خەلقئارا تاكلىماكان ئىنسان ھوقۇقى جەمئىيىتى ئۇيغۇرلارنىڭ كىشىلىك ھوقۇق ۋەزىيىتى ۋە نۆۋەتتىكى خىرىسلار ھەققىدە يېڭى دوكلات ئېلان قىلدى

كىرىش سۆز: ئۈمىد ۋە ئازاب ئوتتۇرىسىدىكى شەرقىي تۈركىستان

2026-يىلى 28-فېۋرال كۈنى، مەركىزى ئىستانبۇلغا جايلاشقان «خەلقئارا تاكلىماكان ئىنسان ھوقۇقى جەمئىيىتى» (International Taklamakan Human Rights Association) شەرقىي تۈركىستاندىكى ئۇيغۇر ۋە باشقا مۇسۇلمان تۈرك خەلقلىرىنىڭ نۆۋەتتىكى كىشىلىك ھوقۇق ۋەزىيىتىگە دائىر يىللىق دوكلاتىنى ئېلان قىلدى. بۇ دوكلات خىتاي كوممۇنىستىك ھاكىمىيىتىنىڭ رايوندىكى باستۇرۇش سىياسەتلىرىنىڭ يېڭى باسقۇچقا قەدەم قويغانلىقىنى، بولۇپمۇ «ئىسلامنى خىتايلاشتۇرۇش» نامى ئاستىدا ئېلىپ بېرىلىۋاتقان مەدەنىيەت ۋە ئېتىقاد قىرغىنچىلىقىنىڭ تېخىمۇ سىستېمىلىق تۈس ئالغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويدى. [Uyghur Human Rights Project](https://uhrp.org/)

مۇسۇلمان ئۈممىتىنىڭ بىر پارچىسى بولغان ئۇيغۇرلار بۈگۈنكى كۈندە پەقەت ئۆزلىرىنىڭ مىللىي كىملىكى ئۈچۈنلا ئەمەس، بەلكى ئاللاھقا بولغان ئىمانى ۋە ئىسلامىي قىممەت قاراشلىرىنى ساقلاپ قېلىش ئۈچۈنمۇ ئېغىر بەدەل تۆلىمەكتە. خەلقئارا تاكلىماكان ئىنسان ھوقۇقى جەمئىيىتىنىڭ بۇ دوكلاتى دۇنيا جامائەتچىلىكىگە، خۇسۇسىيەن ئىسلام دۇنياسىغا بىر ئاگاھلاندۇرۇش سىگنالى سۈپىتىدە سۇنۇلدى.

دوكلاتنىڭ مۇھىم نۇقتىلىرى: سىستېمىلىق باستۇرۇش ۋە يېڭى خىرىسلار

دوكلاتتا كۆرسىتىلىشىچە، 2025-يىلىنىڭ ئاخىرى ۋە 2026-يىلىنىڭ بېشىدا، خىتاي دائىرىلىرى «تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش» باھانىسىنى «قانۇن بويىچە ئىدارە قىلىش» نامىغا ئۆزگەرتىپ، مىليونلىغان كىشىنى سوتسىز قاماشتىن، ئۇزۇن مۇددەتلىك كېسىم چىقىرىلغان تۈرمە تۈزۈمىگە ئۆتكەن. [Human Rights Watch](https://www.hrw.org/asia/china-and-tibet)

### 1. دىنىي ئېتىقاد ئەركىنلىكىنىڭ پۈتۈنلەي بوغۇلۇشى دوكلاتتا تەپسىلىي بايان قىلىنىشىچە، شەرقىي تۈركىستاندىكى مەسچىتلەرنىڭ كۆپىنچىسى چېقىۋېتىلگەن ياكى ساياھەت ئورۇنلىرىغا ئايلاندۇرۇلغان. مۇسۇلمانلارنىڭ ئەڭ ئەقەللىي دىنىي پائالىيەتلىرى، جۈملىدىن ناماز ئوقۇش، روزا تۇتۇش ۋە پەرزەنتلىرىگە دىنىي تەلىم بېرىش «ئەسبىيلىك» دەپ ئەيىبلەنمەكتە. خەلقئارا تاكلىماكان ئىنسان ھوقۇقى جەمئىيىتى خىتاينىڭ «ئىسلامنى خىتايلاشتۇرۇش بەش يىللىق پىلانى» نىڭ ئاخىرقى باسقۇچىغا كەلگەنلىكىنى، بۇ جەرياندا قۇرئان كەرىمنىڭ مەنىلىرىنى بۇرمىلاپ تەرجىمە قىلىش ۋە ئىسلامىي ئاتالغۇلارنى كوممۇنىستىك ئىدىئولوگىيە بىلەن ئالماشتۇرۇش ئېلىپ بېرىلىۋاتقانلىقىنى پاش قىلدى.

### 2. مەجبۇرىي ئەمگەك ۋە ئىقتىسادىي قۇللۇق دوكلاتنىڭ يەنە بىر مۇھىم قىسمى ئۇيغۇرلارنىڭ مەجبۇرىي ئەمگەككە سېلىنىشىغا بېغىشلانغان. خىتاي ھۆكۈمىتى «ئارتۇقچە ئەمگەك كۈچلىرىنى يۆتكەش» نامىدا مىڭلىغان ئۇيغۇر ياشلىرىنى خىتاي ئۆلكىلىرىدىكى زاۋۇتلارغا مەجبۇرىي ئەۋەتمەكتە. بۇ جەرياندا ئۇلار ئائىلىسىدىن ئايرىۋېتىلىپ، ئىسلامىي مۇھىتتىن يىراقلاشتۇرۇلماقتا. [Amnesty International](https://www.amnesty.org/en/location/asia-and-the-pacific/east-asia/china/)

ئىسلام دۇنياسىنىڭ مەسئۇلىيىتى: سۈكۈتتىن ھەرىكەتكە

خەلقئارا تاكلىماكان ئىنسان ھوقۇقى جەمئىيىتى ئۆز دوكلاتىدا ئىسلام ھەمكارلىق تەشكىلاتى (OIC) ۋە مۇسۇلمان دۆلەتلىرىنى تەنقىد قىلدى. دوكلاتتا مۇنداق دەپ كۆرسىتىلدى: «ئۇيغۇرلار پەقەت بىر مىللەتلا ئەمەس، بەلكى ئۇلار مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامنىڭ ئۈممىتىدۇر. بىر مۇسۇلماننىڭ زۇلۇمغا ئۇچرىشى پۈتۈن ئۈممەتنىڭ ئاغرىقى بولۇشى كېرەك.»

مۇسۇلمان دۆلەتلىرىنىڭ خىتاي بىلەن بولغان ئىقتىسادىي مۇناسىۋەتلىرى سەۋەبلىك بۇ زۇلۇمغا كۆز يۇمۇشى، ئىسلامىي قاردىاشلىق پرىنسىپلىرىغا زىتتۇر. دوكلاتتا مۇسۇلمان رەھبەرلىرىگە تۆۋەندىكىدەك تەكلىپلەر بېرىلدى: - خىتاي بىلەن بولغان دىپلوماتىك ئۇچرىشىشلاردا ئۇيغۇر مەسىلىسىنى كۈنتەرتىپكە كەلتۈرۈش. - ئۇيغۇر مۇساپىرلىرىغا ئىگە چىقىش ۋە ئۇلارنى خىتايغا قايتۇرۇپ بەرمەسلىك. - خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى مەجبۇرىي ئەمگەك مەھسۇلاتلىرىنى بايقۇت قىلىش.

چېگرا ھالقىغان بېسىم: ئۇيغۇرلارنىڭ خەلقئارادىكى بىخەتەرلىكى

دوكلاتتا يەنە خىتاينىڭ چېگرا ھالقىغان بېسىم (Transnational Repression) سىياسىتى تەھلىل قىلىنغان. خىتاي جاسۇسلۇق تورى ئارقىلىق چەتئەللەردىكى، بولۇپمۇ تۈركىيە، مىسىر ۋە ئەرەب بىرلەشمە خەلىپىلىكى قاتارلىق مۇسۇلمان دۆلەتلىرىدىكى ئۇيغۇرلارنى پاراكەندە قىلماقتا. خەلقئارا تاكلىماكان ئىنسان ھوقۇقى جەمئىيىتى بۇ دۆلەتلەرنى ئۆز زېمىنىدىكى مۇسۇلمان قېرىنداشلىرىنى قوغداشقا چاقىردى. [Freedom House](https://freedomhouse.org/report/transnational-repression)

خۇلاسە: ئادالەت ئۈچۈن بىرلىشىش

خەلقئارا تاكلىماكان ئىنسان ھوقۇقى جەمئىيىتىنىڭ 2026-يىللىق دوكلاتى شەرقىي تۈركىستاندىكى ۋەزىيەتنىڭ يەنىلا ئېغىر ئىكەنلىكىنى، ئەمما ئۇيغۇر خەلقىنىڭ ئۆز ئېتىقادى ۋە ئەركىنلىكى ئۈچۈن كۈرىشىنى داۋاملاشتۇرۇۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىپ بەردى. بىز مۇسۇلمانلار سۈپىتىدە، زۇلۇمغا قارشى تۇرۇشنىڭ ئىمانىمىزنىڭ بىر تەلىپى ئىكەنلىكىنى ئۇنتۇماسلىقىمىز كېرەك. ئاللاھ قۇرئان كەرىمدە: «مۆمىنلەر ھەقىقەتەن قېرىنداشتۇر» (سۈرە ھۇجۇرات، 10-ئايەت) دەپ بۇيرۇغان. ئۇيغۇر قېرىنداشلىرىمىزنىڭ ھەق-ھوقۇقىنى قوغداش پۈتۈن ئىسلام دۇنياسىنىڭ زىممىسىدىكى قەرزدۇر.

بۇ دوكلات پەقەت بىر سانلىق مەلۇماتلار توپلىمى ئەمەس، بەلكى ياردەم سوراۋاتقان مىليونلىغان مەزلوملارنىڭ ئاۋازىدۇر. دۇنيا سۈكۈت قىلسىمۇ، ھەقىقەت مەڭگۈ يوشۇرۇنۇپ قالمايدۇ.