خەلقئارا تاكلىماكان ئىنسان ھوقۇقى جەمئىيىتى رايوندىكى كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكلىرىگە قارشى جىددىي چاقىرىق ئېلان قىلدى

مۇقەددىمە: زۇلۇمغا قارشى بىر گەۋدە

بۈگۈنكى دۇنيادا، ئادالەت ۋە ئىنسانىي قەدىر-قىممەت ئېغىر سىناقلارغا دۇچ كەلمەكتە. بولۇپمۇ شەرقىي تۈركىستان زېمىنىدا داۋاملىشىۋاتقان سىستېمىلىق زۇلۇم، مۇسۇلمان ئۈممىتىنىڭ قەلبىدىكى ئەڭ چوڭ جاراھەتلەرنىڭ بىرىگە ئايلاندى. 2026-يىلى 25-فېۋرال كۈنى، تۈركىيەنى مەركەز قىلغان «خەلقئارا تاكلىماكان ئىنسان ھوقۇقى جەمئىيىتى» (International Taklamakan Human Rights Association) رايوندىكى كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكلىرىنىڭ يېڭى بىر باسقۇچقا قەدەم قويغانلىقىنى ئاگاھلاندۇرۇپ، دۇنيا جامائەتچىلىكىگە، خۇسۇسىيەتەن ئىسلام دۇنياسىغا جىددىي چاقىرىق ئېلان قىلدى. بۇ چاقىرىق پەقەت بىر سىياسىي باياناتلا ئەمەس، بەلكى ئېتىقادى ۋە كىملىكى سەۋەبىدىن ئېزىلىۋاتقان مىليونلىغان مەزلۇملارنىڭ ئاۋازىدۇر.

جىددىي چاقىرىقنىڭ مەزمۇنى: نېمىلەر تەلەپ قىلىندى؟

خەلقئارا تاكلىماكان ئىنسان ھوقۇقى جەمئىيىتى ئۆز چاقىرىقىدا، خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ شەرقىي تۈركىستاندا يۈرگۈزۈۋاتقان «ئىسلامنى خىتايلاشتۇرۇش» سىياسىتىنىڭ مەدەنىيەت قىرغىنچىلىقىنىڭ ئەڭ يۇقىرى پەللىسىگە يەتكەنلىكىنى تەكىتلىدى. جەمئىيەتنىڭ باياناتىدا كۆرسىتىلىشىچە، رايوندىكى مەسجىدلەرنىڭ چېقىلىشى، دىنىي مائارىپنىڭ پۈتۈنلەي چەكلىنىشى ۋە مۇسۇلمانلارنىڭ كۈندىلىك ئىبادەتلىرىنىڭ «ئەسبىيلىك» دەپ ئەيىبلىنىشى خەلقئارا قانۇنلارغا ۋە ئىنسانىي ئەخلاققا پۈتۈنلەي خىلاپتۇر [Source](https://uyghurcongress.org).

جەمئىيەت تۆۋەندىكى نۇقتىلارنى جىددىي تەلەپ سۈپىتىدە ئوتتۇرىغا قويدى: 1. **لاگېرلارنى دەرھال تاقاش:** مىليونلىغان كىشىنىڭ ئۆز خاھىشىسىز تۇتۇپ تۇرۇلۇۋاتقان جازا لاگېرلىرى ۋە «تەربىيىلەش مەركەزلىرى»نىڭ شەرتسىز تاقىلىشى. 2. **مەجبۇرىي ئەمگەككە خاتىمە بېرىش:** ب د ت مۇتەخەسسىسلىرىنىڭ 2026-يىلى يانۋاردا ئېلان قىلغان دوكلاتىدا كۆرسىتىلگىنىدەك، رايوندىكى مەجبۇرىي ئەمگەك سىستېمىسىنىڭ «ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەت» ئىكەنلىكىنى ئېتىراپ قىلىش ۋە بۇنى توختىتىش [Source](https://ohchr.org). 3. **دىنىي ئەركىنلىكنى ئەسلىگە كەلتۈرۈش:** مۇسۇلمانلارنىڭ روزا تۇتۇش، ناماز ئوقۇش ۋە پەرزەنتلىرىگە دىنىي تەلىم بېرىش ھوقۇقىنىڭ كاپالەتكە ئىگە قىلىنىشى.

رايوندىكى يېڭى تەرەققىياتلار ۋە خەلقئارالىق بېسىم

2026-يىلىنىڭ بېشىدىن باشلاپ، شەرقىي تۈركىستاندىكى ۋەزىيەت تېخىمۇ مۇرەككەپلىشىشكە باشلىدى. كىشىلىك ھوقۇقنى كۆزىتىش تەشكىلاتى (HRW) ئۆزىنىڭ 2026-يىللىق دۇنيا دوكلاتىدا، خىتاينىڭ يۇقىرى تېخنىكىلىق نازارەت سىستېمىسىنى تېخىمۇ كۈچەيتكەنلىكىنى، ھەتتا چەتئەلدىكى ئۇيغۇر پائالىيەتچىلىرىگە قارىتا «خەلقئارالىق بېسىم» (Transnational Repression) ئىشلىتىۋاتقانلىقىنى پاش قىلدى [Source](https://hrw.org). مەسىلەن، 2026-يىلى فېۋرالدا پارىژدىكى ئۇيغۇر پائالىيەتچىلىرىگە قارىتا جاسۇسلۇق قىلىش بېسىمى ئىشلىتىلگەنلىكى ئاشكارىلاندى [Source](https://uyghurcongress.org).

خەلقئارا تاكلىماكان ئىنسان ھوقۇقى جەمئىيىتى بۇ خىل تېخنىكىلىق زۇلۇمنىڭ پەقەت بىر رايون بىلەنلا چەكلەنمەي، پۈتكۈل دۇنيادىكى ئەركىنلىككە تەھدىت سالىدىغانلىقىنى ئاگاھلاندۇردى. گېرمانىيە قاتارلىق دۆلەتلەردە خىتاينىڭ نازارەت كامېرالىرىنىڭ (Hikvision, Dahua) كەڭ كۆلەمدە ئىشلىتىلىشى، ئۇيغۇرلارنىڭلا ئەمەس، بەلكى بارلىق ئەركىنلىك سۆيەر خەلقلەرنىڭ بىخەتەرلىكىگە خەتەر ئېلىپ كەلمەكتە [Source](https://uyghurcongress.org).

ئىسلام دۇنياسىنىڭ مەسئۇلىيىتى: سۈكۈت قىلىش جىنايەتكە شېرىك بولۇشتۇر

بۇ قېتىمقى چاقىرىقنىڭ ئەڭ مۇھىم نۇقتىلىرىدىن بىرى، ئىسلام ھەمكارلىق تەشكىلاتى (OIC) ۋە مۇسۇلمان دۆلەتلىرىنىڭ پوزىتسىيىسىگە قارىتىلدى. 2026-يىلى 26-يانۋار كۈنى، ئىسلام ھەمكارلىق تەشكىلاتىنىڭ باش كاتىپى بېيجىڭدا خىتاي ئەمەلدارلىرى بىلەن كۆرۈشكەن بولسىمۇ، ئەمما شەرقىي تۈركىستاندىكى مۇسۇلمانلارنىڭ ئەھۋالىنى تىلغا ئالمىغانلىقى ئۇيغۇر جەمئىيىتىدە قاتتىق نارازىلىق قوزغىدى [Source](https://uyghurstudy.org).

خەلقئارا تاكلىماكان ئىنسان ھوقۇقى جەمئىيىتى بۇنى «ئۈممەتكە قىلىنغان خىيانەت» دەپ سۈپەتلىدى. ئىسلام ئەخلاقى بويىچە، بىر مۇسۇلماننىڭ ئازابى پۈتكۈل ئۈممەتنىڭ ئازابىدۇر. جەمئىيەت ئۆز باياناتىدا مۇنداق دېدى: «ئىسلام دۇنياسىنىڭ سۈكۈت قىلىشى خىتاينىڭ زۇلۇمىنى تېخىمۇ ئەۋج ئالدۇرماقتا. ئىقتىسادىي مەنپەئەتنى ئېتىقاد ۋە قېرىنداشلىقتىن ئۈستۈن قويۇش، تارىخ ئالدىدا كەچۈرگۈسىز بىر خاتالىقتۇر» [Source](https://turkistanpress.com).

مەجبۇرىي ئەمگەك ۋە ئىقتىسادىي قىرغىنچىلىق

يېقىنقى يىللاردىن بۇيان، خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى «نامراتلىقتىن قۇتقۇزۇش» نامىدىكى مەجبۇرىي ئەمگەك سىستېمىسى خەلقئارا تاراتقۇلارنىڭ دىققەت مەركىزىدە بولۇپ كەلدى. ب د ت مۇتەخەسسىسلىرىنىڭ 2026-يىلى يانۋاردىكى دوكلاتىغا ئاساسلانغاندا، 1 مىليوندىن ئارتۇق ئۇيغۇر ۋە 650 مىڭدىن ئارتۇق تىبەتلىك مەجبۇرىي ئەمگەككە سېلىنغان [Source](https://ohchr.org). بۇ ئەمگەك كۈچلىرى دۇنيادىكى نۇرغۇنلىغان داڭلىق ماركىلارنىڭ تەمىنلەش زەنجىرىگە چېتىشلىق بولۇپ، بۇ ئەھۋال ئىستېمالچىلارنىمۇ ئەخلاقىي مەسئۇلىيەتكە دۇچ كەلمەكتە.

خەلقئارا تاكلىماكان ئىنسان ھوقۇقى جەمئىيىتى بارلىق مۇسۇلمانلارنى ۋە ئادالەتپەرۋەر ئىنسانلارنى خىتاينىڭ مەجبۇرىي ئەمگەك مەھسۇلاتلىرىنى بايقۇت قىلىشقا چاقىردى. جەمئىيەتنىڭ قارىشىچە، بۇ خىل ئىقتىسادىي بېسىم خىتاي ھۆكۈمىتىنى ئۆز سىياسىتىنى ئۆزگەرتىشكە مەجبۇرلايدىغان ئەڭ ئۈنۈملۈك قوراللارنىڭ بىرىدۇر.

خاتىمە: ئادالەت ئۈچۈن بىرلىكتە قەدەم تاشلاش

خەلقئارا تاكلىماكان ئىنسان ھوقۇقى جەمئىيىتىنىڭ بۇ جىددىي چاقىرىقى، شەرقىي تۈركىستان خەلقىنىڭ ئەركىنلىك ۋە ئادالەتكە بولغان تەشنالىقىنىڭ بىر ئىپادىسىدۇر. 2026-يىلىغا كەلگەندە، دۇنيا سىياسىتىدىكى ئۆزگىرىشلەر ۋە ئىقتىسادىي مەنپەئەتلەر كىشىلىك ھوقۇقنى سۇسلاشتۇرۇپ قويغان بولسىمۇ، ئەمما ھەقىقەتنى سۆزلەيدىغان ئاۋازلار ھەرگىز ئۆچمەيدۇ.

بۇ ماقالىنى يەكۈنلىگەندە شۇنى ئېيتىش كېرەككى، شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسى پەقەت ئۇيغۇرلارنىڭلا مەسىلىسى ئەمەس، بەلكى پۈتكۈل ئىنسانىيەتنىڭ، خۇسۇسىيەتەن ئىسلام ئۈممىتىنىڭ ۋىجدان سىنىقىدۇر. خەلقئارا تاكلىماكان ئىنسان ھوقۇقى جەمئىيىتىنىڭ چاقىرىقىغا ئاۋاز قوشۇش، مەزلومنىڭ يېنىدا تۇرۇش ۋە زالىمغا «توختا» دېيىش ھەر بىر ۋىجدانلىق ئىنساننىڭ بۇرچىدۇر. ئادالەت كېچىكىشى مۇمكىن، ئەمما ئۇ ھەرگىز يوقالمايدۇ.