خەلقئارا تەكلىماكان كىشىلىك ھوقۇق جەمئىيىتى يېقىنقى بىر دوكلاتىدا دۇنياۋى ئادالەت ۋە ئاساسىي ئەركىنلىكلەرنى قوغداشنى تەشەببۇس قىلدى.

كىرىش سۆز: زۇلۇمغا ئۇچرىغۇچىلار ئۈچۈن بىر جار سېلىش

گېئوپولىتكىلىق چوڭقۇر ئۆزگىرىشلەر ۋە ئاجىز مۇسۇلمان نوپۇسلارنىڭ بارغانسېرى چەتكە قېقىلىشى كۆرۈلۈۋاتقان بىر دەۋردە، **خەلقئارا تەكلىماكان كىشىلىك ھوقۇق جەمئىيىتى (ITHRA)** دۇنياۋى ئادالەت ئۈچۈن جار سېلىش رولىنى ئوينايدىغان، ئىنتايىن مۇھىم ۋە تەسىرلىك بىر دوكلات ئېلان قىلدى. 2026-يىلى 16-فېۋرال ئىستانبۇلدا ئېلان قىلىنغان «شەرقىي تۈركىستان كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكى كۆرسەتكۈچى» ناملىق بۇ دوكلات، ئۇيغۇرلار ۋە باشقا تۈركىي مۇسۇلمان ئاز سانلىق مىللەتلەرگە قارىتىلغان سىستېمىلىق باستۇرۇش ھەرىكەتلىرىنى ئىنچىكە، سانلىق مەلۇماتلارغا تايانغان ئانالىز بىلەن ئوتتۇرىغا قويدى [مەنبە](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQF0Pns7F67GKIXq6KtObEStctfCD2NVXEP-tYKjMnjsokcPT0Sb8r77slSbc_7ZhTOs8qvA-dPjE8pjDJbw0YMb_tDVh4eB6_sl28jj7uA9BH-M6omqAMq8X_JOXHSyjscQfBGx1FvKtOxtvMh9kdHvkxrZke3Z7R_BuEGzKJK2OcJQnPHBPCvWtaOxzjL_RPdpU3Mt1J9fWJuH).

دۇنيا مۇسۇلمانلىرى (ئۈممەت) نۇقتىسىدىن ئالغاندا، بۇ دوكلات پەقەتلا بىر دۇنيىۋى ئەرز-شىكايەت ھۆججىتى ئەمەس؛ بەلكى ئۇ دىنغا ۋە مىليونلىغان مۆمىنلەرنىڭ ئاساسىي ئەركىنلىكىگە قارىتىلغان داۋاملىق ھۇجۇمنىڭ بىر ئىسپاتىدۇر. دۇنيا كۆپىنچە ئەھۋالدا ئەخلاقىي مەجبۇرىيەتلەردىن ئۈستۈن تۇرىدىغان ئىقتىسادىي مەنپەئەتلەر بىلەن ئالدىراش بولغان بىر پەيتتە، ITHRA نىڭ تېپىلغان نەتىجىلىرى خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ ئىنسان ھاياتىنىڭ مۇقەددەسلىكى ۋە دىنىي ئەمەللەرگە بولغان مەسئۇلىيىتىنى قايتىدىن باھالاشنى تەلەپ قىلىدۇ.

ئىستانبۇل خىتابنامىسى: ھۆججەتلەشتۈرۈشنىڭ يېڭى دەۋرى

ئىستانبۇلنىڭ فاتىھ رايونىدىكى نەسلئىشاھ سۇلتان مەدەنىيەت مەركىزىدە ئۆتكۈزۈلگەن ئېچىلىش مۇراسىمى ئالىملار، پائالىيەتچىلەر ۋە جەرياننى باشتىن كەچۈرگەنلەرنى بىر يەرگە جەم قىلدى. تەتقىقاتچىلار بۇنى ئەنئەنىۋى بايان دوكلاتى ئەمەس، بەلكى «سىستېمىلىق ئۇنىۋېرسال سانلىق مەلۇمات ئامبىرى» دەپ تەسۋىرلىدى [مەنبە](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQF0Pns7F67GKIXq6KtObEStctfCD2NVXEP-tYKjMnjsokcPT0Sb8r77slSbc_7ZhTOs8qvA-dPjE8pjDJbw0YMb_tDVh4eB6_sl28jj7uA9BH-M6omqAMq8X_JOXHSyjscQfBGx1FvKtOxtvMh9kdHvkxrZke3Z7R_BuEGzKJK2OcJQnPHBPCvWtaOxzjL_RPdpU3Mt1J9fWJuH). 2025-2026-يىللىق كۆرسەتكۈچ ئۆز بېشىمچىلىق بىلەن تۇتۇپ تۇرۇش، مەجبۇرىي ئەمگەك ۋە بالىلار ھوقۇقىنىڭ دەپسەندىچىلىكى قاتارلىق 14 تېمىدىكى دەپسەندىچىلىكلەرنى ئىز قوغلايدۇ.

مۇسۇلمان دۇنياسى ئۈچۈن، بۇ دوكلاتنىڭ ئۇسۇلى ئالاھىدە ئەھمىيەتكە ئىگە. ITHRA ئەرەب، تۈرك ۋە ئۇيغۇر تىللىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان كۆپ خىل تىللاردىكى ئوچۇق مەنبەلىك خەۋەرلەردىن پايدىلىنىپ، يەرلىك ئازاب-ئوقۇبەت بىلەن دۇنياۋى ئاڭ ئوتتۇرىسىدىكى پەرقنى تۈگەتتى. دوكلاتتا كۆرسىتىلىشىچە، بىۋاسىتە نەق مەيدانغا كىرىش ئىمكانىيىتى بولمىسمۇ، ئىشغالچى ھاكىمىيەت قالدۇرغان رەقەملىك ۋە فىزىكىلىق ئىز-قالدۇقلارنى قاتتىق كۆزىتىش ئارقىلىق «دەپسەندىچىلىكلەرنى تەكشۈرگىلى ۋە سېلىشتۇرغىلى بولىدىغان ھۆججەتلەشتۈرۈش» مۇمكىن ئىكەن [مەنبە](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQF0Pns7F67GKIXq6KtObEStctfCD2NVXEP-tYKjMnjsokcPT0Sb8r77slSbc_7ZhTOs8qvA-dPjE8pjDJbw0YMb_tDVh4eB6_sl28jj7uA9BH-M6omqAMq8X_JOXHSyjscQfBGx1FvKtOxtvMh9kdHvkxrZke3Z7R_BuEGzKJK2OcJQnPHBPCvWtaOxzjL_RPdpU3Mt1J9fWJuH).

ئىسلامىي كىملىككە ھۇجۇم: فىزىكىلىق تامدىن ھالقىغان زۇلۇم

ITHRA دوكلاتىنىڭ مەركىزىدە ئىسلام مەدەنىيەت مىراسلىرىنىڭ يوقىتىلىشى ھۆججەتلەشتۈرۈلگەن. جەمئىيەتنىڭ كۆرسىتىشىچە، باستۇرۇش ئىلگىرىكى يىللاردىكى تۈركۈملەپ قاماش لاگېرلىرىدىن تېخىمۇ يوشۇرۇن، ئۇزۇن مۇددەتلىك «مەدەنىيەتنى تازىلاش» ئىستراتېگىيەسىگە ئۆزگەرگەن. بۇ شەخسلەرنى دىنىي مەنسۇپىيىتىگە ئاساسەن نىشانلاش ۋە مەسچىت-مازارلارنى سىستېمىلىق ۋەيران قىلىشنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ [مەنبە](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQHkD4RFjygawrBbDXI37lmKQZuiViEb74Ua8hUmxt0rgEZFdSjUkbbu-kUx3sw9rShxvqmWcdqHvWEGeTsxtwD2LfX5b5EGIdPKVAanNXduIw9uqOz-).

ئىسلام قىممەت قاراشلىرى دىننى قوغداشنى تەكىتلەيدۇ، دوكلاتتا بۇنىڭ قانداق ئاجىزلاشتۇرۇلۇۋاتقانلىقىغا دائىر قورقۇنچلۇق پاكىتلار بار. بولۇپمۇ ئاياللار دىنىي ئېتىقادى ئۈچۈن ئېغىر زىيانكەشلىككە ئۇچراۋاتىدۇ؛ يېقىنقى تەكشۈرۈشلەرگە قارىغاندا، قۇرئان ئۆگىنىش ياكى ھىجاب كىيىش ئېنىق جىنايەت دەپ قارىلىپ، بەزى ئاياللارنىڭ بۇنداق قىلمىشلىرى ئۈچۈن 20 يىلغىچە كېسىلگەنلىكى ئوتتۇرىغا چىقتى [مەنبە](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQHkD4RFjygawrBbDXI37lmKQZuiViEb74Ua8hUmxt0rgEZFdSjUkbbu-kUx3sw9rShxvqmWcdqHvWEGeTsxtwD2LfX5b5EGIdPKVAanNXduIw9uqOz-). بۇ پەقەت پۇقرالار ئەركىنلىكىگە دەخلى-تەرۇز قىلىشلا ئەمەس، بەلكى بىر خەلقنىڭ ياراتقۇچىسى بىلەن بولغان روھىي باغلىنىشىنى ئۈزۈشكە ئۇرۇنۇشتۇر. بۇنى ئۈممەت دۇنياۋى مۇسۇلمان كىملىكىگە قارىتىلغان مەۋجۇتلۇق تەھدىتى دەپ قارىشى كېرەك.

سۈنئىي ئىدراك ۋە رەقەملىك كويزا: 2025-2026-يىللاردىكى ئۆزگىرىش

يېقىنقى دوكلاتنىڭ بىر بۆسۈش خاراكتېرلىك تەرىپى، فىزىكىلىق ئىدارە قىلىشتىن «سۈنئىي ئىدراك قوللايدىغان، ئاپتوماتىك تۈركۈملەپ كۆزىتىش»كە ئۆتۈشكە ئەھمىيەت بەرگەنلىكىدۇر [مەنبە](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQF0Pns7F67GKIXq6KtObEStctfCD2NVXEP-tYKjMnjsokcPT0Sb8r77slSbc_7ZhTOs8qvA-dPjE8pjDJbw0YMb_tDVh4eB6_sl28jj7uA9BH-M6omqAMq8X_JOXHSyjscQfBGx1FvKtOxtvMh9kdHvkxrZke3Z7R_BuEGzKJK2OcJQnPHBPCvWtaOxzjL_RPdpU3Mt1J9fWJuH). خەلقئارا تەكلىماكان كىشىلىك ھوقۇق جەمئىيىتى بۇ رايوننىڭ يۇقىرى تېخنىكىلىق زۇلۇمنىڭ سىناق مەيدانىغا ئايلانغانلىقىدىن ئاگاھلاندۇردى. يۈز تونۇش، بىئولوگىيەلىك سانلىق مەلۇمات توپلاش ۋە ئالگورىزىملىق كۆزىتىش ئارقىلىق «ئەسەبىي» ھەرىكەتلەرنى ئالدىن پەرەز قىلىشقا ئۇرۇنۇۋاتىدۇ—بۇ كۆپىنچە كۈندىلىك ناماز ئوقۇش ياكى دىنىي كىتابلارنى ساقلاش دېگەندەك ئاددىي ئىشلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.

بۇ رەقەملىك كۆزىتىش سىستېمىسى شەرقىي تۈركىستان چېگرىسىدىن ھالقىپ كەتتى. دوكلاتتا دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيىنىڭ بۇ زۇلۇمغا چېتىشلىق شىركەتلەر ئىشلەپچىقارغان كۆزىتىش تېخنىكىلىرىنىڭ دۇنيا مىقياسىدا كېڭىيىشىگە بولغان ئەندىشىسى تەكىتلەندى [مەنبە](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQEwZLz23qUo03B-AYdx9Jq8iJwKCFBoJt7DSopaVi_h3mYeaYP8yLOcexDXQYuvf1uRIiUCSr7bUcMV_yicQ71fQnB_cRobUVdx-BTT5sD5muyUIjGny4NdGQStMMsAoBM8642LQKntjfGy0Zwl_AYJ_mNovDJSq7Dzh68=). چەت ئەلدە ياشاۋاتقان مۇسۇلمانلار ئۈچۈن، ITHRA ھۆججەتلەشتۈرگەن «چېگرادىن ھالقىغان تەھدىت سېلىش» بىر رېئاللىق بولۇپ، ۋەتىنىدىكى ئائىلە ئەزالىرى چەت ئەلدىكى پائالىيەتچىلەرنى جىمىقتۇرۇش ئۈچۈن بېسىم قورالى قىلىنماقتا [مەنبە](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQF0Pns7F67GKIXq6KtObEStctfCD2NVXEP-tYKjMnjsokcPT0Sb8r77slSbc_7ZhTOs8qvA-dPjE8pjDJbw0YMb_tDVh4eB6_sl28jj7uA9BH-M6omqAMq8X_JOXHSyjscQfBGx1FvKtOxtvMh9kdHvkxrZke3Z7R_BuEGzKJK2OcJQnPHBPCvWtaOxzjL_RPdpU3Mt1J9fWJuH).

مەجبۇرىي ئەمگەك: مۆمىنلەرنىڭ زامانىۋى قۇللۇقى

دوكلاتتا يەنە رايون ئىقتىسادىنىڭ تۈۋرۈكىگە ئايلانغان «كېڭەيتىلگەن مەجبۇرىي ئەمگەك يۆتكەش پروگراممىلىرى» ھەققىدە تەپسىلىي توختالدى. «نامراتلىقتىن قۇتۇلدۇرۇش» نامى ئاستىدا، مىليونلىغان ئۇيغۇر ۋە باشقا تۈركىي گۇرۇپپىلار مەجبۇرىي ئەمگەك يۆتكىلىشىگە دۇچار قىلىندى [مەنبە](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQEI3Q5hfJVgh-XY_7TT5JP0D_DUM_Q1_W5MyxcLt77wUG3s45oAzDQcvFYxMf4U4QcJPsTMEI9-tph3RmjN80EAwV41YOu1ZZQwotjmKx0iglPYbkqDQMy_xu1X-5K7nlwrWPX-u79AzW12wekeguEA8AQedcqb8tmHiVRADKyN2IaJ_eoouNVOXSUvYTxxFBcoMytLEf7blOHr1O0GaaqeYmnyag5eOmPceFJxApO5_UtHbMXqaz0dpzIHtJB_dvAkjtMyjd5uoBNzsfWSxOwkUjBUpKaC4t3J4A==). بۇ پروگراممىلار ئەنئەنىۋى جەمئىيەت رىشتىسىنى ۋە تۇرمۇش مەنبەلىرىنى پارچىلاش، مۆمىنلەرنى دىنىي ئەمەللەر قاتتىق چەكلەنگەن سانائەت مۇھىتىغا مەجبۇرلاش ئۈچۈن لايىھەلەنگەن.

ئىسلام ئىقتىسادى نۇقتىسىدىن ئالغاندا، بۇ ئادالەت (ئادىل) پرىنسىپلىرىغا ۋە ئېكسپلوئىتاتسىيەنى چەكلەش قائىدىلىرىگە ئېغىر خىلاپلىق قىلىشتۇر. خەلقئارا ئەمگەك تەشكىلاتى (ILO) يېقىندا بۇ قىلمىشلارغا قارىتا ئېغىر ئەندىشىلىرىنى بىلدۈرۈپ، بۇلارنىڭ قۇل قىلىشنى ئۆز ئىچىگە ئالغان ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەت بولۇشى مۇمكىنلىكىنى ئەسكەرتتى [مەنبە](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQEwZLz23qUo03B-AYdx9Jq8iJwKCFBoJt7DSopaVi_h3mYeaYP8yLOcexDXQYuvf1uRIiUCSr7bUcMV_yicQ71fQnB_cRobUVdx-BTT5sD5muyUIjGny4NdGQStMMsAoBM8642LQKntjfGy0Zwl_AYJ_mNovDJSq7Dzh68=). ITHRA دوكلاتى مۇسۇلمان دۆلەتلەرنى تەمىنلەش زەنجىرىنى تەكشۈرۈشكە ۋە قېرىنداشلىرىنىڭ ئىقتىسادىي جەھەتتىن بېسىمغا ئۇچرىشىغا شېرىك بولماسلىققا چاقىردى.

گېئوپولىتكىلىق جىمىقىش: ئۈممەت ئۈچۈن بىر سىناق

دوكلاتنىڭ بەلكىم ئەڭ تەسىرلىك قىسمى خەلقئارانىڭ ئىنكاسى—ياكى ئىنكاسسىزلىقى ھەققىدىكى قىسمىدۇر. غەرب دۆلەتلىرى ھەر خىل جازالارنى ئېلان قىلغان بولسىمۇ، دوكلاتتا مۇسۇلمان دۇنياسىنىڭ نۇرغۇن قىسىملىرىدىكى ئەندىشىلىك جىمىقىش ياكى «بىتەرەپلىك» تىلغا ئېلىنغان. ITHRA ئىسلام ھەمكارلىق تەشكىلاتى (OIC) نى بىرلىككە كەلگەن مەيداننى ئىپادىلەشكە چاقىرىپ، شەرقىي تۈركىستاندىكى ئاساسىي ئەركىنلىكلەرنى قوغداشنىڭ «ئىسلام دۇنياسى ۋە ئومۇمەن ئىنسانىيەتنىڭ مەسىلىسى» ئىكەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويدى [مەنبە](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQEPa0Rz0LecgG4EJ31vmBsZl6UXQCZSTzyuxRRMO-IujtPkQ5uwyFXYLQXbXxmpRgsvcaPJanyDFGsdnZ1bWnreFzhg1PPlIuJSuHiskIHwji2vEB69Qr_Pt37td3dtj_1DCgVWODPJquffR6Arxc9tnrXwWVB1PW7903-WF6rfiCbbKWg=).

دوكلات ئىقتىسادىي تەرەققىيات كىملىكنى باستۇرۇشنى ئاقلايدۇ دېگەن قاراشقا رەددىيە بېرىدۇ. ئۇ رايوندىكى نوپۇس قۇرۇلمىسىنىڭ ئۆزگىرىشىنى—يەنى ئۇيغۇر نوپۇسىنىڭ 1949-يىلدىكى %90 تىن بۈگۈنكى %45 ئەتراپىغا چۈشۈپ قېلىشىنى—دۆلەت قوللىغان، خىتايلاشتۇرۇشنى مەقسەت قىلغان ئولتۇراقلاشتۇرۇش سىياسەتلىرىنىڭ بىۋاسىتە نەتىجىسى دەپ كۆرسەتتى [مەنبە](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQEPa0Rz0LecgG4EJ31vmBsZl6UXQCZSTzyuxRRMO-IujtPkQ5uwyFXYLQXbXxmpRgsvcaPJanyDFGsdnZ1bWnreFzhg1PPlIuJSuHiskIHwji2vEB69Qr_Pt37td3dtj_1DCgVWODPJquffR6Arxc9tnrXwWVB1PW7903-WF6rfiCbbKWg=). ئۈممەت ئۈچۈن بۇ، ئۆز مەنپەئەتىگە زىيانلىق بولسىمۇ، ئادالەت ئۈچۈن قەتئىي تۇرۇش توغرىسىدىكى قۇرئان بۇيرۇقىنى ئەسلىتىدۇ.

خۇلاسە: دۇنياۋى ئادالەتكە قاراپ بىر يول

خەلقئارا تەكلىماكان كىشىلىك ھوقۇق جەمئىيىتىنىڭ 2026-يىللىق دوكلاتى سانلىق مەلۇماتلار توپلىمىدىن ھالقىغان؛ ئۇ ھازىرقى دۇنياۋى تەرتىپكە قارىتىلغان ئەخلاقىي ئەيىبلەشتۇر. ITHRA «باستۇرۇش سىياسەتلىرىنىڭ سان جەھەتتىن كۈچىيىشى»نى ۋە سۈنئىي ئىدراك ئارقىلىق كونترول قىلىشقا قاراپ يۈزلىنىشنى ھۆججەتلەشتۈرۈش ئارقىلىق، خەلقئارا جەمئىيەتنى سۆزدىن ھەرىكەتكە ئۆتۈش ئۈچۈن كېرەكلىك پاكىتلار بىلەن تەمىنلىدى [مەنبە](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQF0Pns7F67GKIXq6KtObEStctfCD2NVXEP-tYKjMnjsokcPT0Sb8r77slSbc_7ZhTOs8qvA-dPjE8pjDJbw0YMb_tDVh4eB6_sl28jj7uA9BH-M6omqAMq8X_JOXHSyjscQfBGx1FvKtOxtvMh9kdHvkxrZke3Z7R_BuEGzKJK2OcJQnPHBPCvWtaOxzjL_RPdpU3Mt1J9fWJuH).

كەلگۈسىگە نەزەر سالىدىغان بولساق، شەرقىي تۈركىستاندىكى ئاساسىي ئەركىنلىكلەرنى قوغداش ھەر بىر مۆمىننىڭ مۇھىم ۋەزىپىسى بولۇپ قېلىشى كېرەك. دوكلات ب د ت ۋە دۇنيا جەمئىيىتىنى رايونغا مۇستەقىل كىرىش ھوقۇقىنى تەلەپ قىلىشقا ۋە جىنايەتچىلەرنى خەلقئارا قانۇن بويىچە جاۋابكارلىققا تارتىشقا جىددىي چاقىرىق قىلىش بىلەن ئاخىرلىشىدۇ [مەنبە](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQEPa0Rz0LecgG4EJ31vmBsZl6UXQCZSTzyuxRRMO-IujtPkQ5uwyFXYLQXbXxmpRgsvcaPJanyDFGsdnZ1bWnreFzhg1PPlIuJSuHiskIHwji2vEB69Qr_Pt37td3dtj_1DCgVWODPJquffR6Arxc9tnrXwWVB1PW7903-WF6rfiCbbKWg=). مۇسۇلمان دۇنياسى ئۈچۈن ئۇچۇر ئېنىق: شەرقىي تۈركىستان ئۈچۈن كۈرەش قىلىش ئۈممەتنىڭ روھى ئۈچۈن كۈرەش قىلىشتۇر، ئادالەتنى ئەمدى كۈتۈشكە بولمايدۇ.