAdicL2DhLJFp2adyFI2aZS-0Uy2W33zgS8YaHJ9Vkjc285jLsovsvvhFgTL1eOVBCKB7BQ4uV8mfyQpL3QmKZti7uFHsJfM=).

2025-يىلىنىڭ ئاخىرىدا، رابىيە قادىر خانىم ۋاشىنگتوندا جەنۇبىي موڭغۇلىيە قۇرۇلتىيىنىڭ رەئىسى بىلەن كۆرۈشۈپ، خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ سىستېمىلىق ئاسسىمىلياتسىيە قىلىش ۋە قىرغىنچىلىق سىياسەتلىرىگە قارشى بىرلىكتە كۈرەش قىلىش مەسىلىلىرىنى مۇزاكىرە قىلدى [southmongolia.org](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQEmK37yHxhOUNnFr7TbhqtPyPVPib0HdOeP6eq61t8__PXnK3lygxt5gOYtXgwIlRME77MiJXSmRzxdMtMf2S0_FSNGl_egG1WQm6EUO71-uOmgRvcFdxNftAH21A==). بۇ كۆرۈشۈش فوندى جەمئىيەتنىڭ پەقەت ئۇيغۇرلار ئۈچۈنلا ئەمەس، بەلكى خىتاي زۇلۇمى ئاستىدىكى بارلىق مەزلوم خەلقلەر ئۈچۈن بىر ئۈمىد چىرىغى ئىكەنلىكىنى يەنە بىر قېتىم ئىسپاتلىدى.

2025-2026-يىللىق ئىستراتېگىيەلىك پائالىيەت ۋە خەلقئارالىق بۆسۈشلەر

فوندى جەمئىيەت يېقىنقى بىر يىل ئىچىدە بىر قاتار مۇھىم خەلقئارالىق پائالىيەتلەرگە يېتەكچىلىك قىلدى. بولۇپمۇ 2025-يىلى 12-ئايدا ۋاشىنگتوندا ئۆتكۈزۈلگەن «ئۇيغۇر قىرغىنچىلىقىغا قارشى تۇرۇش» يىغىنىدا، IUHRDF باشقا 20 گە يېقىن ئۇيغۇر ۋە خەلقئارالىق تەشكىلاتلار بىلەن بىرلىكتە، ئۇيغۇر قىرغىنچىلىقىنى توختىتىش ئۈچۈن ئەمەلىي قەدەملەرنى بېسىشقا چاقىردى [uygurnews.com](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQEREiOCfEdqKFKp6ewXvXBClTfWFYKnwyEy3AvrHOpQugh6VFL4EO0Px3tUlapmMSbN4VWIUm5StNcmCxI2xdaIGMwNjlL7tw0K57_GKL4aiPbj9hyOHNEY6FowQqaF42F_UxG4bUWuBrdX3PQWWl9EDez2KpH14vXnN_7vYF2Tx9LIjtpyO427IjbSbbC7fV5Vgcvk2BU4WJQ=).

بۇنىڭدىن سىرت، ئامېرىكا پالاتاسىدا ئىلگىرى سۈرۈلگەن «2025-يىللىق ئۇيغۇر سىياسىتى قانۇن لايىھەسى» فوندى جەمئىيەتنىڭ ئۇزۇن يىللىق لىببىستلىق پائالىيەتلىرىنىڭ بىر نەتىجىسىدۇر. بۇ قانۇن لايىھەسى ب د ت نىڭ مەخسۇس تەكشۈرۈش خادىمى تەيىنلىشىنى ۋە ئىسلام ھەمكارلىق تەشكىلاتى (OIC) بىلەن ماسلىشىپ، ئۇيغۇرلارنىڭ دىنىي ۋە مەدەنىيەت ھوقۇقىنى قوغداشنى تەلەپ قىلىدۇ [campaignforuyghurs.org](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQHDC5cPP3WKco1SVfqyOHeZ7Ik9CigGqQjK1FhBG_nIQn71NxczrdeNoxh5w-n-5b0d69IPFo2oHHiDXVJR2b2Z8grQTgK6D0F_VcnFzrB37ZW2soC6RX4fIBoVKQYsHlml9EmmUY5-cs-70etKKKCCqxveSy3wrUexiztaQfuFqQPdc267-mRg1g==).

ئىسلام دۇنياسى بىلەن بولغان مۇناسىۋەت: ئۈممەتنىڭ بىرلىكى

ئىسلام قىممەت قارىشى نۇقتىسىدىن ئېيتقاندا، بىر مۇسۇلماننىڭ زۇلۇمغا ئۇچرىشى پۈتكۈل ئۈممەتنىڭ ئاغرىقىدۇر. خەلقئارا ئۇيغۇر ئىنسان ھوقۇقى ۋە دېموكراتىيە فوندى بۇ ھەقىقەتنى چۆرىدىگەن ھالدا، مۇسۇلمان دۆلەتلىرىدىكى تەسىرىنى ئاشۇرۇشقا ئالاھىدە ئەھمىيەت بەرمەكتە. 2025-يىلى ئاپرېلدا ھىندونېزىيەدە ئېلىپ بېرىلغان تەشۋىقات پائالىيەتلىرى ۋە كېيىنرەك كېنىيەدە ئۆتكۈزۈلگەن دىنىي ئەركىنلىك يىغىنلىرىدا، ئۇيغۇرلارنىڭ دىنىي كىملىكىنىڭ يوقىتىلىۋاتقانلىقى، مەسچىتلەرنىڭ چېقىلىۋاتقانلىقى ۋە قۇرئان كەرىمنىڭ چەكلىنىۋاتقانلىقى پاكىتلىق ئوتتۇرىغا قويۇلدى [uyghurpost.com](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQH9mUNZan9Q9jkUYelH6njz4VIgnNH9XNWGjRDdzpw8QBSJgyhSELis7SW4rBZuVGJmjk1X0PhaZGMIbXRYj8fgLuGc5thb4VjfyAlnri4oOYl0iy6JYjN25F655hKxEEUA0JsQ4JZz-yDgVfwHZDrov6xEMLXlReI8OGFaRBBThhIWrgVCFuqVJtKnAdnBwiUlIcT4wv5Tm9ZV-Cxa2sLC1ZXQEUzvinCde3zEuI5JfnzZxNi-dLk=).

يېقىنقى خەۋەرلەردە كۆرسىتىلىشىچە، خىتاي دائىرىلىرىنىڭ قەشقەر ھېيتگاھ مەسچىتىدە ساياھەتچىلەرنىڭ ئۇسسۇل ئوينىشىغا يول قويۇشى قاتارلىق ئىسلام مۇقەددەسلىرىگە قىلىنغان ھاقارەتلەر فوندى جەمئىيەت تەرىپىدىن قاتتىق ئەيىبلەندى [istiqlalhaber.com](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQG4hoaofoxETjhVY6LZjWVpwLYBLnM0hCDNCzpCWQgkMjgxQJlOjfuCSAQZOar_625Ozhyde4_wSnLxYvft1lHLC7LEx3u9skKxZMEj4HjrGIqNZmzUEQvYMwMuO-Cis95cnWjTeKhpHg==). فوندى جەمئىيەت مۇسۇلمان دۆلەتلىرىنى خىتاينىڭ «تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش» دېگەن يالغان تەشۋىقاتلىرىغا ئىشەنمەسلىككە ۋە ئۆز قېرىنداشلىرىنىڭ ھوقۇقىنى قوغداشقا چاقىرىپ كەلمەكتە.

دىنىي زۇلۇم ۋە مەدەنىيەت قىرغىنچىلىقىنى ھۆججەتلەشتۈرۈش

IUHRDF نىڭ يەنە بىر مۇھىم خىزمىتى خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى دىنىي زۇلۇمىنى سىستېمىلىق ھۆججەتلەشتۈرۈشتۇر. 2025-يىلى ئېلان قىلىنغان دوكلاتلاردا، خىتاينىڭ ئۇيغۇر پەرزەنتلىرىنى ئائىلىسىدىن ئايرىپ، ياتاقلىق مەكتەپلەردە دىنسىز قىلىپ تەربىيەلەۋاتقانلىقى «ئەۋلاد قىرغىنچىلىقى» دەپ باھالاندى [uhrp.org](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQEkxZDu0ndHBp01yTwNrdqNbD2Pnuu2xPrMjSJktN4U36Sw_f9NaK6FsPWnQ09xjIK1XyvVc3aeprzlkksoAARKLUSDd47-wDSi8jH5). بۇ خىزمەتلەر خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ، بولۇپمۇ ب د ت مۇتەخەسسىسلىرىنىڭ دىققىتىنى قوزغاپ، خىتاينىڭ مەدەنىيەت ۋە دىنىي ئىپادىلەرنى جىنايەتكە ئايلاندۇرۇش سىياسىتىنى ئەيىبلىشىگە تۈرتكە بولدى [ohchr.org](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQGg96S_otrq5vBHHU59ykfHOviOekAOCbznTIIs74kNcnqHI9s1qUB9iBNSdw_e2wVNn15tdCj_gPZ891BJHbzIY5QhULMLpdkrv-so6th6RsRpSagt_8858j--l3FD4jJbfxykyxy3g-eTDJdJ2U6A8QmOc4Qr8XYtL55K0P9qZltZx9eBIgzS0llWiIxdp63bZYUW7QCs09YP7t3Jk3NzB40KHG6_XRaBF0302rw=).

خۇلاسە: ئادالەت يولىدىكى قەتئىي ئىرادە

خەلقئارا ئۇيغۇر ئىنسان ھوقۇقى ۋە دېموكراتىيە فوندى ئۇيغۇر خەلقىنىڭ ئەركىنلىك كۈرىشىدىكى ئاۋانگارت تەشكىلات بولۇش سۈپىتى بىلەن، 2026-يىلىمۇ ئۆز پائالىيەتلىرىنى قەتئىيلىك بىلەن داۋاملاشتۇرماقتا. ئۇيغۇر دەۋاسى پەقەت بىر سىياسىي مەسىلە ئەمەس، بەلكى ئىنسانىيەتنىڭ ۋىجدان سىنىقى ۋە مۇسۇلمان ئۈممىتىنىڭ بىرلىك سىنىقىدۇر. بىز مۇسۇلمانلار سۈپىتىدە، ئادالەتنى ياقىلاش ۋە مەزلوملارغا ياردەم بېرىش مەجبۇرىيىتىمىزنى ئۇنتۇماسلىقىمىز كېرەك. فوندى جەمئىيەتنىڭ تىرىشچانلىقلىرى بىر كۈنى چوقۇم ئۆز مېۋىسىنى بېرىدۇ ۋە شەرقىي تۈركىستان زېمىنىدا ئەزان ئاۋازلىرى يەنە ئەركىن ياڭرايدۇ، ئىنشائاللاھ.