خەلقئارالىق ئۇيغۇر كىشىلىك ھوقۇق ۋە دېموكراتىيە فوندى جەمئىيىتى يېڭى يىللىق دوكلاتىنى ئېلان قىلىپ، خەلقئارا جەمئىيەتنى رايوندىكى كىشىلىك ھوقۇق ۋەزىيىتىگە داۋاملىق كۆڭۈل بۆلۈشكە ۋە دېموكراتىيە ئىشلىرىنى ئىلگىرى سۈرۈشكە چاقىردى

مۇقەددىمە: قاراڭغۇلۇق ئىچىدە ئادالەت تەلەپ قىلغان سادا

2026-يىلى 2-ئاينىڭ 28-كۈنى، ۋاشىنگتوندا تۇرۇشلۇق **خەلقئارالىق ئۇيغۇر كىشىلىك ھوقۇق ۋە دېموكراتىيە فوندى جەمئىيىتى (IUHRDF)** ئۆزىنىڭ «2026-يىللىق شەرقىي تۈركىستاندىكى كىشىلىك ھوقۇق ۋە دېموكراتىيە ۋەزىيىتى دوكلاتى»نى رەسمىي ئېلان قىلدى. بۇ دوكلات ئۆتكەن بىر يىل ئىچىدىكى رايوننىڭ ئېغىر ۋەزىيىتىنى خۇلاسىلەپلا قالماي، يەنە پۈتۈن دۇنيادىكى مۇسۇلمان قېرىنداشلار (ئۈممەت) ۋە خەلقئارا جەمئىيەتكە سۇنۇلغان بىر ئاچچىق نىدادۇر. نۆۋەتتىكى گېئوپولىتىكىلىق داۋالغۇش ئارقا كۆرۈنۈشىدە، ئۇيغۇر مۇسۇلمانلىرى دۇچ كېلىۋاتقان ئازاب-ئوقۇبەت پەقەت بىر رايون خاراكتېرلىك مىللىي مەسىلە بولۇپ قالماي، بەلكى ئىسلام ئېتىقادىنىڭ يادرولۇق قىممەت قارىشى بولغان ئادالەت (ئەدل)، ئىززەت-ھۆرمەت ۋە ئېتىقاد ئەركىنلىكىگە قارىتىلغان بىۋاسىتە خىرىسقا ئايلاندى [Source](https://www.uhrp.org) .

فوندى جەمئىيەتنىڭ رەئىسى دوكلاتنىڭ مۇقەددىمىسىدە كۆرسىتىشىچە، خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ قايتا-قايتا ئەيىبلىشىگە قارىماي، ئۇيغۇرلار ۋە باشقا تۈركىي تىللىق مۇسۇلمانلارغا قارىتىلغان سىستېمىلىق بېسىم توختىمىدى، ئەكسىچە تېخىمۇ يوشۇرۇن ۋە رەقەملەشتۈرۈلگەن ۋاسىتىلەر بىلەن داۋاملاشماقتا. دوكلاتتا تەكىتلىنىشىچە، مۇسۇلمانلار جەمئىيىتىنىڭ بىر ئەزاسى بولۇش سۈپىتى بىلەن، شەرقىي تۈركىستاننىڭ تەقدىرىگە كۆڭۈل بۆلۈش ئېتىقادتىكى «زۇلۇمغا قارشى تۇرۇش» دېگەن مۇقەددەس بۇرچنى ئادا قىلىشنىڭ ئىپادىسىدۇر.

ئېتىقاد قورشاۋى: ئىسلام دىنىنى «جۇڭگوچىلاشتۇرۇش» ۋە دىنىي مىراسلارنىڭ يوقىلىشى

دوكلاتنىڭ ئەڭ دىققەت قوزغايدىغان قىسمىدا «دىننى جۇڭگوچىلاشتۇرۇش» سىياسىتىنىڭ ئىسلام دىنى ئەمەلىيىتىگە ئېلىپ كەلگەن ۋەيران قىلغۇچ زەربىسى تەپسىلىي خاتىرىلەنگەن. 2025-يىلدىن 2026-يىلنىڭ بېشىغىچە بولغان ئەڭ يېڭى كۆزىتىش سانلىق مەلۇماتلىرىغا ئاساسلانغاندا، شەرقىي تۈركىستاندىكى تەخمىنەن 16 مىڭ مەسچىت (ئومۇمىي ساننىڭ تەخمىنەن 65% ى) چېقىۋېتىلگەن ياكى قۇرۇلما جەھەتتىن ۋەيران قىلىنغان [Source](https://www.humanrightsresearch.org) . بۇ مۇقەددەس ئىبادەتخانىلار قەھۋەخانا، بار ۋە ھەتتا ئاممىۋى ھاجەتخانىلارغا ئايلاندۇرۇلغان بولۇپ، بۇ بىناكارلىققا قىلىنغان بۇزغۇنچىلىق بولۇپلا قالماي، مۇسۇلمانلارنىڭ مەنىۋى ماكانىغا قىلىنغان ھاقارەتتۇر.

دوكلاتتا 2025-يىلى 2-ئايدا تۈرمىدە ۋاپات بولغان 96 ياشلىق ئۇيغۇر ئىمامى **ئابىدىن داموللام** تىلغا ئېلىنغان. بۇ ھۆرمەتلىك دىنىي زات «دىنىي ئەسەبىيلىكنى تارقاتتى» دېگەن تۆھمەت بىلەن توققۇز يىللىق ئېغىر قاماق جازاسىغا ھۆكۈم قىلىنغان ۋە ئاخىرىدا تۈرمىدە ھاياتىنى ئاخىرلاشتۇرغان [Source](https://www.uscirf.gov) . ئۇنىڭ شېھىت بولۇشى بىر پۈتۈن ئەۋلاد ئۇيغۇر دىنىي زىيالىيلىرىنىڭ يوقىلىشىنىڭ سىمۋولىدۇر. بۇنىڭدىن باشقا، دوكلاتتا كۆرسىتىلىشىچە، 2026-يىلدىكى رامىزان مەزگىلىدە، دائىرىلەر دۆلەت خىزمەتچىلىرى، ئوقۇغۇچىلار ۋە ئۆسمۈرلەرنىڭ روزا تۇتۇشىنى قاتتىق مەنئى قىلغان، مۇسۇلمانلارنى كۈندۈزى تاماق يېيىشكە مەجبۇرلىغان، ھەتتا ھالال ئاشخانىلاردا چوشقا گۆشى بىلەن تەمىنلەشنى «ئىدىيە ئۆزگەرتىش»نىڭ باھالاش كۆرسەتكۈچى قىلغان [Source](https://www.uyghurcongress.org) .

زامانىۋى قۇللۇق: مەجبۇرىي ئەمگەك ۋە يەرشارىۋى تەمىنلەش زەنجىرىدىكى ئەخلاقىي كرىزىس

IUHRDF نىڭ دوكلاتى شەرقىي تۈركىستاندىكى كۈنسېرى ئېغىرلىشىۋاتقان مەجبۇرىي ئەمگەك مەسىلىسىنى چوڭقۇر تەھلىل قىلدى. 2026-يىلى 1-ئايدا، ب د ت نىڭ كىشىلىك ھوقۇق مۇتەخەسسىسلىرى يەنە بىر قېتىم ئاگاھلاندۇرۇپ، رايوندىكى ئەمگەك كۈچلىرىنى يۆتكەش پىلانىنىڭ «قۇللۇق» ۋە «ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەت» دەرىجىسىگە يەتكەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويدى [Source](https://www.justiceforall.org) . مىليونلىغان ئۇيغۇر مۇسۇلمانلىرى ئۆز يۇرتلىرىدىن مەجبۇرىي ئايرىلىپ، ئىچكىرى ئۆلكىلەردىكى زاۋۇتلارغا يۆتكەلگەن بولۇپ، قاتتىق نازارەت ئاستىدا پاختا تېرىش، قۇياش ئېنېرگىيەلىك باتارېيە تاختىسى ياساش ۋە كىيىم-كېچەك ئىشلەپچىقىرىش بىلەن شۇغۇللانماقتا.

مۇسۇلمانلارنىڭ ئىقتىسادىي ئەخلاقى نۇقتىسىدىن قارىغاندا، بۇ خىل ئېكسپلاتاتسىيە ۋە مەجبۇرلاشقا تايانغان سودا ئەندىزىسى ئىسلام دىنىنىڭ «ئادىل سودا» ۋە «ئەمگەكچىلەرنىڭ ئىززەت-ھۆرمىتى» توغرىسىدىكى تەلىماتلىرىغا پۈتۈنلەي خىلاپ. دوكلاتتا ئاشكارىلىنىشىچە، گەرچە بەزى غەرب ماركىلىرى بۇ رايوندىن چېكىنىدىغانلىقىنى ئېلان قىلغان بولسىمۇ، يەنىلا نۇرغۇنلىغان «ھالال» بەلگىسى بار مەھسۇلاتلار ئەمەلىيەتتە مەجبۇرىي ئەمگەك ئارقا كۆرۈنۈشىدە ئىشلەپچىقىرىلغان بولۇپ، بۇ دۇنيادىكى مۇسۇلمان ئىستېمالچىلارنى ئېغىر دەرىجىدە ئازدۇرماقتا. فوندى جەمئىيەت ئىسلام ھەمكارلىق تەشكىلاتى (OIC) غا ئەزا دۆلەتلەرنى تېخىمۇ قاتتىق تەمىنلەش زەنجىرىنى تەكشۈرۈش مېخانىزمى ئورنىتىپ، مۇسۇلمانلار دۇنياسىنىڭ سودا ئالاقىسىنىڭ قېرىنداشلىرىنىڭ قان-تەرى ئۈستىگە قۇرۇلماسلىقىغا كاپالەتلىك قىلىشقا چاقىردى [Source](https://www.uhrp.org) .

دۆلەتلەر ھالقىغان باستۇرۇش: سايە ئاستىدىكى مۇھاجىرلار جەمئىيىتى ۋە ئائىلىلەرنىڭ پارچىلىنىشى

دوكلاتنىڭ يەنە بىر يادرولۇق بابى «دۆلەتلەر ھالقىغان باستۇرۇش»قا مەركەزلەشتى. 2025-يىلدىن باشلاپ، خىتاي ھۆكۈمىتى چەت ئەلدىكى ئۇيغۇر ئۆكتىچىلىرىگە قاراتقان تەھدىتنى كۈچەيتتى. «تەڭ جازالاش تۈزۈمى» ئارقىلىق، دائىرىلەر دۆلەت ئىچىدە قالغان ئائىلە ئەزالىرىنى گۆرۈگە ئېلىپ، چەت ئەلدىكى ئۇيغۇرلارنى سۈكۈت قىلىشقا ياكى جاسۇسلۇق قىلىشقا مەجبۇرلىماقتا [Source](https://www.hrw.org) .

فوندى جەمئىيەت تۈركىيە، ئوتتۇرا ئاسىيا ۋە شەرقىي جەنۇبىي ئاسىيا دۆلەتلىرىدە قانۇنسىز قايتۇرۇلۇش خەۋپىگە دۇچ كەلگەن مۇھاجىر مۇسۇلمانلارنىڭ نۇرغۇن مىساللىرىنى خاتىرىلىدى. دوكلاتتا كۆرسىتىلىشىچە، بەزى مۇسۇلمان كۆپ سانلىق دۆلەتلەر ئىقتىسادىي مەنپەئەت ئۈچۈن، ئۆتكۈزۈپ بېرىش كېلىشىملىرىدە بېيجىڭغا يول قويغان بولۇپ، بۇ ئىسلام شەرىئىتىدىكى «پاناھلانغۇچىلارنى قوغداش» پرىنسىپىغا ئېغىر خىلاپلىق قىلغانلىقتۇر. دوكلاتتا **رابىيە قادىر** خانىمنىڭ ئائىلە پاجىئەسى ئالاھىدە تىلغا ئېلىندى: گەرچە ئۇ ئۆزى چەت ئەلدە دېموكراتىيە ۋە كىشىلىك ھوقۇق ئۈچۈن كۈرەش قىلىۋاتقان بولسىمۇ، دۆلەت ئىچىدە قالغان پەرزەنتلىرى ۋە نەۋرىلىرى داۋاملىق قاماق ۋە پاراكەندىچىلىككە ئۇچرىماقتا، ئۇنىڭ ئائىلىسى باشقۇرۇۋاتقان سودا مەركىزىمۇ 2024-يىلنىڭ ئاخىرىدا پۈتۈنلەي چېقىۋېتىلىپ، ئۇنىڭ ئۇيغۇر جەمئىيىتىدىكى تارىخىي ئىزلىرىنى ئۆچۈرۈشكە ئۇرۇنۇلدى [Source](https://www.voanews.com) .

دېموكراتىيە ئىشلىرىنى ئىلگىرى سۈرۈش: ئاياللار ۋە ياشلارنى ھوقۇقلاندۇرۇش

نۇرغۇن قىيىنچىلىقلارغا دۇچ كەلگەن بولسىمۇ، IUHRDF دوكلاتىدا دېموكراتىيە ئىشلىرى ۋە پۇقرالار جەمئىيىتى قۇرۇلۇشىنى ئىلگىرى سۈرۈشنىڭ مۇھىملىقىنى تەكىتلىدى. 2025-يىلى، ئۇيغۇر كىشىلىك ھوقۇق ھەرىكىتى خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ تېخىمۇ كۆپ ئېتىراپ قىلىشىغا ئېرىشتى، «ئۇيغۇر ھەرىكىتى» قاتارلىق مۇناسىۋەتلىك تەشكىلاتلار 2025-يىللىق دېموكراتىيە مۇكاپاتىغا ئېرىشتى [Source](https://www.ned.org) . دوكلاتتا قارىلىشىچە، دېموكراتىيە پەقەت غەربنىڭ سىياسىي ئۇقۇمى بولۇپلا قالماي، ئىسلامنىڭ «مەسلىھەت (شۇرا)» پرىنسىپىنى ئىشقا ئاشۇرۇش، ئاز سانلىق مىللەتلەرنىڭ ھوقۇقىنى كاپالەتلەندۈرۈشنىڭ ئۈنۈملۈك يولىدۇر.

فوندى جەمئىيەت ئۇيغۇر ئاياللىرىنىڭ ئەھۋالىغا ئالاھىدە كۆڭۈل بۆلدى. دوكلاتتا مەجبۇرىي تۇغماس قىلىش، مەجبۇرىي بويىدىن ئالدۇرۇش ۋە ئۇيغۇر ئاياللىرىنى خىتاي ئەرلىرى بىلەن توي قىلىشقا مەجبۇرلاش سىياسەتلىرى تەپسىلىي بايان قىلىنىپ، بۇنى «بىئولوگىيەلىك مەنىدىكى ئىرقىي قىرغىنچىلىق» دەپ ئاتىدى [Source](https://www.genocidewatch.com) . چەت ئەل جەمئىيەتلىرىدە ئۇيغۇر تىلى مەكتەپلىرى ۋە مەدەنىيەت مەركەزلىرىنى ئېچىش ئارقىلىق، فوندى جەمئىيەت يېڭى بىر ئەۋلاد دېموكراتىيە رەھبەرلىرىنى يېتىشتۈرۈشكە تىرىشىۋاتىدۇ، بۇ ئارقىلىق ئۇيغۇر مەدەنىيىتىنىڭ ئوتىنىڭ مۇھاجىرەتتە داۋاملىشىشىغا كاپالەتلىك قىلماقتا [Source](https://www.uyghurhjelp.org) .

خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ مەسئۇلىيىتى: ئەيىبلەشتىن ھەرىكەتكە ئۆتۈش

دوكلاتنىڭ ئاخىرىدا، خەلقئارالىق ئۇيغۇر كىشىلىك ھوقۇق ۋە دېموكراتىيە فوندى جەمئىيىتى ب د ت، ئىسلام ھەمكارلىق تەشكىلاتى ۋە ھەرقايسى دۆلەت ھۆكۈمەتلىرىگە كونكرېت تەكلىپلەرنى سۇندى:

1. **ئالاھىدە دوكلاتچى تەسىس قىلىش:** ب د ت كىشىلىك ھوقۇق كېڭىشىنى شەرقىي تۈركىستاندىكى كىشىلىك ھوقۇق ۋەزىيىتىگە مەسئۇل ئالاھىدە دوكلاتچى تەيىنلەشكە ۋە ئۇنىڭ چەكلىمىسىز نەق مەيدان تەكشۈرۈش ھوقۇقىغا ئىگە بولۇشىغا كاپالەتلىك قىلىشقا چاقىرىش [Source](https://www.uhrp.org) . 2. **قانۇنىي جاۋابكارلىق:** خەلقئارا جىنايى ئىشلار سوتى (ICC) ياكى خەلقئارا سوت (ICJ) نى ئىرقىي قىرغىنچىلىق ۋە ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەتلەر ئۈستىدىن رەسمىي تەكشۈرۈش باشلاشقا چاقىرىش. 3. **مۇسۇلمانلار دۇنياسىنىڭ ئىتتىپاقلىقى:** ئىسلام ھەمكارلىق تەشكىلاتىنى خىتاي بىلەن بولغان ئىككى تەرەپلىمە سودا سۆھبەتلىرىدە كىشىلىك ھوقۇق ۋە دىنىي ئەركىنلىكنى يادرولۇق تېما قىلىشقا، خەلقئارا سەھنىلەردە باستۇرۇش سىياسەتلىرىگە تەرەپدار بولۇشنى توختىتىشقا كۈچلۈك تەۋسىيە قىلىش [Source](https://www.uyghurcongress.org) . 4. **قاشقىنلارنى قوغداش:** تۈركىيە، مالايسىيا قاتارلىق دۆلەتلەرنى ئۇيغۇر قاشقىنلىرىغا مەڭگۈلۈك تۇرۇش ھوقۇقى بېرىپ، ئۇلارنىڭ قىيىن-قىستاققا دۇچ كېلىدىغان جايغا قايتۇرۇلۇشىنىڭ ئالدىنى ئېلىشقا چاقىرىش.

خۇلاسە: ئادالەت چوقۇم كېلىدۇ

«2026-يىللىق دوكلات»نىڭ ئېلان قىلىنىشى پەقەت بىر قانۇنىي ۋە سىياسىي ھۆججەت بولۇپلا قالماي، يەنە بىر ئەخلاقىي خىتابنامىدۇر. دۇنيادىكى 1 مىليارد 800 مىليون مۇسۇلمان ئۈچۈن، شەرقىي تۈركىستاننىڭ ئازابى ئۈممەت تېنىدىكى بىر يارادۇر. پەيغەمبەر مۇھەممەد (ئاللاھنىڭ ئۇنىڭغا رەھمەت ۋە سالامى بولسۇن) ئېيتقاندەك: «مۇئمىنلەر بىر-بىرىگە مېھرىبانلىق، رەھىم-شەپقەت ۋە ھېسداشلىق قىلىشتا بىر تەن كەبىدۇر؛ بىر ئەزا ئاغرىسا، پۈتۈن بەدەن ئۇنىڭ ئۈچۈن ئۇيقۇسىزلىق ۋە قىزىتما بىلەن ئازابلىنىدۇ.»

خەلقئارالىق ئۇيغۇر كىشىلىك ھوقۇق ۋە دېموكراتىيە فوندى جەمئىيىتى شۇنىڭغا ئىشىنىدۇكى، خەلقئارا جەمئىيەت كۆڭۈل بۆلۈشنى داۋاملاشتۇرسا، ئادالەت كۈچلىرى ئاۋاز چىقىرىشنى توختاتمىسا، دېموكراتىيە ۋە ئەركىنلىكنىڭ نۇرى چوقۇم شەرقىي تۈركىستان زېمىنىنى يورۇتىدۇ. بىز ھەر بىر ۋىجدانلىق پۇقرانى، ئېتىقادىدىن قەتئىينەزەر، تارىخنىڭ توغرا تەرىپىدە تۇرۇپ، 21-ئەسىردىكى بۇ ئەڭ ئېچىنىشلىق كىشىلىك ھوقۇق پاجىئەسىنى ئاخىرلاشتۇرۇشقا بىرلىكتە كۈچ چىقىرىشقا چاقىرىمىز.