خەلقئارالىق ئۇيغۇر كىشىلىك ھوقۇق ۋە دېموكراتىيە فوندى جەمئىيىتى خەلقئارالىق مۇھاكىمە يىغىنى ئۆتكۈزۈپ، نۆۋەتتىكى دۇنياۋى دېموكراتىيە خىرىسلىرى ۋە كىشىلىك ھوقۇقنى قوغداش ئىستراتېگىيەلىرىنى چوڭقۇر تەھلىل قىلدى

مۇقەددىمە: ئادالەت بايرىقى ئاستىدا ئىتتىپاقلىشىش

2026-يىلىدىكى دۇنياۋى گېئو-سىياسىي داۋالغۇشلار ئارقا كۆرۈنۈشىدە، ئىنسانىي قەدىر-قىممەت ۋە ئېتىقاد ئەركىنلىكىنى قوغداش كۈرىشى ھەل قىلغۇچ باسقۇچقا كىردى. يېقىندا، رابىيە قادىر خانىم رەھبەرلىكىدىكى **خەلقئارالىق ئۇيغۇر كىشىلىك ھوقۇق ۋە دېموكراتىيە فوندى جەمئىيىتى (IUHRDF)** ۋاشىنگتوندا «دۇنياۋى دېموكراتىيە خىرىسلىرى ۋە كىشىلىك ھوقۇقنى قوغداش ئىستراتېگىيەلىرى» تېمىسىدا خەلقئارالىق مۇھاكىمە يىغىنى ئۆتكۈزدى. بۇ يىغىن پەقەت بىر سىياسىي يىغىلىش بولۇپلا قالماستىن، بەلكى دۇنيا مۇسۇلمانلار ئۈممىتىنىڭ زۇلۇمغا قارشى چىقارغان ئادالەت ساداسىدۇر. مۇھاكىمە يىغىنىغا خەلقئارالىق قانۇن مۇتەخەسسىسلىرى، كىشىلىك ھوقۇق قوغدىغۇچىلىرى ۋە مۇسۇلمان دۇنياسىدىن كەلگەن ئالىملار قاتنىشىپ، شەرقىي تۈركىستاندىكى (شىنجاڭ) مۇسۇلمان قېرىنداشلىرى دۇچ كېلىۋاتقان سىستېمىلىق زۇلۇمنى تەھلىل قىلدى ۋە دېموكراتىك تۈزۈملەر خىرىسقا ئۇچراۋاتقان بۈگۈنكى كۈندە، خەلقئارالىق ھەمكارلىق ئارقىلىق ئىسلام مەدەنىيىتىنىڭ ئاساسىنى قانداق قوغداش كېرەكلىكىنى مۇزاكىرە قىلدى [مەنبە](https://www.southmongolia.org/2025/12/30/uyghur-leader-rabia-kadeer-meets-president-of-the-south-mongolia-congress/)。

دۇنياۋى دېموكراتىيە كرىزىسى ۋە شەرقىي تۈركىستاننىڭ يالغۇز قالدۇرۇلۇش ۋەزىيىتى

مۇھاكىمە يىغىنى ئالدى بىلەن دۇنيا مىقياسىدا دېموكراتىك تۈزۈمنىڭ چېكىنىشىنىڭ كىشىلىك ھوقۇقنى قوغداشقا ئېلىپ كەلگەن پاسسىپ تەسىرىگە ئەھمىيەت بەردى. «2026-يىللىق دۇنيا كىشىلىك ھوقۇق دوكلاتى»غا ئاساسلانغاندا، ئاپتورىتارىزمنىڭ كېڭىيىشى خەلقئارالىق كىشىلىك ھوقۇق ئۆلچەملىرىنى ئاجىزلاشتۇرماقتا، بولۇپمۇ شەرقىي تۈركىستاندا يۈز مىڭلىغان ئۇيغۇرلار يەنىلا قانۇنسىز قاماقتا تۇرماقتا ۋە ھېچقانداق جاۋابكارلىق مېخانىزمى يوق [مەنبە](https://www.hrw.org/world-report/2026/china)۔ فوندى جەمئىيەتنىڭ رەئىسى رابىيە قادىر خانىم ئېچىلىش سۆزىدە، ئۇيغۇر مەسىلىسىنىڭ ئايرىم بىر رايونلۇق ماجرا ئەمەس، بەلكى دۇنيادىكى ئادالەت بىلەن رەزىللىك ئوتتۇرىسىدىكى كۈرەشنىڭ بىر كىچىك كۆرۈنۈشى ئىكەنلىكىنى تەكىتلىدى. ئۇ دېموكراتىك دۆلەتلەر ئىقتىسادىي مەنپەئەت تۈپەيلىدىن زۇلۇمغا قارىتا سۈكۈت قىلغاندا، زىياننى ئېتىقادىدا چىڭ تۇرغان ئاجىز گۇرۇپپىلارنىڭ تارتىدىغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويدى.

يىغىندا «دۆلەت ھالقىغان باستۇرۇش» دېگەن ئېغىر خىرىس چوڭقۇر مۇزاكىرە قىلىندى. ب د ت مۇتەخەسسىسلىرى 2026-يىلى 2-ئايدا تايلاند تەرىپىدىن مەجبۇرىي قايتۇرۇۋېتىلگەن 40 ئۇيغۇر ئەرنىڭ تەقدىرىدىن قاتتىق ئەندىشە قىلىدىغانلىقىنى بىلدۈردى، بۇ قېرىنداشلارنىڭ تەقدىرى ھازىرغىچە نامەلۇم بولۇپ، بۇ ئاپتورىتار كۈچلەرنىڭ چېگرا ھالقىپ قانداق قول سوزۇۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ [مەنبە](https://www.ohchr.org/en/press-releases/2026/02/chinas-silence-deepens-fears-over-disappeared-uyghur-returnees-year-warn-un)۔ بۇ خىل باستۇرۇش پەقەت شەخسىي ئەركىنلىكنى تارتىۋېلىشلا ئەمەس، بەلكى دۇنيا مۇسۇلمانلىرىنىڭ بىخەتەرلىك تۇيغۇسىغا قىلىنغان ئوچۇق تەھدىتتۇر. يىغىنغا قاتناشقۇچىلار دېموكراتىك تۈزۈمنىڭ ئاجىزلىقى سەۋەبىدىن خەلقئارا قانۇننىڭ چوڭ دۆلەتلەرنىڭ ھەيۋىسى ئالدىدا ئاجىز قالىدىغانلىقىغا، شۇڭلاشقا ئەنئەنىۋى دىپلوماتىيەدىن ھالقىغان يېڭى بىر خىل قوغداش مېخانىزمىنى قۇرۇشنىڭ جىددىي زۆرۈرلۈكىگە بىرلىككە كەلدى.

ئىسلام مەدەنىيىتىنىڭ ئىززەت-ھۆرمىتى: قارشىلىق مەدەنىيىتى ۋە ئېتىقادنىڭ يوقىتىلىشى

مۇسۇلمانلار نۇقتىسىدىن ئېيتقاندا، شەرقىي تۈركىستاندىكى كرىزىس ماھىيەتتە ئىسلام ئېتىقادىغا قارشى ئېلىپ بېرىلىۋاتقان ئۇرۇشتۇر. مۇھاكىمە يىغىنىدا «ئىسلامنى خىتايلاشتۇرۇش» سىياسىتى تەپسىلىي مۇزاكىرە قىلىندى. بۇ سىياسەت قۇرئان ئايەتلىرىنى قايتا يېزىش، مەسچىتلەرنى چېقىش ۋە رامىزاندا روزا تۇتۇشنى چەكلەش ئارقىلىق ئۇيغۇرلارنىڭ ياراتقۇچى بىلەن بولغان باغلىنىشىنى ئاساسىدىن ئۈزۈپ تاشلاشقا ئۇرۇنماقتا [مەنبە](https://campaignforuyghurs.org/cfu-calls-for-global-action-as-uyghurs-face-another-ramadan-under-genocide/)۔ 2026-يىللىق رامىزان مەزگىلىدە، يەرلىك ئەمەلدارلارنىڭ ئۇيغۇرلارنى سىنلىق ئىسپات بېرىشكە مەجبۇرلاپ، روزا تۇتمىغانلىقىنى ئىسپاتلىتىشى ئېتىقاد ھۆرمىتىنى دەپسەندە قىلىشتۇر [مەنبە](https://campaignforuyghurs.org/cfu-calls-for-global-action-as-uyghurs-face-another-ramadan-under-genocide/)。

ئۇيغۇر تەتقىقات مەركىزى (CUS) نىڭ ئىجرائىيە مۇدىرى ئابدۇلھەكىم ئىدرىس ئەپەندى يىغىندا بۇ زۇلۇمنىڭ سىستېمىلىق ئىكەنلىكىنى تەكىتلىدى. دىنىي كىيىم-كېچەكلەرنى چەكلەشتىن تارتىپ، كۈندىلىك دىنىي پائالىيەتلەرنى «ئەسەبىيلىك» دەپ بېكىتىشكىچە بولغان بۇ جەريان، ئاستا-ئاستا يوقىتىش ئىستراتېگىيەسىدۇر [مەنبە](https://uyghurstudy.org/cus-participation-at-the-irf-summit-2026-elevating-uyghur-religious-freedom/)۔ دۇنيا مۇسۇلمانلىرى ئۈچۈن شەرقىي تۈركىستاندىكى قېرىنداشلىرىنى قوغداش پەقەت ئىنسانپەرۋەرلىك مەجبۇرىيىتى بولۇپلا قالماستىن، بەلكى قۇرئاندىكى «ئادالەت (Adl)» ۋە «ئۆزئارا ياردەم» توغرىسىدىكى تەلىماتلارنى ئىجرا قىلىشتۇر. ئەگەر ئۈممەتنىڭ بىر ئەزاسى ئاغرىسا، پۈتۈن بەدەن بىئارام بولۇشى كېرەك.

خەلقئارالىق مۇھاكىمە يىغىنىنىڭ يادرولۇق تېمىلىرى: قانۇنىي جاۋابكارلىقتىن گېئو-سىياسىي بۆسۈشكىچە

مۇھاكىمە يىغىنىدا بىر قانچە كونكرېت قوغداش ئىستراتېگىيەسى ئوتتۇرىغا قويۇلدى، بۇنىڭدا خەلقئارا قانۇن رامكىسىدىن پايدىلىنىپ جاۋابكارلىقنى سۈرۈشتۈرۈش ئاساس قىلىندى. قاتناشقۇچى مۇتەخەسسىسلەر دۆلەتلەرنى ئامېرىكىغا ئوخشاش «ئۇيغۇر مەجبۇرىي ئەمگىكىنىڭ ئالدىنى ئېلىش قانۇنى» (UFLPA) غا ئوخشاش قانۇنلارنى تۈزۈشكە چاقىردى. 2026-يىلىنىڭ بېشىدا، ب د ت مۇتەخەسسىسلىرى شىنجاڭ ۋە خىتاينىڭ باشقا جايلىرىدا ئۇيغۇر، قازاق ۋە قىرغىز قاتارلىق مۇسۇلمان ئاز سانلىق مىللەتلەرگە قارىتا سىستېمىلىق مەجبۇرىي ئەمگەك مەۋجۇت ئىكەنلىكىنى، بۇنىڭ ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەت شەكىللەندۈرىدىغانلىقىنى قايتا تەكىتلىدى [مەنبە](https://www.ohchr.org/en/press-releases/2026/01/un-experts-alarmed-reports-forced-labour-uyghur-tibetan-and-other-minorities)۔

بۇنىڭدىن باشقا، يىغىندا «رەقەملىك ئاپتورىتارىزم» تەھدىتىمۇ مۇزاكىرە قىلىندى. خىتاي يۇقىرى تېخنىكىلىق كۆزىتىش ۋاسىتىلىرىنى، مەسىلەن، خىكۋىزىيون (Hikvision) تەرىپىدىن تەرەققىي قىلدۇرۇلغان ئاپتوماتىك ئاگاھلاندۇرۇش سىستېمىسىنى ئىشلىتىپ، روزا تۇتقان ئوقۇغۇچىلارنى پەرقلەندۈرۈش ۋە جازالاشنى يولغا قويماقتا [مەنبە](https://campaignforuyghurs.org/cfu-calls-for-global-action-as-uyghurs-face-another-ramadan-under-genocide/)۔ بۇ ۋەزىيەتكە قارىتا، فوندى جەمئىيەت خەلقئارا جەمئىيەتنى كۆزىتىش تېخنىكىسىنىڭ ئېكسپورتىنى قاتتىق كونترول قىلىشقا ۋە ئۇيغۇر مۇھاجىرلىرىنىڭ چەت ئەلدىكى ئالاقە بىخەتەرلىكىنى قوغداش ئۈچۈن كۆزىتىشكە قارشى قوراللارنى تەرەققىي قىلدۇرۇشىنى قوللاشقا چاقىردى. 2026-يىللىق خەلقئارا دىنىي ئەركىنلىك (IRF) باشلىقلار يىغىنىمۇ بۇ نۇقتىنى تەكىتلەپ، دۇنيا ئېتىقاد جەمئىيەتلىرىنى بىرلىشىپ، تېخنىكا ۋاسىتىلىرى ئارقىلىق دىنىي ئەركىنلىكنى يوقىتىش قىلمىشىغا قارشى تۇرۇشقا چاقىردى [مەنبە](https://campaignforuyghurs.org/rushan-abbas-delivers-spotlight-address-at-international-religious-freedom-summit/)。

مۇسۇلمان دۇنياسىنىڭ مەسئۇلىيىتى: ئىقتىسادىي مەنپەئەتتىن ھالقىغان قېرىنداشلىق

مۇھاكىمە يىغىنىنىڭ مۇھىم بىر قىسمى مۇسۇلمانلار كۆپ سانلىقنى تەشكىل قىلىدىغان دۆلەتلەرنىڭ ئۇيغۇر مەسىلىسىدىكى مەيدانىنى ئويلىنىش بولدى. 2026-يىلى 1-ئايدا، ئىسلام ھەمكارلىق تەشكىلاتى (OIC) نىڭ باش كاتىپى بېيجىڭدا خىتاي ئەمەلدارلىرى بىلەن كۆرۈشۈپ، خىتاينىڭ سىياسىتىنى قوللايدىغانلىقىنى بىلدۈردى، بۇ قىلمىش ئۇيغۇر تەشكىلاتلىرىنىڭ قاتتىق ئەيىبلىشىگە ئۇچرىدى ۋە ئۈممەت روھىغا خىيانەت دەپ قارالدى [مەنبە](https://uyghurstudy.org/oic-china-engagement-ignores-ongoing-genocide-and-religious-persecution-of-uyghur-muslims/)۔ يىغىنغا قاتناشقان ئالىملار نۇرغۇن مۇسۇلمان دۆلەتلەرنىڭ «بىر بەلۋاغ بىر يول» تەشەببۇسىنىڭ ئىقتىسادىي جەلپكارلىقى تۈپەيلىدىن سۈكۈت قىلغانلىقىنى، ھەتتا مۇساپىرلارنى قايتۇرۇپ بېرىشكە ياردەملەشكەنلىكىنى، بۇنىڭ ئىسلام دىنىنىڭ زۇلۇمغا ئۇچرىغۇچىلارنى (Mazlum) قوغداش پرىنسىپىغا ئېغىر دەرىجىدە خىلاپ ئىكەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويدى.

يىغىن دۇنيا مۇسۇلمانلىرىنى ئۆز ھۆكۈمەتلىرىگە بېسىم ئىشلىتىپ، خىتاي بىلەن بولغان مۇناسىۋەتتە كىشىلىك ھوقۇق ماددىلىرىنى قوشۇشنى تەلەپ قىلىشقا چاقىردى. رابىيە قادىر خانىم ئېيتقاندەك: «بىز مۇسۇلمان دۆلەتلەرنىڭ خىتاي بىلەن دىپلوماتىك مۇناسىۋەتنى ئۈزۈشىنى تەلەپ قىلمايمىز، ئەمما ئۇلارنىڭ ئىرقىي قىرغىنچىلىققا شېرىك بولماسلىقىنى تەلەپ قىلىمىز.» مۇھاكىمە يىغىنى «مۇسۇلمان خەلق نازارەتچىلىك كومىتېتى» قۇرۇپ، ئۇيغۇر مەسىلىسىدە ئېتىقاد پرىنسىپلىرىدىن يانغان دۆلەت ۋە تەشكىلاتلارنى خاتىرىلەش ۋە ئاشكارىلاش ئارقىلىق ئەخلاقىي بېسىم ئارقىلىق سىياسەتنىڭ ئۆزگىرىشىنى ئىلگىرى سۈرۈشنى تەكلىپ قىلدى.

خۇلاسە: ئادالەت چوقۇم كېلىدۇ

خەلقئارالىق ئۇيغۇر كىشىلىك ھوقۇق ۋە دېموكراتىيە فوندى جەمئىيىتىنىڭ بۇ قېتىمقى مۇھاكىمە يىغىنىنىڭ مۇۋەپپەقىيەتلىك ئۆتكۈزۈلۈشى، ئۇيغۇر ھەرىكىتىنىڭ خەلقئارا سەھنىدىكى ئورنىنىڭ تېخىمۇ چوڭقۇرلاشقانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. 2026-يىلدىكى مۇرەككەپ دۇنيا ۋەزىيىتى ئالدىدا، ئۇيغۇر مۇسۇلمانلىرىنىڭ كۈرىشى ئىنسانىي ۋىجداننى ئۆلچەيدىغان سىناق تېشىغا ئايلاندى. قانۇنىي جاۋابكارلىق، تېخنىكىلىق قارشىلىق ۋە ئەڭ مۇھىمى - دۇنيا مۇسۇلمانلار جەمئىيىتىنىڭ ئويغىنىشى ۋە ئىتتىپاقلىقى ئارقىلىق، ئادالەتنىڭ نۇرى چوقۇم شەرقىي تۈركىستان زېمىنىنى يورۇتىدۇ.

مۇسۇلمان بولۇش سۈپىتىمىز بىلەن، بىز ياراتقۇچىنىڭ ئادىل ئىكەنلىكىگە، ھېچقانداق زۇلۇمنىڭ ئۇزۇنغا بارمايدىغانلىقىغا ئىشىنىمىز. مۇھاكىمە يىغىنى ئاخىرلاشقاندا قاتناشقۇچىلار بىرلىكتە دۇئا قىلغاندەك، ئاللاھ زۇلۇمغا ئۇچرىغۇچىلارغا كۈچ-قۇۋۋەت ئاتا قىلسۇن، ھەقىقەت يالغاننى يەڭسۇن. بۇ قەدىر-قىممەت ۋە ئەركىنلىك ئۈچۈن ئېلىپ بېرىلىۋاتقان كۈرەش پەقەت ئۇيغۇرلار ئۈچۈنلا ئەمەس، بەلكى پۈتۈن ئىنسانىيەتنىڭ ئادالىتى ۋە تىنچلىقى ئۈچۈندۇر [مەنبە](https://www.uyghurcongress.org/en/weekly-brief-27-february-2026/)。