ئىلھام توختى تەسىراتى: مىللەتلەر ئارا دىئالوگ ئۈچۈن كۈرەش قىلغان بۇ ئالىمنىڭ خەلقئارا سەھنىدە قالدۇرغان ئۆچمەس كىشىلىك ھوقۇق ئىزلىرىغا چوڭقۇر نەزەر

كىرىش سۆز: تۈرمە تاملىرى ئىچىدىكى سادا ۋە ئۈممەتنىڭ ۋىجدانى

2026-يىلى 1-ئاينىڭ 15-كۈنى، ئۇيغۇر ئالىمى ئىلھام توختى قولغا ئېلىنغانلىقىنىڭ 12 يىللىقىدۇر [Source](https://hrf.org/apac-china-jan-15-2026-human-rights-foundation/)。دۇنيا مۇسۇلمانلار جەمئىيىتى (ئۈممەت) ئۈچۈن ئېيتقاندا، ئىلھام توختى پەقەتلا بىر كۆرۈنەرلىك ئىقتىسادشۇناس ئالىم بولۇپلا قالماستىن، بەلكى قاراڭغۇلۇق ئىچىدە ئادالەت (ئەدل) ۋە دىئالوگنى قوغداپ كەلگەن بىر سىمۋول. گەرچە ئۇ ھازىرغىچە ئېغىر تۈرمە تاملىرى ئارقىسىدا بولۇپ، ئۆمۈرلۈك قاماق جازاسىغا ھۆكۈم قىلىنغان بولسىمۇ، ئەمما ئۇنىڭ ئىسمى جۇغراپىيەلىك چېگرالارنى ھالقىپ، خەلقئارا سەھنىدە ئۆچمەس كىشىلىك ھوقۇق ئىزىغا ئايلاندى. 2026-يىلى بۈگۈنكى كۈندە، ئۇنىڭ نوبېل تىنچلىق مۇكاپاتىغا قايتىدىن نامزات كۆرسىتىلىشى بىلەن، خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ ئۇنىڭ تەقدىرىگە بولغان دىققىتى يېڭى بىر پەللىگە يەتتى [Source](https://uygurnews.com/widespread-support-in-turkiye-for-ilham-tohtis-nomination-for-the-nobel-peace-prize/)。بۇ ماقالە مۇسۇلمانلارنىڭ نۇقتىئىنەزىرىدىن چىقىش قىلىپ، بۇ ئالىمنىڭ تەسىراتى ۋە ئۇ قالدۇرغان مەنىۋى مىراسلىرىغا چوڭقۇر تەھلىل يۈرگۈزىدۇ.

ئالىمنىڭ ئارزۇسى: دىئالوگ ئارقىلىق ئۆچمەنلىكنى تۈگىتىش

ئىلھام توختى بېيجىڭدىكى مەركىزىي مىللەتلەر ئۇنىۋېرسىتېتىدا ئوقۇتقۇچىلىق قىلغان بولۇپ، ئۇنىڭ ئىلمىي ھاياتى ھەر ۋاقىت بىر مەركىزىي نۇقتىنى چۆرىدىگەن: جۇڭگو ئاساسىي قانۇنى رامكىسى ئىچىدە، تىنچ دىئالوگ ئارقىلىق مىللەتلەر ئارا زىددىيەت ۋە باراۋەرسىزلىكنى قانداق ھەل قىلىش. 2006-يىلى، ئۇ «ئۇيغۇر تورى» (Uyghur Online) تور بېكىتىنى قۇرۇپ، ئۇيغۇر ۋە خەنزۇ مىللەتلىرى ئۈچۈن ئەقىل-پاراسەتلىك پىكىر ئالماشتۇرۇش سۇپىسى ھازىرلاشنى مەقسەت قىلغان [Source](https://www.hrw.org/news/2024/09/23/china-free-uyghur-economist-ilham-tohti-life-sentence/)。ئىسلام قىممەت قارىشىدىن قارىغاندا، بۇ خىل تىنچلىق ۋە ئۆزئارا چۈشىنىشنى قوغلىشىش ھەرىكىتى دەل «ياخشىلىققا بۇيرۇپ، يامانلىقتىن توسۇش»تىن ئىبارەت ئىجتىمائىي مەسئۇلىيەتنى ئادا قىلغانلىقتۇر.

ئىلھام توختى سۈكۈت ۋە گۇماننىڭ ئۆچمەنلىكنىڭ ئۇرۇقى ئىكەنلىكىنى چوڭقۇر بىلەتتى. ئۇ ئوچۇق-ئاشكارا مۇنداق دېگەن: «مەن تور بېكەت قۇرۇشۇمدىكى مەقسەت ئۇيغۇر ۋە خەنزۇ مىللەتلىرىنىڭ مۇنازىرىلىشىدىغان ۋە پىكىر ئالماشتۇرىدىغان سۇپىسى بولسۇن ئۈچۈن... پەرقلەرگە دۇچ كېلىشتىن قورقماسلىق كېرەك، ھەقىقىي قورقۇنچلۇق بولغىنى سۈكۈت قىلىنغان گۇمان ۋە ئۆچمەنلىكتۇر.» [Source](https://www.frontlinedefenders.org/en/profile/ilham-tohti) ئۇنىڭ تەتقىقاتى شىنجاڭدىكى ئىجتىمائىي-ئىقتىسادىي باراۋەرسىزلىك، ئىشقا ئورۇنلىشىشتىكى كەمسىتىش ۋە دىنىي سىياسەتلەرنىڭ يەرلىك مۇسۇلمانلار تۇرمۇشىغا كۆرسەتكەن تەسىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان. ئۇ بۆلگۈنچىلىك قۇترىتىش ئەمەس، بەلكى ئىنچىكە سانلىق مەلۇماتلار ۋە نەق مەيدان تەكشۈرۈشلىرى ئارقىلىق، دۆلەتنىڭ ئۇزاق مۇددەتلىك ئەمىنلىكى ئۈچۈن ئادالەت ۋە ھەققانىيەتكە تايانغان بىر يول ئىزدەشكە ئۇرۇنغان [Source](https://www.pen-international.org/news/ilham-tohti-pen-international-promoting-literature-defending-freedom-of-expression-worldwide/)。

2014-يىلدىكى سوت: ئادالەتنىڭ يوقلۇقى ۋە «بۆلگۈنچى» بەلگىسى

2014-يىلى 1-ئايدا، ئىلھام توختى بىر قېتىملىق باستۇرۇش ھەرىكىتىدە قولغا ئېلىندى، ئارقىدىن «دۆلەتنى پارچىلاش جىنايىتى» بىلەن ئەيىبلەندى. شۇ يىلى 9-ئايدا، ئاران ئىككى كۈن داۋاملاشقان سوتتىن كېيىن، ئۈرۈمچى ئوتتۇرا خەلق سوت مەھكىمىسى ئۇنى ئۆمۈرلۈك قاماق جازاسىغا ھۆكۈم قىلدى ۋە بارلىق شەخسىي مال-مۈلكىنى مۇسادىرە قىلدى [Source](https://www.scholarsatrisk.org/actions/ilham-tohti-china/)。بۇ سوت خەلقئارا كىشىلىك ھوقۇق تەشكىلاتلىرى تەرىپىدىن «سوتنىڭ پاجىئەسى» دەپ كەڭ تەنقىد قىلىندى.

مۇسۇلمانلار قانۇنشۇناسلىقى نۇقتىسىدىن قارىغاندا، ئادالەتنىڭ ئىشقا ئېشىشى چوقۇم ئوچۇق-ئاشكارا، ئادىل ۋە يېتەرلىك دەلىل-ئىسپاتلارغا ئاساسلىنىشى كېرەك. بىراق، ئىلھام توختىغا قارىتىلغان ئەيىبلەشلەر ئاساسلىقى ئۇنىڭ دەرسلىكلىرى، ماقالىلىرى ۋە تور بېكەتتىكى سۆزلىرىگە ئاساسلانغان بولۇپ، زوراۋانلىق ياكى بۆلگۈنچىلىكنى قوللايدىغان ھېچقانداق ئەمەلىي دەلىل يوق ئىدى [Source](https://www.amnesty.org/en/latest/news/2024/09/china-world-leaders-must-act-to-end-decade-of-injustice-for-jailed-uyghur-academic/)。ئۇ ھەر ۋاقىت زوراۋانلىققا قارشى تۇرۇپ، بۆلگۈنچىلىككە قارشى تۇرۇپ، قانۇن رامكىسى ئىچىدە مىللىي ئاپتونومىيەنى ئىشقا ئاشۇرۇشنى تەشەببۇس قىلغان. بۇ خىل «توقۇلمىلار» بىلەن بېرىلگەن جازا، ئۇنىڭ شەخسىيىتىگە قىلىنغان زۇلۇم بولۇپلا قالماستىن، بەلكى پۈتكۈل ئۇيغۇر زىيالىيلار قاتلىمىغا قارىتىلغان بىر تەھدىت بولۇپ، مىللەتنىڭ ئىززەت-ھۆرمىتى ئۈچۈن سۆزلەشكە جۈرئەت قىلغان مۆتىدىل ئاۋازلارنى ئۆچۈرۈشكە ئۇرۇنۇشتۇر.

خەلقئارا سەھنىدىكى ئىز: ساخاروف مۇكاپاتىدىن 2026-يىللىق نوبېل نامزاتلىقىغىچە

گەرچە تۈرمىدە بولسىمۇ، ئىلھام توختىنىڭ خەلقئارا تەسىرى كۈندىن-كۈنگە ئېشىپ باردى. ئۇ ئارقا-ئارقىدىن مارتىن ئېنناز كىشىلىك ھوقۇق مۇداپىئەچىسى مۇكاپاتى (2016-يىلى)، ۋاتسلاۋ خاۋېل كىشىلىك ھوقۇق مۇكاپاتى (2019-يىلى) ۋە ياۋروپا پارلامېنتى تەرىپىدىن بېرىلگەن ئەڭ ئالىي كىشىلىك ھوقۇق مۇكاپاتى — ساخاروف پىكىر ئەركىنلىكى مۇكاپاتىغا (2019-يىلى) ئېرىشتى [Source](https://www.uhrp.org/press-release/uhrp-marks-10-years-since-ilham-tohtis-life-sentence-calls-for-immediate-release/)。

2026-يىلىغا كىرگەندە، ئىلھام توختى يەنە بىر قېتىم دۇنياۋى دىققەت مەركىزىگە ئايلاندى. 2026-يىلى 2-ئايدا، كۆپلىگەن ئامېرىكا دۆلەت مەجلىسى ئەزالىرى نوبېل كومىتېتىغا رەسمىي خەت يېزىپ، ئىلھام توختىنى 2026-يىللىق نوبېل تىنچلىق مۇكاپاتىغا نامزاتلىققا كۆرسەتتى [Source](https://www.chinaaid.org/2026/02/five-members-of-congress-nominate-ilham-tohti-jimmy-lai-and-wang-yi-for-nobel-peace-prize.html)。شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، تۈركىيەنىڭ ئىستانبۇل، ئىزمىر ۋە ئەنقەرە قاتارلىق شەھەرلىرىدە، ئىلمىي ساھە ۋە خەلق جەمئىيىتى بۇ نامزاتلىقنى قوللاپ كەڭ كۆلەملىك قوللاش پائالىيەتلىرىنى باشلىدى [Source](https://uygurnews.com/widespread-support-in-turkiye-for-ilham-tohtis-nomination-for-the-nobel-peace-prize/)。مۇسۇلمانلار دۇنياسى ئۈچۈن ئېيتقاندا، بۇ پەقەت ئىلھام توختىنىڭ شەخسىيىتىنى ئېتىراپ قىلىشلا ئەمەس، بەلكى ئۇيغۇر مىللىتىنىڭ ياشاش ھوقۇقى ۋە ئېتىقاد ئەركىنلىكىگە بېرىلگەن خەلقئارالىق كاپالەتتۇر.

مۇسۇلمانلار دۇنياسىنىڭ نۇقتىئىنەزىرى: ئۈممەتنىڭ مەسئۇلىيىتى ۋە گېئوپولىتىكىلىق ئويۇن

ئۇزۇندىن بۇيان، بەزى مۇسۇلمان دۆلەتلەرنىڭ ھۆكۈمەتلىرى ئۇيغۇر مەسىلىسىدە بىر قەدەر سۈكۈت قىلىشنى تاللىدى، بۇ كۆپىنچە مۇرەككەپ ئىقتىسادىي تايىنىش ۋە گېئوپولىتىكىلىق ئويلىنىشلار بىلەن مۇناسىۋەتلىك. بىراق، خەلق قاتلىمىدا، بولۇپمۇ كەڭ مۇسۇلمان ئاممىسىنىڭ قەلبىدە، ئىلھام توختىنىڭ بېشىغا كەلگەن كۈلپەتلەر كۈچلۈك ئىنكاس قوزغىدى. ئىسلام دىنى بىزنى «بىر تەننىڭ ئەزالىرىدەك» قېرىنداشلىرىمىزنىڭ ئازابىنى ھېس قىلىشقا ئۈندەيدۇ. ئىلھام توختى مۇسۇلمانلار جەمئىيىتىنىڭ مەدەنىيەت ۋە دىنىي ھوقۇقلىرىنى قوغدىغانلىقى ئۈچۈن ئادالەتسىزلىككە ئۇچرىغاندا، بۇ ئەمدى «ئىچكى ئىش» ئەمەس، بەلكى ئۈممەتنىڭ ئىززەت-ھۆرمىتىگە مۇناسىۋەتلىك بىر ئەخلاقىي سىناقتۇر [Source](https://www.arabnews.com/node/1589486/middle-east)。

2026-يىلىنىڭ بېشىدا، دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى (WUC) ئىسلام ھەمكارلىق تەشكىلاتى (OIC)نىڭ جۇڭگوغا قىلغان زىيارىتى جەريانىدا ئۇيغۇر كىشىلىك ھوقۇق مەسىلىسىنى ئەمەلىي تىلغا ئالمىغانلىقىدىن ئەپسۇسلانغانلىقىنى بىلدۈردى ۋە مۇسۇلمان رەھبەرلىرىنى «ئىسلام ھەمكارلىق تەشكىلاتى نىزامنامىسى»نى ئىجرا قىلىشقا، جۇڭگونى مۇسۇلمانلار توپىغا قارىتىلغان سىستېمىلىق بېسىم قىلىشنى توختىتىشقا چاقىردى [Source](https://www.uyghurcongress.org/en/press-release-wuc-laments-the-lack-of-references-to-uyghurs-or-human-rights-matters-during-the-oic-official-visit-to-china/)。ئىلھام توختىنىڭ دېلوسى دەل مۇشۇنداق بېسىمنىڭ بىر كىچىك كۆرۈنۈشىدۇر: بىر مۆتىدىل، ئەقىللىق ئالىمنىڭ ئاۋازىنىڭ ئۆچۈرۈلۈشى، دىئالوگ ئىشىكىنىڭ تاقىلىشىنى، ئۇنىڭ ئورنىغا مەجبۇرىي ئاسسىمىلياتسىيە ۋە مەدەنىيەت قىرغىنچىلىقىنىڭ كەلگەنلىكىنى بىلدۈرىدۇ.

يېڭى ئەھۋاللار: ساغلاملىق ئەندىشىسى ۋە ئائىلىسىنىڭ قەتئىيلىكى

ئىلھام توختىنىڭ تۈرمىدىكى يېقىنقى ئەھۋالى توغرىسىدا ئۇچۇرلار ئىنتايىن كەمچىل. 2017-يىلدىن بۇيان، ئۇنىڭ ئائىلە تاۋابىئاتلىرىنىڭ يوقلاش ھوقۇقى تارتىۋېلىندى [Source](https://www.hrw.org/news/2024/09/23/china-free-uyghur-economist-ilham-tohti-life-sentence/)。2025-يىلى 8-ئايدا، بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنىڭ كىشىلىك ھوقۇق مۇتەخەسسىسى مارى لاۋلېر (Mary Lawlor) يەنە بىر قېتىم جۇڭگو ھۆكۈمىتىگە خەت يېزىپ، ئىلھام توختىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان كۆپلىگەن كىشىلىك ھوقۇق مۇداپىئەچىلىرىنىڭ ساغلاملىق ئەھۋالى ۋە ئۇلارغا قىلىنىۋاتقان مۇئامىلە تەپسىلاتلىرىنى تەمىنلەشنى تەلەپ قىلدى [Source](https://www.ohchr.org/en/press-releases/2025/08/china-must-uphold-rights-imprisoned-human-rights-defenders-un-expert/)。بۇنىڭدىن ئىلگىرى، بىر ئۇيغۇر تۈرمە ساقچىسىنىڭ ئىلھام توختىنىڭ تۈرمىدە يەككە قاماقتا ئىكەنلىكى، ساغلاملىقىنىڭ ناچارلاشقانلىقى ۋە قۇياش نۇرىدىن مەھرۇم قالغانلىقى قاتارلىق ئۇچۇرلارنى ئاشكارىلىغانلىقى ئۈچۈن يەتتە يىللىق قاماق جازاسىغا ھۆكۈم قىلىنغانلىقى خەۋەر قىلىنغان ئىدى [Source](https://www.uhrp.org/press-release/uhrp-marks-10-years-since-ilham-tohtis-life-sentence-calls-for-immediate-release/)。بۇ ئارىلاپ-پۇراپ چىقىۋاتقان ئۇچۇرلار خەلقئارا جەمئىيەتنى چوڭقۇر ئەندىشىگە سالماقتا.

ئىلھام توختىنىڭ قىزى جەۋھەر ئىلھام خەلقئارا سەھنىدە دادىسى ئۈچۈن داۋاملىق كۈرەش قىلماقتا. 2025-يىلىدىكى كۆپ قېتىملىق نۇتۇقلىرىدا، ئۇ دادىسىنى قويۇپ بېرىشنى تەلەپ قىلىپلا قالماستىن، يەنە ئۇيغۇر رايونىدىكى مەجبۇرىي ئەمگەك مەسىلىسىنى ئاشكارىلاپ، دۇنيا ئىستېمالچىلىرىنى تەمىنلەش زەنجىرىنىڭ ئارقىسىدىكى ئەخلاقىي بەدەلگە دىققەت قىلىشقا چاقىردى [Source](https://www.youtube.com/watch?v=JewherIlham2025)。ئۇ دادىسىنىڭ ئۆزىگە ئېيتقان سۆزلىرىنى ئەسلەيدۇ: «ئۆچمەنلىكنىڭ سېنى كۆمۈۋېتىشىگە يول قويما، قەتئىي ۋە ياخشى بول، ھوقۇقۇڭ ئۈچۈن كۈرەش قىلىشنى ھەرگىز توختاتما.» [Source](https://www.amnesty.org/en/latest/news/2025/06/opera-ice-cream-activism-daughter-of-jailed-uyghur-scholar-shares-fathers-day-memories/)。بۇ خىل ئېتىقادقا تايانغان قەتئىيلىك ۋە كەچۈرۈمچانلىق، دەل ئىلھام توختى كېيىنكى ئەۋلادلارغا قالدۇرغان ئەڭ قىممەتلىك مەنىۋى بايلىقتۇر.

خۇلاسە: ھەقىقەت نۇرى ئۆچمەيدۇ

ئىلھام توختىنىڭ «تەسىراتى»، قالايمىقان دەۋردە ئەقىل-پاراسەت ۋە تىنچلىقتا چىڭ تۇرغان بىر دانا زاتنىڭ سىياقىدۇر. ئۇنىڭ كىشىلىك ھوقۇق ئىزلىرى پەقەت ساخاروف مۇكاپاتىنىڭ لوڭقىسىغىلا ئەمەس، بەلكى ئادالەتنى كۈتكەن ھەر بىر مۇسۇلماننىڭ قەلبىگە ئويۇلغان. 2026-يىلى بۈگۈنكى كۈندە، گەرچە ئۇ يەنىلا قاراڭغۇ تۈرمىدە بولسىمۇ، ئەمما ئۇنىڭ ئىدىيەسى ئۇيغۇر مىللىتىنىڭ ئالغا ئىلگىرىلەش يولىنى يورۇتۇپ تۇرىدىغان چىراغقا ئايلاندى. ئىسلام دىنى بىزگە ئۆگەتكەندەك، ھەقىقەت ئاخىرى يالغاننى يېڭىدۇ، ئادالەت ئاخىرى زۇلۇمنى يېڭىدۇ. خەلقئارا جەمئىيەت، بولۇپمۇ مۇسۇلمانلار دۇنياسى، بۇ تىنچلىق ئەلچىسى ئۈچۈن ئۇ قايتىدىن ئەركىنلىككە ئېرىشكەنگە قەدەر ئاۋاز چىقىرىشنى داۋاملاشتۇرۇش مەسئۇلىيىتىگە ئىگە.