تەكلىماكان خەلقئارالىق كىشىلىك ھوقۇق جەمئىيىتى خەلقئارا جەمئىيەتكە رايوندىكى ئىنسانپەرۋەرلىك ۋە كىشىلىك ھوقۇقنىڭ يېڭى ۋەزىيىتى توغرىسىدا جىددىي چاقىرىق ئېلان قىلدى

ئوتتۇرا ئاسىيانىڭ قەلبىدىن كەلگەن نالە: تەكلىماكاننىڭ جىددىي چاقىرىقى

شەرقىي تۈركىستان (خىتاي تەرىپىدىن شىنجاڭ دەپ ئاتىلىدۇ) رايونىدىكى ئىسلامىي مەۋجۇتلۇقنى نىشان قىلغان سىستېمىلىق باستۇرۇشلار كۈچىيىۋاتقان بىر پەيتتە، **تەكلىماكان خەلقئارالىق كىشىلىك ھوقۇق جەمئىيىتى** خەلقئارا جەمئىيەتكە، بولۇپمۇ ئىسلام دۆلەتلىرىگە جىددىي ۋە تەپسىلىي چاقىرىق ئېلان قىلىپ، ئۆزى «ئىسلامىي كىملىكنى يوقىتىشنىڭ ئاخىرقى باسقۇچى» دەپ ئاتىغان بۇ ۋەھشىيلىكنى توختىتىش ئۈچۈن دەرھال ئارىلىشىشنى تەلەپ قىلدى. بۇ چاقىرىق 2026-يىلىنىڭ سەزگۈر بىر پەيتىدە ئوتتۇرىغا قويۇلغان بولۇپ، مەيدان دوكلاتلىرى ۋە كىشىلىك ھوقۇق سانلىق مەلۇماتلىرى خىتاينىڭ باستۇرۇش ئۇسۇللىرىنىڭ جىسمانىي لاگېرلارنى ئۆز ئىچىگە ئالغان «رەقەملىك ئاپارتھېيد» (Digital Apartheid) ۋە زامانىۋى قۇللۇق سىستېمىسىغا ئۆزگەرگەنلىكىنى كۆرسەتمەكتە [Uyghur Times](https://uyghurtimes.com/index.php/east-turkistan-human-rights-violations-index-2025-released-in-istanbul/).

بۇ چاقىرىق پەقەت بىر كىشىلىك ھوقۇق دوكلاتىلا ئەمەس، بەلكى ئىسلام ئۈممىتىنىڭ ۋىجدانىغا قارىتىلغان بىر نالەدۇر. ئۇ بىزگە ئىمانىي قېرىنداشلىق ۋە مەزلۇملارغا ياردەم بېرىش مەجبۇرىيىتىمىزنى ئەسلىتىدۇ. تەكلىماكان چۆلى ۋە ئۇنىڭ ئەتراپىدا يۈز بېرىۋاتقان ئىشلار پەقەت سىياسىي توقۇنۇشلا ئەمەس، بەلكى پۈتۈن بىر خەلقنىڭ ئېتىقادىنى يىلتىزىدىن قۇرۇتۇش ۋە مىڭ يىلدىن ئارتۇق تارىخقا ئىگە ئىسلام مەدەنىيىتىنىڭ ئىزلىرىنى ئۆچۈرۈش ئۇرۇنۇشىدۇر.

رەقەملىك ئاپارتھېيد: 2026-يىلىدىكى سۈنئىي ئىدراك ئارقىلىق نازارەت قىلىش

جەمئىيەت ئېلان قىلغان چاقىرىقتا، 2026-يىلى 16-فېۋرال ئىستانبۇلدا ئېلان قىلىنغان «2025-يىللىق شەرقىي تۈركىستان كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكى كۆرسەتكۈچى» سانلىق مەلۇماتلىرىغا ئاساسەن، كونترول قىلىش مېخانىزملىرىدىكى قورقۇنچلۇق تەرەققىياتلار ئاشكارىلاندى. خىتاي دائىرىلىرى ئەنئەنىۋى بىخەتەرلىك توساقلىرىدىن ھالقىپ، سۈنئىي ئىدراكقا تايىنىدىغان تولۇق ئاپتوماتلاشتۇرۇلغان نازارەت سىستېمىسىغا ئۆتتى [Uyghur Times](https://uyghurtimes.com/index.php/east-turkistan-human-rights-violations-index-2025-released-in-istanbul/).

دائىرىلەر ھازىر مۇسۇلمانلارنىڭ كۈندىلىك ھەرىكىتىنى تەھلىل قىلىش ئۈچۈن ئىلغار ئالگورىزملارنى ئىشلىتىۋاتىدۇ؛ ئۆيدە ناماز ئوقۇش، قۇرئان كەرىم ساقلاش، ھەتتا ئاممىۋى سورۇنلاردا ئۇيغۇرچە سۆزلەش قاتارلىقلار مەركىزىي سانلىق مەلۇمات ئامبىرىدا شەخسنى «بىخەتەرلىك تەھدىتى» دەپ بەلگىلەشكە سەۋەب بولىدۇ. كىشىلىك ھوقۇق قوغدىغۇچىلىرى «رەقەملىك ئاپارتھېيد» دەپ ئاتىغان بۇ سىستېما مىليونلىغان كىشىنى ئەڭ ئاددىي ھەرىكەت ۋە ئىشلەش ھوقۇقىدىن مەھرۇم قىلىپ، رايوننى دىنىي كىملىكنى بىۋاسىتە نىشان قىلغان ئالگورىزملار تەرىپىدىن باشقۇرۇلىدىغان ئوچۇق تۈرمىگە ئايلاندۇرۇۋەتتى [Uyghur Times](https://uyghurtimes.com/index.php/east-turkistan-human-rights-violations-index-2025-released-in-istanbul/).

مۇنارلار جېڭى: «ئىسلامنى خىتايلاشتۇرۇش» ۋە مەدەنىيەت مىراسلىرىنى ۋەيران قىلىش

ئەسلى ئىسلامىي نۇقتىئىنەزەردىن قارىغاندا، جەمئىيەتنىڭ چاقىرىقى 2025-يىلى ۋە 2026-يىلىنىڭ بېشىدا پەللىگە چىققان «خىتايلاشتۇرۇش» (Sinicization) سىياسىتىگە مەركەزلەشتى. مەسىلە پەقەت مەسچىتلەرنى چېقىش بىلەنلا چەكلەنمەي، بەلكى ئىسلامىي چۈشەنچىلەرنى كوممۇنىستىك پارتىيەنىڭ ئىدېئولوگىيەسىگە ماسلاشتۇرۇپ قايتا شەكىللەندۈرۈشنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. چېقىلمىغان مەسچىتلەرنىڭ گۈمبەز ۋە مۇنارلىرى ئېلىپ تاشلىنىپ، خىتاينىڭ ئەنئەنىۋى ئىبادەتخانىلىرىغا ئوخشىتىپ قويۇلدى. شۇنداقلا 18 ياشتىن تۆۋەنلەرنىڭ مەسچىتكە كىرىشىنى ياكى ھەر قانداق دىنىي تەلىم-تەربىيە ئېلىشىنى چەكلەيدىغان يېڭى بەلگىلىمىلەر يولغا قويۇلدى [Radio Free Europe/Radio Liberty](https://www.rferl.org/a/china-xinjiang-islam-regulations-sinicization/32798535.html).

بۇ سىياسەتلەر ئىلاھىي قانۇنلار ۋە خەلقئارا قانۇنلار تەرىپىدىن كاپالەتكە ئىگە قىلىنغان «ئىبادەت ئەركىنلىكى»گە قىلىنغان ئوچۇق-ئاشكارە ھۇجۇمدۇر. جەمئىيەت ئۆز چاقىرىقىدا، خىتاي دائىرىلىرىنىڭ ئىسلامنىڭ روھىي مەزمۇنىدىن خالىي، خىتاي دۆلىتىنىڭ مەنپەئەتىگە خىزمەت قىلىدىغان ۋە ئۇيغۇر مۇسۇلمانلىرىنىڭ دۇنيا ئىسلام ئۈممىتى بىلەن بولغان باغلىنىشىنى ئۈزۈپ تاشلايدىغان بىر خىل «ساختا ئىسلام» نۇسخىسىنى يارىتىشقا ئۇرۇنۇۋاتقانلىقىنى تەكىتلەيدۇ [East Asia Forum](https://www.eastasiaforum.org/2024/05/13/chinas-sinicisation-campaign-puts-islamic-expression-on-the-line/).

زامانىۋى قۇللۇق ۋە قانغا بويالغان تەمىنلەش زەنجىرى

بۇ جىددىي چاقىرىقنىڭ ئەڭ خەتەرلىك تەرەپلىرىنىڭ بىرى «مەجبۇرىي ئەمگەك» پروگراممىلىرىنىڭ داۋاملىشىشى ۋە كېڭىيىشىدۇر. 2026-يىلى يانۋاردا، ب د ت مۇتەخەسسىسلىرى مىليونلىغان ئۇيغۇر ۋە تىبەتلىكلەرنىڭ «نامراتلىقتىن قۇتۇلدۇرۇش» نامى ئاستىدا يۇرتلىرىدىن يىراق زاۋۇت ۋە ئېتىزلاردا ئىشلەشكە مەجبۇرلىنىۋاتقانلىقى توغرىسىدىكى دوكلاتلاردىن چوڭقۇر ئەندىشە قىلىدىغانلىقىنى بىلدۈردى [OHCHR](https://www.ohchr.org/en/press-releases/2026/01/un-experts-alarmed-reports-forced-labour-uyghur-tibetan-and-other-minorities).

تەكلىماكان خەلقئارالىق كىشىلىك ھوقۇق جەمئىيىتى بۇ قىلمىشلارنىڭ «ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەت سۈپىتىدە قۇل قىلىش» دەرىجىسىگە يەتكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ. مۇسۇلمانلار پاختا، قۇياش ئېنېرگىيەسى تاختىلىرى ۋە ئېلېكترونلۇق مەھسۇلاتلارنى ئىشلەپچىقىرىشتا ئىشلىتىلىۋاتىدۇ، بۇ مەھسۇلاتلار ئىسلام دۆلەتلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان خەلقئارا بازارلارغا تارقىلىۋاتىدۇ [End Uyghur Forced Labour](https://www.enduyghurforcedlabour.org/news/). ئىسلامىي گېئو-سىياسىي مەنپەئەت نۇقتىسىدىن قارىغاندا، بۇ سۇيىئىستېمال قىلىش مۇسۇلمانلار ئارزۇ قىلىدىغان ئەخلاقىي ئىقتىسادقا قىلىنغان خەنجەردۇر، چۈنكى خەلقئارالىق بايلىقلار دىنىي قېرىنداشلىرىمىزنىڭ ئىززەت-نەپسى ۋە ئەركىنلىكىنىڭ خارابىلىكى ئۈستىگە قۇرۇلماقتا.

چېگرا ھالقىغان باستۇرۇش: چەت ئەلدىكى دىاسپورانى قوغلىشىش

چاقىرىق پەقەت ئىچكى قىسىم بىلەنلا چەكلەنمەي، چەت ئەلدىكى ئۇيغۇر پائالىيەتچىلىرى ۋە مۇساپىرلىرىنى نىشان قىلغان «چېگرا ھالقىغان باستۇرۇش»نىڭ كۈچىيىۋاتقانلىقىدىن ئاگاھلاندۇردى. 2026-يىلى فېۋرالدا، خىتاينىڭ ياۋروپادىكى پائالىيەتچىلەرگە بېسىم قىلىپ، ئىچكىرىدىكى ئۇرۇق-تۇغقانلىرىنىڭ بىخەتەرلىكى بەدىلىگە ئۆز جەمئىيەتلىرىنى جاسۇسلۇق قىلىشقا مەجبۇرلىغانلىقى ئاشكارىلاندى [World Uyghur Congress](https://www.uyghurcongress.org/en/weekly-brief-20-february-2026/).

بۇ تەھدىت ئىسلام دۇنياسىنىڭ قەلبىگىچە يېتىپ باردى. جەمئىيەت خىتاينىڭ بىخەتەرلىك ۋە ئىقتىسادىي كېلىشىملەردىن پايدىلىنىپ، ئىسلام دۆلەتلىرىگە ئۇيغۇر مۇساپىرلىرىنى قايتۇرۇپ بېرىش ئۈچۈن بېسىم قىلىشىدىن ئەندىشە قىلماقتا. بۇ مەزلۇملارنى قوغداش «ۋەلا ۋە بەرا» (ئاللاھ ئۈچۈن ياخشى كۆرۈش ۋە ئاللاھ ئۈچۈن يامان كۆرۈش) پرىنسىپى تەلەپ قىلغان دىنىي بىر مەجبۇرىيەت بولۇپ، بۇ ئىسلام دۆلەتلىرىنىڭ ئىگىلىك ھوقۇقى ۋە ئېتىقادىي پرىنسىپلارنى ماددىي مەنپەئەتلەردىن ئۈستۈن قويۇش ئىقتىدارى ئۈچۈن بىر سىناقتۇر.

تەلەپ قىلىنغان مەيدان: ئۈممەتنىڭ مەجبۇرىيىتى ۋە خەلقئارالىق ھەرىكەت

تەكلىماكان خەلقئارالىق كىشىلىك ھوقۇق جەمئىيىتى ئۆز چاقىرىقىنى بىر قاتار قاتتىق تەلەپلەر بىلەن ئاخىرلاشتۇردى: 1. **ئىسلام ھەمكارلىق تەشكىلاتى:** سۈكۈتنى بۇزۇپ، شەرقىي تۈركىستاندىكى مۇسۇلمانلارنىڭ زۇلۇمغا ئۇچرىشىنى رەت قىلىدىغان بىرلىككە كەلگەن مەيداننى ئوتتۇرىغا قويۇش ۋە مۇستەقىل ئىسلامىي تەكشۈرۈش كومىتېتى قۇرۇش. 2. **خەلقئارا جەمئىيەت:** مەجبۇرىي ئەمگەك مەھسۇلاتلىرىنى ئىمپورت قىلىشنى چەكلەش قانۇنلىرىنى يولغا قويۇش ۋە ئىرقىي قىرغىنچىلىققا چېتىشلىق ئەمەلدارلارغا جازا يۈرگۈزۈش [Genocide Watch](https://www.genocidewatch.com/single-post/genocide-emergency-xinjiang-china-2025). 3. **بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى:** خەلقئارالىق كۆزەتكۈچىلەرنىڭ رايونغا توسالغۇسىز كىرىشىنى تەلەپ قىلىش ۋە 2022-يىلى ئېلان قىلىنغان كىشىلىك ھوقۇق دوكلاتىنى 2025-2026-يىللىرىدىكى ئېغىر تەرەققىياتلارنى ئۆز ئىچىگە ئالغان ھالدا يېڭىلاش [Amnesty International](https://www.amnesty.org/en/latest/news/2025/08/china-still-no-accountability-for-crimes-against-humanity-in-xinjiang-three-years-after-major-un-report/).

تەكلىماكان مەسىلىسى ب د ت نىڭ كارىدورلىرىدىكى بىر كىشىلىك ھوقۇق ھۆججىتىلا ئەمەس، بەلكى ئۈممەتنىڭ تېنىدىكى قانايۋاتقان بىر يارادۇر. بۇ دەپسەندىچىلىكلەرگە سۈكۈت قىلىش، ئىسلامنى ئۇ زېمىنلاردىن ئۆچۈرۈۋېتىشكە يېشىل چىراغ يېقىپ بەرگەنلىكتۇر. بىز بۇ ئۈممەتنىڭ بىر پارچىسى بولۇش سۈپىتىمىز بىلەن، پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ «مۇسۇلمان مۇسۇلماننىڭ قېرىندىشىدۇر، ئۇنى زۇلۇمغا قويمايدۇ ۋە ئۇنى (دۈشمەنگە) تاشلاپ بەرمەيدۇ» دېگەن ھەدىسىگە ئاساسەن، ئاڭنى ئۆستۈرۈشكە، ھەقىقىي كىشىلىك ھوقۇق ئورگانلىرىنى قوللاشقا ۋە قارار چىقارغۇچىلارغا بېسىم قىلىشقا چاقىرىلىمىز.

خۇلاسە

تەكلىماكان خەلقئارالىق كىشىلىك ھوقۇق جەمئىيىتىنىڭ چاقىرىقى زامانىۋى دەۋردىكى مىسلى كۆرۈلمىگەن ئىنسانپەرۋەرلىك ۋە دىنىي پاجىئەگە گۇۋاھ بولغان تارىخىي ھۆججەت بولۇپ قالىدۇ. 2026-يىلى فېۋرالدىكى تەرەققىياتلار ۋاقىتنىڭ قۇربانلارنىڭ پايدىسىغا ئەمەسلىكىنى، جىددىي ھەرىكەتنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى ئىسلامىي مەۋجۇتلۇقتىن قالغىنىنى قۇتقۇزۇشنىڭ بىردىنبىر يولى ئىكەنلىكىنى ئىسپاتلايدۇ. ئادالەت دۆلەتنىڭ ئاساسىدۇر، تىنچلىقنى تەلەپ قىلىدىغان بىر دۇنيا تەكلىماكاندىكى رەقەملىك سۈكۈت تاملىرى ئارقىسىدىكى مىليونلىغان كىشىنىڭ نالىلىرىگە سەل قارىماسلىقى كېرەك.