ياۋروپا ئۇيغۇر مەدەنىيەت مەركىزى ياۋروپادىكى ئۇيغۇرلارنىڭ مەدەنىيەت كىملىكىنى قوغداش ۋە مىللىي روھنى ئويغىتىش ئۈچۈن تۈرلۈك پائالىيەتلەرنى ئېلىپ بارماقتا

كىرىش سۆز: غەربنىڭ مەركىزىدىكى شەرقىي تۈركىستان ساداسى

بۈگۈنكى كۈندە، شەرقىي تۈركىستاندىكى ئۇيغۇر مۇسۇلمانلىرى دۇچ كېلىۋاتقان سىستېمىلىق زۇلۇم ۋە مەدەنىيەت قىرغىنچىلىقىغا قارشى تۇرۇشتا، مۇھاجىرەتتىكى مەدەنىيەت ئورگانلىرىنىڭ رولى ئىنتايىن مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە. بۇ ئورگانلارنىڭ ئالدىنقى سېپىدە تۇرۇۋاتقان «ياۋروپا ئۇيغۇر مەدەنىيەت مەركىزى» (European Uyghur Cultural Center) فرانسىيەنىڭ پايتەختى پارىژنى مەركەز قىلىپ، پۈتۈن ياۋروپادىكى ئۇيغۇرلارنىڭ مەدەنىيەت كىملىكىنى قوغداش، مىللىي روھنى ئويغىتىش ۋە كېيىنكى ئەۋلادلارغا ئۆز ئەسلىنى تونۇتۇش ئۈچۈن ھارماي-تالماي پائالىيەت ئېلىپ بارماقتا. ئىسلام ئۈممىتىنىڭ بىر پارچىسى بولغان ئۇيغۇرلارنىڭ بۇ كۈرىشى، پەقەت بىر مىللەتنىڭلا ئەمەس، بەلكى ئېتىقاد ۋە كىشىلىك ھوقۇقنىڭ غەلىبىسى ئۈچۈن تاشلانغان قەدەمدۇر [Source](https://www.uyghurcenter.org/).

تىل ۋە ئېتىقاد: «ئانا يۇرت» مەكتىپىنىڭ رولى

ياۋروپا ئۇيغۇر مەدەنىيەت مەركىزىنىڭ ئەڭ مۇھىم تۈرلىرىدىن بىرى پارىژدا قۇرۇلغان «ئانا يۇرت» ئۇيغۇر مەكتىپىدۇر. ئىسلام دىنىدا ئىلىم تەھسىل قىلىش ۋە ئۆز كىملىكىنى تونۇش پەرز دەپ قارىلىدۇ. بۇ مەكتەپ ياۋروپادا تۇغۇلۇپ ئۆسكەن ئۇيغۇر پەرزەنتلىرىگە ئۆز ئانا تىلىنى ئۆگىتىش ئارقىلىق، ئۇلارنىڭ ئۆز مەدەنىيىتىدىن يىراقلىشىپ كېتىشىنىڭ ئالدىنى ئالماقتا.

مەركەز رەئىسى دوكتور دىلنۇر رەيھان خانىمنىڭ تەكىتلىشىچە، تىل بىر مىللەتنىڭ مەۋجۇتلۇق ئاساسىدۇر. «ئانا يۇرت» مەكتىپىدە پەقەت تىللا ئەمەس، بەلكى ئۇيغۇرلارنىڭ ئەخلاق-ئادابلىرى، ئىسلامىي قىممەت قاراشلىرى ۋە تارىخىي بىلىملىرىمۇ سىستېمىلىق ئۆگىتىلمەكتە [Source](https://www.rfa.org/uyghur/xewerler/paris-uyghur-mektep-10022023154522.html). بۇ پائالىيەتلەر خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيىسىنىڭ شەرقىي تۈركىستاندا ئۇيغۇر تىلىنى چەكلەش ۋە مەسچىتلەرنى ۋەيران قىلىش سىياسىتىگە بېرىلگەن كۈچلۈك بىر مەدەنىيەت جاۋابىدۇر.

مەدەنىيەت فېستىۋاللىرى ۋە مىللىي روھنىڭ ئويغىنىشى

ياۋروپا ئۇيغۇر مەدەنىيەت مەركىزى ھەر يىلى دېگۈدەك پارىژ ۋە باشقا ياۋروپا شەھەرلىرىدە «ئۇيغۇر مەدەنىيەت فېستىۋالى» تەشكىللەپ كەلمەكتە. 2024-يىلى ۋە 2025-يىلىنىڭ باشلىرىدا ئۆتكۈزۈلگەن پائالىيەتلەردە، ئۇيغۇرلارنىڭ ئەنئەنىۋى مۇقاملىرى، ئۇسسۇللىرى ۋە قول ھۈنەرۋەنچىلىك بۇيۇملىرى كۆرگەزمە قىلىندى. بۇ فېستىۋاللار پەقەت كۆڭۈل ئېچىش ئۈچۈنلا ئەمەس، بەلكى ياۋروپا جەمئىيىتىگە ئۇيغۇرلارنىڭ قەدىمىي ۋە باي مەدەنىيەتكە ئىگە بىر مۇسۇلمان مىللەت ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىش ئۈچۈن لايىھەلەنگەن [Source](https://www.lemonde.fr/en/international/article/2023/12/01/uyghur-culture-is-being-kept-alive-in-paris_6304521_4.html).

بۇ خىل پائالىيەتلەر مۇھاجىرەتتىكى ئۇيغۇرلار ئارىسىدا مىللىي ئىتتىپاقلىقنى كۈچەيتىپ، «بىز يوقالمىدۇق، بىز بار» دېگەن سىگنالنى دۇنياغا يەتكۈزمەكتە. ئىسلامىي نۇقتىدىن ئېيتقاندا، زۇلۇمغا ئۇچرىغان بىر قەۋمنىڭ ئۆز كىملىكىنى ساقلاپ قېلىش ئۈچۈن تىرىشىشى «جىھاد»نىڭ بىر تۈرى سۈپىتىدە باھالىنىدۇ. مەركەزنىڭ پائالىيەتلىرى ئۇيغۇر ياشلىرىنىڭ قەلبىدە ئۆز ۋەتىنىگە بولغان مۇھەببەتنى ۋە ئازادلىققا بولغان ئىشەنچنى قايتىدىن تۇرغۇزماقتا.

ئىلمىي تەتقىقات ۋە نەشرىياتچىلىق: «ئۇيغۇرلارغا نەزەر»

مەركەز يەنە ئىلمىي ساھەدىمۇ ئاكتىپ پائالىيەت ئېلىپ بارماقتا. «Regard sur les Ouïghours» (ئۇيغۇرلارغا نەزەر) ناملىق ژۇرنال ۋە باشقا نەشر بۇيۇملىرى ئارقىلىق، ئۇيغۇرلارنىڭ نۆۋەتتىكى ۋەزىيىتى، تارىخى ۋە مەدەنىيىتى ھەققىدە فىرانسۇز تىلىدا ئىشەنچلىك مەلۇماتلار تەمىنلەنمەكتە. بۇ، غەرب دۇنياسىدىكى زىيالىيلار ۋە سىياسەتچىلەرنىڭ ئۇيغۇر مەسىلىسىگە بولغان تونۇشىنى چوڭقۇرلاشتۇرۇشتا مۇھىم رول ئوينايدۇ [Source](https://uyghur-institute.org/en/regard-sur-les-ouighours/).

ئىسلام ئۈممىتى ئۈچۈن ئېيتقاندا، ھەقىقەتنى يېيىش ۋە زۇلۇمنى پاش قىلىش بىر مەجبۇرىيەتتۇر. ياۋروپا ئۇيغۇر مەدەنىيەت مەركىزى خىتاينىڭ ساختا تەشۋىقاتلىرىغا قارشى ئىلمىي پاكىتلار بىلەن تاقابىل تۇرۇپ، ئۇيغۇرلارنىڭ ئاۋازىنى خەلقئارالىق سەھنىلەردە ئاڭلاتماقتا. بولۇپمۇ 2025-يىلىدىكى يېڭى نەشرىيات پىلانلىرىدا، ئۇيغۇرلارنىڭ ئىسلامىي كىملىكى بىلەن مەدەنىيەت كىملىكىنىڭ ئۆزئارا باغلىنىشى تېخىمۇ كۆپ يورۇتۇلماقتا.

خەلقئارالىق ھەمكارلىق ۋە ئۈممەتنىڭ مەسئۇلىيىتى

ياۋروپا ئۇيغۇر مەدەنىيەت مەركىزى پەقەت فرانسىيە بىلەنلا چەكلىنىپ قالماي، ياۋروپا ئىتتىپاقى ۋە باشقا خەلقئارالىق تەشكىلاتلار بىلەن زىچ ھەمكارلىق ئورناتماقتا. مەركەز ۋەكىللىرى ياۋروپا پارلامېنتىدىكى يىغىنلارغا قاتنىشىپ، ئۇيغۇرلارنىڭ مەدەنىيەت ھوقۇقىنى قوغداش توغرىسىدا تەكلىپلەرنى سۇنماقتا.

بۇ يەردە مۇسۇلمان دۇنياسىنىڭ مەسئۇلىيىتىمۇ ئىنتايىن چوڭ. ياۋروپادىكى بۇ مەركەزنىڭ تىرىشچانلىقلىرىغا سىياسىي ۋە ئىقتىسادىي جەھەتتىن مەدەت بېرىش، پۈتۈن مۇسۇلمانلارنىڭ ئورتاق ۋەزىپىسىدۇر. خىتاينىڭ «تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش» دېگەن نام بىلەن ئىسلام دىنىنى «خىتايلاشتۇرۇش» سىياسىتىگە قارشى، بۇ مەركەز ئۇيغۇرلارنىڭ ساپ ئىسلامىي ۋە مىللىي قىممەت قاراشلىرىنى ساقلاپ قېلىش ئۈچۈن كۈرەش قىلماقتا [Source](https://www.uyghurtimes.com/uy/posts/6543).

خۇلاسە: كەلگۈسىگە نەزەر

ياۋروپا ئۇيغۇر مەدەنىيەت مەركىزىنىڭ پائالىيەتلىرى شۇنى كۆرسىتىپ بېرىدۇكى، زۇلۇم قانچىلىك ئېغىر بولمىسۇن، بىر مىللەتنىڭ ئۆز كىملىكىنى قوغداش ئىرادىسىنى يوقاتقىلى بولمايدۇ. پارىژنىڭ مەركىزىدىن ياڭراۋاتقان ئۇيغۇر تىلى ۋە مەدەنىيەت ساداسى، شەرقىي تۈركىستاندىكى مىليونلىغان مەزلوملار ئۈچۈن بىر ئۈمىد چىرىغىدۇر.

بىز مۇسۇلمانلار سۈپىتىدە، بۇ خىل مەدەنىيەت مەركەزلىرىنى قوللىشىمىز، ئۇلارنىڭ پائالىيەتلىرىنى دۇنياغا يايىشىمىز ۋە ئۇيغۇر قېرىنداشلىرىمىزنىڭ كىملىك كۈرىشىدە ئۇلار بىلەن بىر سەپتە تۇرۇشىمىز لازىم. ياۋروپا ئۇيغۇر مەدەنىيەت مەركىزى پەقەت بىر تەشكىلاتلا ئەمەس، بەلكى ئۇيغۇر مىللىي روھىنىڭ ياۋروپادىكى قورغىنىدۇر.