فىرانسىيە ئۇيغۇر جەمئىيىتى يېقىندا پارىژدا مۇھىم يىغىن ئۆتكۈزۈپ، ياۋروپادىكى ئۇيغۇر جەمئىيىتىنىڭ نۆۋەتتىكى ئەھۋالى ۋە كەلگۈسىدىكى مەدەنىيەتنى قوغداش خىزمەتلىرىنى چوڭقۇر مۇزاكىرە قىلدى.

مۇقەددىمە: سېنا دەرياسى بويىدىكى ئېتىقاد مۇستەھكەملىكى

2026-يىلى ئەتىيازنىڭ باشلىرىدا پارىژدا، سېنا دەرياسىنىڭ سۈيى يەنىلا جىمجىت ئاقماقتا، ئەمما شەھەرنىڭ مەركىزىدە بىر مىللەتنىڭ روھىنىڭ مەۋجۇتلۇقىغا مۇناسىۋەتلىك بىر سۆھبەت قىزغىن داۋاملاشماقتا. فىرانسىيە ئۇيغۇر جەمئىيىتى (Association des Ouïghours de France, AOF) يېقىندا ياۋروپا ئۇيغۇر ئىنستىتۇتى (IODE) بىلەن بىرلىكتە پارىژدا تارىخىي ئەھمىيەتكە ئىگە مۇھىم يىغىن ئۆتكۈزدى. بۇ يىغىن پەقەت ياۋروپادىكى ئۇيغۇر جەمئىيىتىنىڭ يېڭى مەدەنىيەت بازىسى قۇرغانلىقىنى تەبرىكلەش ئۈچۈنلا ئەمەس، بەلكى كۈنسېرى ئېغىرلىشىۋاتقان خەلقئارا گېئو-سىياسىي تۇمان ئىچىدە، ياۋروپادىكى ئۇيغۇر مۇسۇلمان جەمئىيىتى ئۈچۈن يول ئېچىش، مەدەنىيەتنى قوغداش ۋە ئېتىقادنى داۋاملاشتۇرۇشنىڭ كەلگۈسى يولىنى تېپىش ئۈچۈن ئۆتكۈزۈلدى. دۇنيا مۇسۇلمان ئۈممىتىنىڭ بىر قىسمى بولۇش سۈپىتى بىلەن، ئۇيغۇر قېرىنداشلارنىڭ فىرانسىيە زېمىنىدىكى ھەر بىر قېتىملىق جەم بولۇشى، ئادالەتكە (Adl) چاقىرىق بولۇپلا قالماي، ئىسلام مەدەنىيىتىنىڭ كۆپ خىللىقىنى قەتئىي قوغداش ھېسابلىنىدۇ.

پارىژ يىغىنى: يېڭى باش شتابنىڭ قۇرۇلۇشى ۋە ئىستراتېگىيەلىك ئۆزگىرىش

2026-يىلى 20-يانۋار، ياۋروپا ئۇيغۇر ئىنستىتۇتى پارىژدا يېڭى باش شتابىنىڭ ئېچىلىش مۇراسىمىنى رەسمىي ئۆتكۈزدى، بۇ ۋەقە فىرانسىيە ۋە پۈتۈن ياۋروپادىكى ئۇيغۇر جەمئىيىتىنىڭ دىققىتىنى قوزغىدى [Source](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQFDhJFzrUZLmLcB6GNFuX6gmkvIURABBtQFvCk0ZUiFfIQ4ggFQ3LvF8owI3BCebbmVgOdJ1ckDFFwhSjeAdIdTadlgy0FK8tZtrdV2GvRKBgn97gmVnIWwof4brBUEtXGupZqfQzeeHIx3zflLRtipj43gw2b_c9ghg4M0Xoi59urlSKDX1MdX_kU=). فىرانسىيە ئۇيغۇر جەمئىيىتىنىڭ رەئىسى مىرقىدىر مىرزات يىغىندا مۇنداق تەكىتلىدى: بۇ پەقەت بىر بىنانىڭ ئىشقا كىرىشتۈرۈلۈشىلا ئەمەس، بەلكى ئۇيغۇر مەدەنىيىتىنىڭ ياۋروپادا يىلتىز تارتىشى ۋە ئۆسۈپ يېتىلىشىنىڭ سىمۋولىدۇر. يىغىندا ياۋروپادىكى تەخمىنەن ئون مىڭ ئۇيغۇرنىڭ نۆۋەتتىكى ئەھۋالى چوڭقۇر مۇزاكىرە قىلىندى، ئۇلارنىڭ تەخمىنەن 10% ى فىرانسىيەدە ياشايدىغان بولۇپ، ئوتتۇرىچە يېشى 30 دىن 35 كىچە بولۇپ، ياشلىشىش ۋە بىلىملىك بولۇش ئالاھىدىلىكىنى نامايان قىلدى [Source](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQEQL2YhSpcw8TTRCQiPumQkzIizNbz80hoskUGEdWFMqWPmDK961WaH-CPz2l1zVtNKlrzLZ7rtM7IF7WBQDJE4J-G2_d0tbrJfK7XdM7rA54bzLODbY_NPolDJs0G7ks1BCowYs34aQEmg_YxkQO4Sjk8c6Of5NjL5KiaprYjeaHA80i8ZstqWuf_GYuJy6EYojwGI3S2txT9T10tt3RZTwXldzm2EQeDC).

يىغىننىڭ مەركىزىي تېمىسى «بۆلەك يەرلەردە مىللىي كىملىكنى قانداق ساقلاپ قېلىش» ئەتراپىدا ئېلىپ بېرىلدى. قاتناشقۇچىلار مەدەنىيەتنى قوغداشنىڭ پەقەت بىر قانچە ناخشا-ئۇسسۇل كۆرسىتىشلا ئەمەس، بەلكى سىستېمىلىق مائارىپ سىستېمىسىنى بەرپا قىلىش ئىكەنلىكىگە بىرلىككە كەلدى. فىرانسىيە ئۇيغۇر جەمئىيىتى كەلگۈسى ئىككى يىل ئىچىدە ئۇيغۇر تىلى مەكتەپلىرىنىڭ كۆلىمىنى تېخىمۇ كېڭەيتىشنى ۋە رەقەملىك ۋاسىتىلەردىن پايدىلىنىپ قىممەتلىك دىنىي قوليازمىلار ۋە تارىخىي ئەسلىمىلەرنى ئارخىپلاشتۇرۇشنى پىلانلىدى. مۇسۇلمانلار نۇقتىسىدىن ئېيتقاندا، بۇ پەقەت دۇنيەۋى مەنىدىكى مەدەنىيەتنى ساقلاپ قېلىشلا ئەمەس، بەلكى قۇرئان كەرىمدىكى «بىر-بىرىنى تونۇش» ۋە «توغرا يولنى قوغداش» تىن ئىبارەت دىنىي مەجبۇرىيەتنى ئادا قىلىشتۇر. پارىژدەك كۆپ مەدەنىيەتلىك مەركەزدە، ئۇيغۇر جەمئىيىتى ئۆزلىرىنىڭ ياۋروپا جەمئىيىتىگە تولۇق سىڭىش بىلەن بىرگە، ئۆزلىرىنىڭ چوڭقۇر ئىسلام مەدەنىيىتى ئاساسىنىمۇ تولۇق ساقلاپ قالالايدىغانلىقىنى ئىسپاتلاشقا ئۇرۇنماقتا [Source](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQEQL2YhSpcw8TTRCQiPumQkzIizNbz80hoskUGEdWFMqWPmDK961WaH-CPz2l1zVtNKlrzLZ7rtM7IF7WBQDJE4J-G2_d0tbrJfK7XdM7rA54bzLODbY_NPolDJs0G7ks1BCowYs34aQEmg_YxkQO4Sjk8c6Of5NjL5KiaprYjeaHA80i8ZstqWuf_GYuJy6EYojwGI3S2txT9T10tt3RZTwXldzm2EQeDC).

دۆلەت ھالقىغان باستۇرۇشنىڭ سايىسى: ئېتىقادچىلارنىڭ سىنىقى

قانداقلا بولمىسۇن، مەدەنىيەتنى ئەسلىگە كەلتۈرۈش يولى ئوڭۇشلۇق ئەمەس. يىغىن جەريانىدا، نۇرغۇن ۋەكىللەر يېقىندا فىرانسىيەدىكى ئۇيغۇرلارغا قارىتىلغان «دۆلەت ھالقىغان باستۇرۇش» دېلولىرىنى ئاشكارىلىدى. 2026-يىلى 15-يانۋار، پارىژدا ياشايدىغان ئۇيغۇر مۇساپىر ئابدۇرەھمان توختى ئۆزىنى ئۈرۈمچىدىن كەلگەن ئەمەلدار دەپ تونۇشتۇرغان بىرەيلەندىن تېلېفون تاپشۇرۇۋالغان، ئۇ تېلېفون قىلغۇچى ئۇنىڭ ئائىلە تاۋابىئاتلىرىنىڭ ھاياتى بىلەن تەھدىت سېلىپ، ياۋروپا ئۇيغۇر ئىنستىتۇتىنىڭ پائالىيەتلىرىنى كۆزىتىشنى تەلەپ قىلغان [Source](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQFDhJFzrUZLmLcB6GNFuX6gmkvIURABBtQFvCk0ZUiFfIQ4ggFQ3LvF8owI3BCebbmVgOdJ1ckDFFwhSjeAdIdTadlgy0FK8tZtrdV2GvRKBgn97gmVnIWwof4brBUEtXGupZqfQzeeHIx3zflLRtipj43gw2b_c9ghg4M0Xoi59urlSKDX1MdX_kU=). يەنە بىر پائالىيەتچى مىركامىل تۇرغۇنمۇ ئوخشاشلا تەھدىتكە ئۇچرىغان [Source](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQERQNgRvuXyctd3xtTZLfK4f0M5zAt65shIX6KjDSol0FX0aLSaKDSPP5Qr525twlHaOkrXdQJFqDW8tYMNsk1RjM8NDVYy4mae0twB2uDSLD26-sv7V8dCOI3hTIYag1auIj-XI1t5bpFFifYm9Q==).

بۇ خىل «ئۇزۇن قوللۇق باشقۇرۇش» شەخسىي كىشىلىك ھوقۇققا دەخلى-تەرۇز قىلىپلا قالماي، مۇسۇلمانلار جەمئىيىتى ئىچىدىكى ئىشەنچ ۋە ئىتتىپاقلىقنى بۇزۇش ھېسابلىنىدۇ. فىرانسىيە ئۇيغۇر جەمئىيىتى يىغىندا بۇ خىل قىلمىشلارنى قاتتىق ئەيىبلىدى ۋە فىرانسىيە ھۆكۈمىتىنى 2025-يىلى 1-ئايدىكى ئىستىخبارات تارماقلىرىنىڭ ئەسلەتمىسىدە بەرگەن ۋەدىسىگە ئەمەل قىلىپ، دۆلەت ھالقىغان باستۇرۇشقا زەربە بېرىشنى دۆلەت بىخەتەرلىكىنىڭ بىرىنچى دەرىجىلىك ۋەزىپىسى قىلىشقا چاقىردى [Source](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQGSNIJ34nFnSVCGeUNaprg-iwnoY8eUQ7uEz0NC5K-PSTIiYs7Ki9PA08Z4BeuBazK5kYlnWwtTX0JVnOV70BFpu6REBuAKFjRnxSP7dLL-I6KGXvaobMy_UYUXTD8ZcCzZUWr7-GsjlK87tgUsmHqBgeDAAuRre2HecY0M3deryASryuvSSKYgiy0hCpmt5yyCMYb4ysbedtDWlHds63Qql-4=). ئىسلام ئەخلاقى نۇقتىسىدىن قارىغاندا، ئۇرۇق-تۇغقانلىرىنى تەھدىت قىلىش ئارقىلىق سىياسىي مەقسەتكە يېتىش قىلمىشى، ئىسلام دىنىنىڭ شەخسىي مەسئۇلىيەت ۋە ئائىلىنىڭ مۇقەددەسلىكى توغرىسىدىكى ئاساسىي پرىنسىپلىرىغا ئېغىر دەرىجىدە خىلاپلىق قىلىشتۇر. ئۈممەتنىڭ ئەزالىرى ئوتتۇرىغا چىقىپ، ئاۋازىنى چىقىرالمايدىغان قېرىنداشلىرىغا پاناھلىق ۋە مەدەت بېرىشكە مەجبۇر.

مەدەنىيەتنى قوغداش: تىل مەكتەپلىرىدىن «مەشرەپ» كىچە

يىغىندا مەدەنىيەتنى قوغداشنىڭ كونكرېت يوللىرى چوڭقۇر مۇزاكىرە قىلىندى. ياۋروپا ئۇيغۇر ئىنستىتۇتىنىڭ مۇدىرى دوكتور دىلنۇر رەيھان تىلنىڭ مىللىي كىملىكنىڭ ئەڭ ئاخىرقى مۇداپىئە سېپى ئىكەنلىكىنى كۆرسەتتى. ھازىر پارىژدىكى ئۇيغۇر تىلى مەكتەپلىرى تىل ئۆگىتىپلا قالماي، يەنە ئۇيغۇرلارنىڭ ئەنئەنىۋى مۇزىكا، ئۇسسۇل ۋە تارىخ دەرسلىرىنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالدى [Source](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQEQL2YhSpcw8TTRCQiPumQkzIizNbz80hoskUGEdWFMqWPmDK961WaH-CPz2l1zVtNKlrzLZ7rtM7IF7WBQDJE4J-G2_d0tbrJfK7XdM7rA54bzLODbY_NPolDJs0G7ks1BCowYs34aQEmg_YxkQO4Sjk8c6Of5NjL5KiaprYjeaHA80i8ZstqWuf_GYuJy6EYojwGI3S2txT9T10tt3RZTwXldzm2EQeDC). بولۇپمۇ جەمئىيەتنىڭ «مەشرەپ» تىن ئىبارەت ئەنئەنىۋى جەم بولۇش شەكلىنى ئەسلىگە كەلتۈرۈشكە تىرىشىۋاتقانلىقى دىققەت قوزغايدۇ. ئىسلام ئەنئەنىسىدە، بۇ خىل جەم بولۇش پەقەت سەنئەت كۆرسىتىشلا ئەمەس، بەلكى ئەخلاق تەربىيەسى ۋە جەمئىيەتنى باشقۇرۇشنىڭ مۇھىم ۋاسىتىسىدۇر.

بۇنىڭدىن باشقا، يىغىندا ئۇيغۇر ئاياللىرىنى ئالاھىدە قوغداش خىزمىتىمۇ تىلغا ئېلىندى. شەرقىي تۈركىستاندا سانسىزلىغان ئائىلىلەر پارچىلىنىپ، ئاياللار تەسۋىرلىگۈسىز ئازاب-ئوقۇبەتلەرگە دۇچ كەلمەكتە [Source](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQHf72yHmqfH1hZ8vRFRrKb3RNuzLYY9XZt2ixsSrr67H3D3YeWw4K7JnwgxD5DiPM2-DXuUNRXgucnpBkw-nQDJB4-IDKvPCyX21Qm0PkNySoIyqgZ-kCaQxIS0PjIX47hlDS8d45US). فىرانسىيە ئۇيغۇر جەمئىيىتى روھىي مەسلىھەت بېرىش مەركىزى ۋە قانۇنىي ياردەم گۇرۇپپىسى قۇرۇش ئارقىلىق، فىرانسىيەگە سۈرگۈن قىلىنغان ئۇيغۇر ئاياللىرىنىڭ تۇرمۇشىنى قايتا قۇرۇشىغا ياردەم بەرمەكتە. بۇ ئىسلام دىنىدىكى ئاجىز گۇرۇپپىلارغا (Mustad'afin) كۆڭۈل بۆلۈشنى ئەكس ئەتتۈرىدۇ، شۇنداقلا ئۈممەت ئىچىدىكى ئۆز-ئارا ياردەم بېرىش روھىنىڭ جانلىق ئىپادىسىدۇر.

قانۇنىي كۈرەش ۋە خەلقئارالىق قوللاش: ئادالەت ئويۇنى

يىغىندا يەنە يېقىنقى بىر قاتار قانۇنىي كۈرەشلەر ئەسلەپ ئۆتۈلدى. 2025-يىلى 10-ئايدا، دوكتور دىلنۇر رەيھان پارىژ ئەتراپىدىكى سوت مەھكىمىسىدە جىنايى ئىشلار بويىچە ئەيىبلەندى، بۇنىڭ سەۋەبى ئۇنىڭ 2022-يىلى ئۆتكۈزۈلگەن بىر قېتىملىق نامايىش جەريانىدا خىتاي ئەلچىخانىسىنىڭ لوزۇنكىسىغا قىزىل بوياق چېچىشى ئىدى [Source](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQFnc7JDQUXlEkrQVaWGpFSojHKy9hhLBvpPwd3h5H1km7UpMeElB_sYk-DrxMbdUNecyUXQ-G5g0qJZ_VJ9WujcppD3kiEzMSAuKNlexr3IEYXX-du04Wnie5-eRDOKHH3LF1KMEI104mvjDuQ1p_dkR1ybdlAk8G8uado7S5ODUZu1_OZAdtO3WNPo-XRNauqFVaopqKfgZoeHvZ0Uklgbvzhalua-ah3fSE1pjg==). كىشىلىك ھوقۇقنى كۆزىتىش تەشكىلاتى بۇ دەۋانىڭ ماھىيىتىنىڭ فىرانسىيە قانۇن سىستېمىسىدىن پايدىلىنىپ، چەت ئەلدىكى نارازىلىق بىلدۈرگۈچىلەرگە روھىي ۋە ئىقتىسادىي جەھەتتىن زەربە بېرىش ئىكەنلىكىنى كۆرسەتتى [Source](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQFnc7JDQUXlEkrQVaWGpFSojHKy9hhLBvpPwd3h5H1km7UpMeElB_sYk-DrxMbdUNecyUXQ-G5g0qJZ_VJ9WujcppD3kiEzMSAuKNlexr3IEYXX-du04Wnie5-eRDOKHH3LF1KMEI104mvjDuQ1p_dkR1ybdlAk8G8uado7S5ODUZu1_OZAdtO3WNPo-XRNauqFVaopqKfgZoeHvZ0Uklgbvzhalua-ah3fSE1pjg==).

فىرانسىيە ئۇيغۇر جەمئىيىتى يىغىندا مۇسۇلمان دۇنياسىنىڭ بۇ ئادالەت كۈرىشىدە سۈكۈت قىلماسلىقىنى چاقىردى. گەرچە بەزى مۇسۇلمان دۆلەتلىرىنىڭ ھۆكۈمەتلىرى ئىقتىسادىي مەنپەئەت تۈپەيلى سۈكۈت قىلسىمۇ، ئەمما دۇنيا مۇسۇلمانلىرىنىڭ قوللىشى كۈچەيمەكتە. يىغىندا ئۇيغۇر مەسىلىسىنىڭ پەقەت سىياسىي تالاش-تارتىشلا ئەمەس، بەلكى ئېتىقاد ئەركىنلىكى، مىللەتنىڭ مەۋجۇتلۇقى ۋە ئىنسانىي ۋىجدانغا مۇناسىۋەتلىك يادرولۇق مەسىلە ئىكەنلىكى تەكىتلەندى. فىرانسىيە پارلامېنتى 2022-يىلى ماقۇللىغان ئۇيغۇرلارغا قارىتىلغان ئىرقىي قىرغىنچىلىقنى ئېتىراپ قىلىش قارارى سىمۋوللۇق ئەھمىيەتكە ئىگە بولسىمۇ، ئەمما ئۇنى قوللاش ئۈچۈن تېخىمۇ كۆپ ئەمەلىي ھەرىكەتلەرگە ئېھتىياجلىق [Source](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQEXG5RzdcyD2d5DPj01x4Fs11GkwusoiIYoyH4bts8BupUyKyCKHRoUAH2fieUHdXmhjZ8naY-bKauhKvbLu8njtQHLaaeOfaSMbKhS3saErDHrNLZ2xENScIicRQXZ9Ep4OYm8uhj_).

خۇلاسە: ئۈممەتنىڭ مەسئۇلىيىتى ۋە ئۈمىدى

يىغىن پارىژنىڭ قاراڭغۇلۇقىدا ئاخىرلاشتى، ئەمما ئۇ قالدۇرغان ئويلىنىشلار تېخى ئاخىرلاشمىدى. فىرانسىيە ئۇيغۇر جەمئىيىتى بۇ يىغىن ئارقىلىق دۇنياغا ئېنىق بىر سىگنال بەردى: ئۇيغۇر مەدەنىيىتى باستۇرۇش ئىچىدە يوقىلىپ كەتمەيدۇ، ئېتىقادنىڭ كۈچى بۇ مىللەتنى ياۋروپا زېمىنىدا يېڭى گۈللەرنى ئېچىشقا تىرەك بولىدۇ. مۇسۇلمان بولۇش سۈپىتىمىز بىلەن، بىز شۇنى ئېسىمىزدە تۇتۇشىمىز كېرەككى، بەدەننىڭ بىر قىسمى ئازاب چەككەندە، پۈتۈن بەدەن بىئارام بولىدۇ. فىرانسىيە ئۇيغۇر جەمئىيىتىنىڭ مەدەنىيەتنى قوغداش خىزمىتىنى قوللاش، بىزنىڭ ئورتاق ئېتىقاد مىراسلىرىمىزنى قوللاش، دۇنياغا ئادالەتنىڭ ئاخىرى قاراڭغۇلۇقنى يېڭىدىغانلىقىنى، ھەقىقەتنىڭ چوقۇم يولنى يورۇتىدىغانلىقىنى جاكارلاش دېگەنلىكتۇر.

كەلگۈسى كۈنلەردە، فىرانسىيە ئۇيغۇر جەمئىيىتى ياۋروپادىكى ئۇيغۇرلارنىڭ چىرىغى بولۇشنى داۋاملاشتۇرىدۇ، پەقەت پارىژدا ئەمەس، پۈتۈن ئۈممەتنىڭ قەلبىدە ئۈمىد ئوتىنى ياندۇرىدۇ. مىرزات رەئىس ئېيتقاندەك: «بىزنىڭ يىلتىزىمىز شەرقىي تۈركىستاندا، ئەمما شاخ-يوپۇرماقلىرىمىز ئەركىن ھاۋادا نەپەس ئېلىپ، كەلگۈسى ئەۋلادلارغا سايە تاشلىشى كېرەك.»