خەلقئارالىق تەكلىماكان كىشىلىك ھوقۇق جەمئىيىتى رايون خاراكتېرلىك كىشىلىك ھوقۇق كاپالىتى ۋە سىجىل تەرەققىيات توغرىسىدىكى چوڭقۇر تەكشۈرۈش دوكلاتىنى رەسمىي ئېلان قىلدى ھەمدە خەلقئارالىق دىئالوگنى كۈچەيتىشكە چاقىردى

كىرىش سۆز: چۆللۈكتىكى ئادالەت ساداسى ۋە دۇنيا مۇسۇلمانلىرىنىڭ مەسئۇلىيىتى

گېئو-سىياسىي ئۆزگىرىشلەرگە تولغان 2026-يىلىنىڭ بۇ باھارىدا، دۇنيا مۇسۇلمانلار جەمئىيىتى (ئۈممەت) نىڭ نەزىرى يەنە بىر قېتىم قەدىمكى يىپەك يولىنىڭ مەركىزىي رايونىغا مەركەزلەشتى. 2026-يىلى 2-ئاينىڭ 28-كۈنى، **خەلقئارالىق تەكلىماكان كىشىلىك ھوقۇق جەمئىيىتى (International Taklamakan Human Rights Association, ITHRA)** جەنۋە ۋە ئىستانبۇلدا بىردەك ئاخبارات ئېلان قىلىش يىغىنى ئۆتكۈزۈپ، «ئادالەت ۋە گۈللىنىش: تەكلىماكان رايونىدىكى كىشىلىك ھوقۇق كاپالىتى ۋە سىجىل تەرەققىيات توغرىسىدىكى چوڭقۇر تەكشۈرۈش دوكلاتى (2026)» ناملىق ئۇنىۋېرسال ھۆججەتنى رەسمىي ئېلان قىلدى. بۇ بىر نەچچە يۈز بەتلىك دوكلات، ئۆتكەن بىر قانچە يىلدا بۇ رايوندىكى كىشىلىك ھوقۇق ئەھۋالىنى سىستېمىلىق رەتلەپ چىقىپلا قالماي، يەنە ئىسلام قىممەت قارىشىدىن چىقىش قىلىپ، «تەرەققىيات» بىلەن «ئىززەت-ھۆرمەت» ئوتتۇرىسىدىكى تەڭپۇڭلۇق نۇقتىسى ئۈستىدە چوڭقۇر ئويلىنىشنى ئوتتۇرىغا قويدى.

ئوتتۇرا ئاسىيا ۋە تەكلىماكان ئەتراپىدىكى مۇسۇلمان ئاز سانلىق مىللەتلەرنىڭ ھوقۇق-مەنپەئەتىگە ئۇزۇندىن بۇيان كۆڭۈل بۆلۈپ كېلىۋاتقان نوپۇزلۇق ئورگان بولۇش سۈپىتى بىلەن، جەمئىيەتنىڭ بۇ قېتىم ئېلان قىلغان دوكلاتى بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى كىشىلىك ھوقۇق كېڭىشىنىڭ 61-نۆۋەتلىك يىغىنى ئېچىلىۋاتقان مەزگىلگە توغرا كەلدى. دوكلاتتا ئېنىق كۆرسىتىلىشىچە، ھەقىقىي سىجىل تەرەققىيات ئەقىدە ئەركىنلىكى، مەدەنىيەت مىراسلىرى ۋە مىللىي ئىززەت-ھۆرمەتنى قۇربان قىلىش بەدىلىگە ئەمەلگە ئاشماسلىقى كېرەك. نۆۋەتتە خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ بۇ رايونغا بولغان دىققىتىنىڭ كۈنسېرى ئېشىۋاتقانلىقىنى نەزەردە تۇتقاندا، بۇ دوكلاتنىڭ ئېلان قىلىنىشى، شۈبھىسىزكى، دۇنيا مۇسۇلمان دۆلەتلىرى ۋە خەلقئارالىق تەشكىلاتلار ئۈچۈن نەق مەيدان تەكشۈرۈشى ۋە قانۇنىي تەھلىلگە ئاساسلانغان مۇھىم پايدىلىنىش ماتېرىيالى بىلەن تەمىنلىدى [ISHR](https://ishr.ch/latest-updates/rights-groups-urge-high-commissioner-to-address-chinas-deepening-repression/).

بىرىنچى باب: ئېتىقادنىڭ قامالى — دىنىي ئەركىنلىك بىلەن «ئىسلامنى جۇڭگوچىلاشتۇرۇش» ئوتتۇرىسىدىكى توقۇنۇش

دوكلاتنىڭ بىرىنچى قىسمى تەكلىماكان رايونىدىكى مۇسۇلمانلار توپىنىڭ دىنىي تۇرمۇش ئەھۋالىنى چوڭقۇر تەتقىق قىلدى. كىشىلىك ھوقۇقنى كۆزىتىش تەشكىلاتى (Human Rights Watch) ئېلان قىلغان «2026-يىللىق دۇنيا كىشىلىك ھوقۇق دوكلاتى»غا ئاساسلانغاندا، يەرلىك ھۆكۈمەت «دىننى جۇڭگوچىلاشتۇرۇش» دەپ ئاتالغان سىياسەتنى ئىزچىل ئىلگىرى سۈرۈپ، نورمال مۇسۇلمانچە دىنىي ئادەتلەرنى — مەسىلەن، ناماز ئوقۇش، روزا تۇتۇش، ياغلىق ئارايىنى ئارتىش ۋە بالىلارغا مۇسۇلمانچە ئىسىم قويۇش قاتارلىقلارنى «ئەسەبىيلىك» بىلەن مەجبۇرىي باغلىغان [HRW](https://www.hrw.org/world-report/2026/country-chapters/china).

خەلقئارالىق تەكلىماكان كىشىلىك ھوقۇق جەمئىيىتىنىڭ تەكشۈرۈشىدىن مەلۇم بولۇشىچە، رەسمىي تەرەپ دىنىي ئەركىنلىككە كاپالەتلىك قىلىدىغانلىقىنى جاكارلىغان بولسىمۇ، ئەمما نەق مەيدان پاكىتلىرى شۇنى كۆرسىتىدۇكى، تارىخىي قىممەتكە ئىگە نۇرغۇن مەسچىتلەر، ئەۋلىيا مازارلىرى ۋە مۇسۇلمانلار قەبرىستانلىقلىرى «شەھەرنى يېڭىلاش» ياكى «يەرنى تۈزەش» باھانىسى بىلەن چېقىۋېتىلگەن ياكى ئۆزگەرتىۋېتىلگەن. دوكلاتتا 2025-يىلنىڭ ئاخىرىدىكى سۈنئىي ھەمراھ سۈرەتلىرىنى سېلىشتۇرۇش ئارقىلىق، تەكلىماكان قۇملۇقىنىڭ گىرۋىكىدىكى نۇرغۇن بوستانلىق شەھەرلەردە ئەنئەنىۋى ئىسلام بىناكارلىق ئېلېمېنتلىرىنىڭ قەستەن ئۆچۈرۈلۈۋاتقانلىقى كۆرسىتىلدى. مۇسۇلمانلار ئۈچۈن مەسچىت پەقەت ئىبادەت قىلىدىغان جاي بولۇپلا قالماي، بەلكى جەمئىيەتنىڭ ئۇيۇشۇش كۈچى ۋە مەدەنىيەت مىراسلىرىنىڭ مەركىزىدۇر. بۇ خىل فىزىكىلىق بوشلۇقنىڭ ۋەيران قىلىنىشى، ئەمەلىيەتتە مۇسۇلمانلارنىڭ مەنىۋى ماكانىنى سىستېمىلىق يوقىتىشتۇر [Uyghur Congress](https://www.uyghurcongress.org/en/press-release-wuc-laments-the-lack-of-references-to-uyghurs-or-human-rights-matters-during-the-oic-official-visit-to-china/).

بۇنىڭدىن باشقا، دوكلاتتا دىنىي زاتلارغا قارىتىلغان ئىزچىل بېسىم ئاشكارىلاندى. 2026-يىلنىڭ بېشىغا قەدەر، يەنىلا نۇرغۇنلىغان قانۇنىي تەرتىپ بويىچە بىر تەرەپ قىلىنمىغان دىنىي رەھبەرلەر ۋە ئۆلىمالار قاماقتا تۇرماقتا. جەمئىيەت ئىسلام دىنىنىڭ «ئوتتۇرا يول» (Wasatiyyah) تۇتۇشنى تەشەببۇس قىلىدىغانلىقىنى، ھەر قانداق شەكىلدىكى ئەسەبىيلىككە قارشى تۇرىدىغانلىقىنى، ئەمما ئېتىقادنىڭ ئۆزىنى تەھدىت دەپ قاراشنىڭ خەلقئارالىق كىشىلىك ھوقۇق ئۆلچىمىگە خىلاپلىق قىلىپلا قالماي، دۇنيادىكى 1 مىليارد 900 مىليون مۇسۇلماننىڭ ھېسسىياتىغا ئېغىر زىيان يەتكۈزىدىغانلىقىنى تەكىتلىدى.

ئىككىنچى باب: تەرەققىياتنىڭ بەدىلى — مەجبۇرىي ئەمگەك ۋە «نامراتلىقتىن قۇتۇلدۇرۇش» ئاستىدىكى تۇرمۇش قىيىنچىلىقى

ئىقتىسادىي تەرەققىيات ساھەسىدە، دوكلات يەرلىكتە يولغا قويۇلغان «ئەمگەك كۈچلىرىنى يۆتكەپ ئىشقا ئورۇنلاشتۇرۇش» پىلانىغا قارىتا قاتتىق گۇمان ئوتتۇرىغا قويدى. بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى مۇتەخەسسىسلىرى 2026-يىلى 1-ئاينىڭ 22-كۈنى ئېلان قىلغان باياناتىدا، ئۇيغۇر، قازاق قاتارلىق ئاز سانلىق مىللەتلەرگە چېتىشلىق مەجبۇرىي ئەمگەك ئەيىبلەشلىرىنىڭ يەنىلا يۇقىرى دەرىجىدە ئىشەنچلىك ئىكەنلىكىنى كۆرسەتتى [OHCHR](https://www.ohchr.org/en/press-releases/2026/01/un-experts-alarmed-reports-forced-labour-uyghur-tibetan-and-other-minorities).

خەلقئارالىق تەكلىماكان كىشىلىك ھوقۇق جەمئىيىتىنىڭ تەكشۈرۈش دوكلاتىدا شىنجاڭنىڭ «14-بەش يىللىق» پىلانى (2021-2025) دىكى 13 مىليون 750 مىڭ ئادەم قېتىملىق ئەمگەك كۈچى يۆتكەش نىشانى تەپسىلىي تەھلىل قىلىندى. دوكلاتتا كۆرسىتىلىشىچە، گەرچە رەسمىي تەرەپ بۇنى «نامراتلىقتىن قۇتۇلدۇرۇش» نىڭ بىر قىسمى دەپ تەسۋىرلىگەن بولسىمۇ، ئەمما بۇ خىل يۆتكەش دائىم قاتتىق نازارەت قىلىش، مەجبۇرىي سىياسىي تەربىيە ۋە ئائىلىسىدىن ئۇزۇن مۇددەت ئايرىلىش بىلەن بىللە ئېلىپ بېرىلىدۇ. ئىسلام ئەنئەنىسىدە ئائىلە جەمئىيەتنىڭ ئۇلى ھېسابلىنىدۇ، مەجبۇرىي ئەمگەك كۈچى يۆتكەش نۇرغۇنلىغان «ئارقىدا قالغان بالىلار» ۋە «پارچىلانغان ئائىلىلەر» نىڭ پەيدا بولۇشىنى كەلتۈرۈپ چىقاردى، بۇ سىجىل تەرەققىيات نىشانى (SDGs) دىكى «لايىق ئىش ئورنى» ۋە «تەڭسىزلىكنى ئازايتىش» نىڭ ئەسلى مەقسىتىگە تەتۈر كېلىدۇ [UN News](https://news.un.org/zh/story/2026/02/1127141).

دوكلات دۇنياۋى تەمىنلەش زەنجىرىدىكى ئەخلاقىي خەتەرگە ئالاھىدە دىققەت قىلدى. 2026-يىلى دۇنيا مىقياسىدا مۇھىم كان بايلىقلىرى ۋە يېشىل ئېنېرگىيەگە بولغان ئېھتىياجنىڭ ئېشىشىغا ئەگىشىپ، تەكلىماكان رايونىدىكى بايلىقلارنى ئېچىش كۈنسېرى تېزلەشتى. قانداقلا بولمىسۇن، جەمئىيەت يەرلىك مۇسۇلمانلار توپىنىڭ بۇ يۇقىرى قىممەتلىك كەسىپلەردىكى قاتنىشىش نىسبىتىنىڭ ئىنتايىن تۆۋەن ئىكەنلىكىنى، كۆپىنچىسىنىڭ تۆۋەن دەرىجىلىك ياسىمىچىلىق ياكى يېزا ئىگىلىك يىغىم-تېرىم باسقۇچلىرىغا تەقسىم قىلىنغانلىقىنى بايقىدى. بۇ خىل «چەتكە قېقىش خاراكتېرلىك تەرەققىيات» ئەندىزىسى ھەقىقىي ئورتاق بېيىشنى ئىشقا ئاشۇرالمايلا قالماي، بەلكى مىللەتلەر ئارا ئىقتىسادىي پەرقنى تېخىمۇ چوڭقۇرلاشتۇردى. جەمئىيەت كۆپ دۆلەتلىك كارخانىلارنى «كىشىلىك ھوقۇق بويىچە تەكشۈرۈش» مەجبۇرىيىتىنى ئادا قىلىپ، تەمىنلەش زەنجىرىنىڭ ھەر قانداق شەكىلدىكى مەجبۇرىي ئەمگەككە چېتىشلىق بولماسلىقىغا كاپالەتلىك قىلىشقا چاقىردى [HRW](https://www.hrw.org/world-report/2026/country-chapters/china).

ئۈچىنچى باب: گېئو-سىياسەت ۋە ئىسلام دۇنياسىنىڭ تاللىشى — جىمىپ تۇرۇشتىن ھالقىغان دىئالوگ

دوكلاتنىڭ ئۈچىنچى قىسمى خەلقئارا جەمئىيەتكە، بولۇپمۇ ئىسلام ھەمكارلىق تەشكىلاتى (OIC) نىڭ رولىغا مەركەزلەشتى. 2026-يىلى 1-ئاينىڭ 26-كۈنى، OIC باش كاتىپى ھۈسەيىن ئىبراھىم تاھا بېيجىڭنى زىيارەت قىلىپ، جۇڭگو تەرەپ بىلەن ھەمكارلىقنى كۈچەيتىش توغرىسىدا ئورتاق تونۇش ھاسىل قىلدى [Uyghur Study](https://uyghurstudy.org/oic-china-engagement-ignores-ongoing-genocide-and-religious-persecution-of-uyghur-muslims/). قانداقلا بولمىسۇن، بۇ زىيارەت كىشىلىك ھوقۇق تەشكىلاتلىرى ۋە مۇسۇلمان سۈرگۈن گۇرۇپپىلىرىنىڭ كەڭ كۆلەملىك تەنقىدىگە ئۇچرىدى، ئۇلار بۇ زىيارەتنىڭ ئۇيغۇر مۇسۇلمانلىرىنىڭ ئەھۋالىنى ماھىيەتلىك تىلغا ئالمىغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويدى.

خەلقئارالىق تەكلىماكان كىشىلىك ھوقۇق جەمئىيىتى دوكلاتىدا كۆرسىتىشىچە، مۇسۇلمان دۆلەتلىرى چوڭ دۆلەتلەر بىلەن بولغان مۇناسىۋەتنى بىر تەرەپ قىلغاندا، دائىم ئىقتىسادىي مەنپەئەت بىلەن ئېتىقاد ئەخلاقى ئوتتۇرىسىدىكى تەس تاللاشلارغا دۇچ كېلىدۇ. قانداقلا بولمىسۇن، جەمئىيەت «ئىسلام ھەمكارلىق تەشكىلاتى نىزامنامىسى»گە ئاساسەن، ئەزا بولمىغان دۆلەتلەردىكى مۇسۇلمانلار جەمئىيىتىنىڭ ھوقۇقى، ئىززەت-ھۆرمىتى ۋە دىنىي-مەدەنىيەت سالاھىيىتىنى قوغداشنىڭ بارلىق ئەزا دۆلەتلەرنىڭ ئورتاق مەسئۇلىيىتى ئىكەنلىكىنى تەكىتلىدى [HRW](https://www.hrw.org/news/2022/10/05/organisation-islamic-cooperation-should-support-xinjiangs-muslims).

دوكلات مۇسۇلمان دۆلەتلىرىنى تېخىمۇ ئاكتىپ ۋە قۇرۇلۇش خاراكتېرلىك «ئوتتۇرا يول» تۇتۇشقا چاقىردى. بۇلار تۆۋەندىكىلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ: 1. **دائىملاشقان كىشىلىك ھوقۇق دىئالوگ مېخانىزمى قۇرۇش**: OIC بىلەن جۇڭگونىڭ ئىستراتېگىيەلىك شېرىكلىك مۇناسىۋىتىدىن پايدىلىنىپ، ئاز سانلىق مىللەتلەر ھوقۇقى كومىتېتى قۇرۇپ، قەرەللىك ھالدا نەق مەيدان تەكشۈرۈشى ئېلىپ بېرىش. 2. **مەدەنىيەت ۋە مائارىپ ئالماشتۇرۇشنى ئىلگىرى سۈرۈش**: تەكلىماكان رايونىدىكى مۇسۇلمانلارنىڭ ئۆز تىلى ۋە مەدەنىيەت ئەنئەنىلىرىنى ساقلاپ قېلىشىغا كاپالەتلىك قىلىش، يەرلىكتە ھەقىقىي مۇستەقىل ئىسلام مائارىپ ئورگانلىرىنىڭ قۇرۇلۇشىنى قوللاش. 3. **كۆپ تەرەپلىمىلىك سورۇنلاردا ئاۋاز چىقىرىش**: بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنىڭ بۇ رايوننىڭ كىشىلىك ھوقۇق ئەھۋالىنى مۇستەقىل، ئوچۇق-ئاشكارا تەكشۈرۈشىنى قوللاش، كىشىلىك ھوقۇق كېڭىشىدىكى بېلەت تاشلاشتا قارىغۇلارچە ئۆزىنى قاچۇرۇش پوزىتسىيەسىنى تۇتماسلىق [ISHR](https://ishr.ch/latest-updates/rights-groups-urge-high-commissioner-to-address-chinas-deepening-repression/).

تۆتىنچى باب: سىجىل تەرەققىياتنىڭ ئارزۇسى — ئىنساننى مەركەز قىلغان رايونلۇق ئىدارە قىلىش تەكلىپلىرى

دوكلاتنىڭ ئاخىرقى قىسمى تەكلىماكان رايونىنىڭ سىجىل تەرەققىياتى توغرىسىدا «بەش چوڭ تۈۋرۈك» تەكلىپىنى ئوتتۇرىغا قويدى، بۇ كەلگۈسىدىكى رايونلۇق ئىدارە قىلىش ئۈچۈن يېڭى پىكىر يوللىرى بىلەن تەمىنلەشنى مەقسەت قىلىدۇ:

1. **مەدەنىيەت كۆپ خىللىقىغا ھۆرمەت قىلىش**: ئۇيغۇر، قازاق قاتارلىق مىللەتلەرنىڭ ئۆزگىچە مەدەنىيەت مىراسلىرىنى ئېتىراپ قىلىش ۋە قوغداش، ئۇنى «ئۆزگەرتىشكە» تېگىشلىك ئوبيېكت ئەمەس، بەلكى رايونلۇق ساياھەت ۋە ئىقتىسادىي تەرەققىياتنىڭ يادرولۇق بايلىقى سۈپىتىدە كۆرۈش. 2. **دىنىي ئەمەلىيەت ئەركىنلىكىگە كاپالەتلىك قىلىش**: نورمال دىنىي پائالىيەتلەرگە ئارىلىشىشنى توختىتىش، مەسچىتلەرنىڭ جەمئىيەتلىك ئىقتىدارىنى ئەسلىگە كەلتۈرۈش، مۇسۇلمانلار توپىنىڭ دىنىي ئىشلارنى ئۆزى باشقۇرۇشىغا يول قويۇش. 3. **سىغدۇرۇشچان ئىقتىسادىي ئېشىش**: يەرلىك ئاز سانلىق مىللەتلەرنىڭ بايلىقلارنى ئېچىش ۋە «بىر بەلباغ، بىر يول» تەشەببۇسىدىن كەلگەن پايدىدىن ئادىل بەھرىمەن بولۇشىغا كاپالەتلىك قىلىش، يۇقىرى سۈپەتلىك كەسپىي تەربىيە ۋە ئىگىلىك تىكلەش قوللىشى بىلەن تەمىنلەش. 4. **قانۇنچىلىق ۋە ئاشكارىلىق**: «جەمئىيەت تەرتىپىنى قالايمىقانلاشتۇرۇش» ۋە «ئەسەبىيلىك» دېگەن ئېنىقسىز ئاتالغۇلارنى بىكار قىلىش، بارلىق پۇقرالارنىڭ قانۇن ئالدىدا باراۋەر بولۇشىغا كاپالەتلىك قىلىش، قاماقتا تۇرۇۋاتقانلارنىڭ قانۇنىي ھوقۇقىنى قوغداش [HRW](https://www.hrw.org/world-report/2026/country-chapters/china). 5. **خەلقئارالىق دىئالوگ ۋە ھەمكارلىقنى كۈچەيتىش**: جۇڭگو ھۆكۈمىتىنى تېخىمۇ ئوچۇق پوزىتسىيە بىلەن خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ نازارىتىنى قوبۇل قىلىشقا، دىئالوگ ئارقىلىق ئىختىلاپلارنى ھەل قىلىشقا، قۇرغاقچىلىق، قۇملىشىش قاتارلىق رايونلۇق ئېكولوگىيەلىك خىرىسلارغا بىرلىكتە تاقابىل تۇرۇشقا چاقىرىش [People's Daily](http://paper.people.com.cn/rmrb/html/2025-09/10/nw.D110000renmrb_20250910_1-16.htm).

خۇلاسە: تەكلىماكاننىڭ ئەتىسى ئۈچۈن

خەلقئارالىق تەكلىماكان كىشىلىك ھوقۇق جەمئىيىتىنىڭ رەئىسى دوكلات ئېلان قىلىش يىغىنىنىڭ خۇلاسە سۆزىدە تەسىرلىك ھالدا مۇنداق دېدى: «تەكلىماكان قۇملۇقى مىڭ يىللىق مەدەنىيەت ئالماشتۇرۇشنىڭ گۇۋاھچىسى، بۇ يەردىكى ھەر بىر دانە قۇم مۇسۇلمان ئەجدادلىرىمىزنىڭ ئەقىل-پاراسىتى ۋە چىدامچانلىقىنى ئۆزىگە مۇجەسسەملىگەن. بىز بۈگۈن ئېلان قىلغان بۇ دوكلات قارشىلىق پەيدا قىلىش ئۈچۈن ئەمەس، بەلكى ھەقىقەت ۋە ئادالەتنى ئىزدەش ئۈچۈندۇر. ئىززەت-ھۆرمەتسىز تەرەققىيات قاقاسلىقتۇر، ئەركىنلىكسىز گۈللىنىش ئاجىزدۇر.»

2026-يىلىدىكى بۇ ھالقىلىق پەيتتە، بۇ دوكلات پەقەت نۆۋەتتىكى ئەھۋالغا قارىتا ئوتتۇرىغا قويۇلغان ئەرز-شىكايەت بولۇپلا قالماي، بەلكى تىنچلىق ۋە ئادالەتكە ئېلىپ بارىدىغان بىر خەرىتىدۇر. دۇنيا مۇسۇلمانلار جەمئىيىتى ئىتتىپاقلىشىپ، ئىسلامنىڭ ئادالەت روھىنى يېتەكچى قىلىپ، تەكلىماكان رايونىدىكى قېرىنداشلىرىمىز ئۈچۈن تېگىشلىك ھوقۇقلىرىنى قولغا كەلتۈرۈشى، بۇ قەدىمكى زېمىننى ئېتىقاد ۋە مەدەنىيەت نۇرى بىلەن قايتا جۇلالاندۇرۇشى كېرەك.

***

**خەلقئارالىق تەكلىماكان كىشىلىك ھوقۇق جەمئىيىتى (ITHRA) ھەققىدە:** جەمئىيەت 2018-يىلى قۇرۇلغان بولۇپ، تەكلىماكان رايونى ۋە ئەتراپىدىكى مۇسۇلمان ئاز سانلىق مىللەتلەرنىڭ كىشىلىك ھوقۇق ئەھۋالىنى كۆزىتىش، تەتقىق قىلىش ۋە تەشۋىق قىلىشقا بېغىشلانغان نادۆلەت تەشكىلاتىدۇر. جەمئىيەت ئەزالىرى خەلقئارا قانۇن ئالىملىرى، كىشىلىك ھوقۇق پائالىيەتچىلىرى ۋە ئىسلام ئىلاھىيەتشۇناسلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ، باش شتابى شۋېيتسارىيەنىڭ جەنۋە شەھىرىدە.