ياۋروپا ئۇيغۇر مەدەنىيەت مەركىزى ئۇيغۇر مەدەنىيىتىنى ساقلاپ قېلىش ۋە ياش ئەۋلادلارغا ئۆگىتىش مۇساپىسىدە زور نەتىجىلەرنى قولغا كەلتۈردى

كىرىش سۆز: ئۈممەتنىڭ بىر پارچىسى بولغان ئۇيغۇرلارنىڭ مەدەنىيەت كۈرىشى

بۈگۈنكى دۇنيادا، شەرقىي تۈركىستاندىكى ئۇيغۇر مۇسۇلمانلىرى دۇچ كېلىۋاتقان سىستېمىلىق زۇلۇم ۋە مەدەنىيەت قىرغىنچىلىقىغا قارشى تۇرۇشتا، مۇھاجىرەتتىكى مەدەنىيەت مەركەزلىرىنىڭ رولى ئىنتايىن مۇھىم بولماقتا. بولۇپمۇ «ياۋروپا ئۇيغۇر مەدەنىيەت مەركىزى» (European Uyghur Cultural Center) يېقىنقى يىللاردىن بويان ئۇيغۇرلارنىڭ تىلى، دىنىي ئېتىقادى ۋە مىللىي ئەنئەنىلىرىنى ساقلاپ قېلىش، بولۇپمۇ ياش ئەۋلادلارغا بۇ قىممەتلىك مىراسلارنى ئۆگىتىش جەھەتتە كۆرۈنەرلىك نەتىجىلەرنى قولغا كەلتۈردى. بۇ مەركەز پەقەت بىر مەدەنىيەت ئورنىلا ئەمەس، بەلكى ئىسلام ئۈممىتىنىڭ بىر ئەزاسى بولغان ئۇيغۇر خەلقىنىڭ ئۆز كىملىكىنى قوغداش يولىدىكى مۇستەھكەم قورغىنىغا ئايلاندى [Source](https://www.uyghurcenter.org).

ئانا تىل مائارىپى: كىملىكنىڭ ئۇلى ۋە دىنىي چۈشەنچىنىڭ ئاچقۇچى

ياۋروپا ئۇيغۇر مەدەنىيەت مەركىزىنىڭ ئەڭ چوڭ مۇۋەپپەقىيەتلىرىدىن بىرى، ياۋروپانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدا، بولۇپمۇ پارىژ ۋە باشقا چوڭ شەھەرلەردە «ئانا تىل مەكتەپلىرى»نى سىستېمىلىق يولغا قويغانلىقىدۇر. ئۇيغۇر تىلى پەقەت بىر ئالاقە قورالىلا ئەمەس، بەلكى ئىسلامىي ئەخلاق ۋە ئۇيغۇرلارنىڭ ئەسىرلەردىن بويان داۋاملىشىپ كەلگەن دىنىي قىممەت قاراشلىرىنى چۈشىنىشنىڭ بىردىنبىر يولىدۇر [Source](https://www.rfa.org/uyghur/xewerler/uyghur-ana-tili-02212024153022.html).

بۇ مەركەز تەرىپىدىن تەشكىللەنگەن دەرسلەردە، ياش ئۆسمۈرلەرگە ئۇيغۇر يېزىقى، ئەدەبىياتى ۋە تارىخى ئۆگىتىلىش بىلەن بىرگە، ئۇلارنىڭ قەلبىگە ئىسلامىي كىملىك سىڭدۈرۈلمەكتە. 2025-يىلى ۋە 2026-يىلىنىڭ بېشىدىكى دوكلاتلارغا قارىغاندا، مەركەزنىڭ ئوقۇغۇچىلار سانى ئالدىنقى يىللارغا سېلىشتۇرغاندا %40 ئاشقان. بۇ، مۇھاجىرەتتىكى ئۇيغۇر ئائىلىلىرىنىڭ ئۆز پەرزەنتلىرىنى خىتاينىڭ ئاسسىمىلياتسىيە قىلىش سىياسىتىدىن قوغداش ۋە ئۇلارنى ئۆز يىلتىزىغا باغلاش ئارزۇسىنىڭ كۈچلۈكلىكىنى كۆرسىتىدۇ [Source](https://www.trtworld.com/magazine/uyghur-diaspora-fights-to-keep-culture-alive-in-europe-12763452).

ئىسلامىي قىممەت قاراشلار ۋە ئەخلاق تەربىيەسى

ياۋروپا ئۇيغۇر مەدەنىيەت مەركىزى ئۆز پائالىيەتلىرىدە ئىسلامىي قىممەت قاراشلارنى مەركەز قىلىدۇ. ئۇيغۇر مەدەنىيىتى ئىسلام بىلەن چەمبەرچاس باغلانغان بولۇپ، مەركەز بۇ نۇقتىنى ياشلارغا سىڭدۈرۈشتە زور كۈچ چىقارماقتا. ھېيت-ئايەم پائالىيەتلىرى، روزا ھېيت ۋە قۇربان ھېيت نامازلىرىدىن كېيىنكى جەم بولۇشلار، شۇنداقلا ياشلارغا ئىسلامىي ئەخلاق (ئاداب) دەرسلىرىنى بېرىش مەركەزنىڭ مۇھىم خىزمەتلىرىدىن بىرىدۇر.

بۇ خىزمەتلەر ئارقىلىق، ياش ئەۋلادلار ياۋروپانىڭ لىبېرال ۋە ماددىيەتچى جەمئىيىتىدە ئۆزلىرىنىڭ مۇسۇلمانلىق كىملىكىنى يوقىتىپ قويماي، ئەكسىچە ئۆز دىنى ۋە مەدەنىيىتى بىلەن پەخىرلىنىدىغان شەخسلەردىن بولۇپ يېتىشىپ چىقماقتا. مەركەز يەنە، شەرقىي تۈركىستاندىكى مەسچىتلەرنىڭ ۋەيران قىلىنىشى ۋە دىنىي كىتابلارنىڭ چەكلىنىشىگە قارىتا، ياۋروپادا ئەركىن دىنىي مۇھىت يارىتىپ، ئۇيغۇرلارنىڭ دىنىي ئېتىقادىنى داۋاملاشتۇرۇشىغا تۈرتكە بولماقتا [Source](https://www.aljazeera.com/news/2023/12/15/uyghurs-in-exile-struggle-to-preserve-faith-and-culture).

سەنئەت ۋە مەدەنىيەت مىراسلىرىنى قوغداش: مۇقام ۋە ئەنئەنە

ئۇيغۇر ئون ئىككى مۇقامى ۋە باشقا ئەنئەنىۋى سەنئەت تۈرلىرى ئۇيغۇر خەلقىنىڭ روھىي دۇنياسىنىڭ ئىپادىسىدۇر. ياۋروپا ئۇيغۇر مەدەنىيەت مەركىزى بۇ مىراسلارنى ساقلاپ قېلىش ئۈچۈن مەخسۇس سەنئەت ئۆمەكلىرىنى قۇرۇپ چىقتى. ياشلارغا دۇتار، تەمبۇر قاتارلىق ئەنئەنىۋى سازلارنى چېلىش ۋە ئۇيغۇر ئۇسسۇللىرىنى ئۆگىتىش ئارقىلىق، ئۇلارنىڭ مىللىي روھىنى ئويغاتماقتا.

يېقىندا پارىژدا ئۆتكۈزۈلگەن «ئۇيغۇر مەدەنىيەت فېستىۋالى»دا، مەركەزنىڭ ياش ئەۋلاد سەنئەتكارلىرى كۆرسەتكەن ماھارەتلەر ياۋروپا جەمئىيىتىنىڭ يۇقىرى باھاسىغا ئېرىشتى. بۇ خىل پائالىيەتلەر پەقەت مەدەنىيەت نامايىشىلا ئەمەس، بەلكى خىتاينىڭ «ئۇيغۇر مەدەنىيىتىنى يوقىتىش» تەشۋىقاتىغا بېرىلگەن كۈچلۈك بىر جاۋاب بولۇپ ھېسابلىنىدۇ [Source](https://www.lemonde.fr/en/international/article/2024/01/10/uyghur-culture-finds-a-refuge-in-france_6412345_4.html).

خەلقئارالىق ھەمكارلىق ۋە ئۈممەتنىڭ قوللىشى

ياۋروپا ئۇيغۇر مەدەنىيەت مەركىزى باشقا مۇسۇلمان تەشكىلاتلىرى ۋە خەلقئارالىق كىشىلىك ھوقۇق ئورگانلىرى بىلەن قويۇق ھەمكارلىق ئورناتماقتا. مەركەز رەھبەرلىرىنىڭ تەكىتلىشىچە، ئۇيغۇر مەسىلىسى پەقەت بىر مىللەتنىڭلا مەسىلىسى ئەمەس، بەلكى پۈتۈن ئىسلام ئۈممىتىنىڭ ئورتاق مەسىلىسىدۇر. شۇڭا، مەركەز ياۋروپادىكى مەسچىتلەر ۋە ئىسلامىي مەركەزلەر بىلەن بىرلىكتە ئۇيغۇرلارنىڭ ئەھۋالىنى ئاڭلىتىش ۋە مەدەنىيەت ئالماشتۇرۇش پائالىيەتلىرىنى ئېلىپ بارماقتا.

بۇ جەرياندا، مەركەز يەنە رەقەملىك ئارخىپ تۇرغۇزۇش خىزمىتىنىمۇ باشلىغان بولۇپ، شەرقىي تۈركىستاندا يوقىتىلىۋاتقان تارىخىي ھۆججەتلەر، دىنىي ئەسەرلەر ۋە مەدەنىيەت يادىكارلىقلىرىنى رەقەملىك بوشلۇقتا ساقلاپ قېلىشقا تىرىشماقتا. بۇ خىزمەت كەلگۈسى ئەۋلادلارنىڭ ئۆز تارىخىنى توغرا ئۆگىنىشى ئۈچۈن ئىنتايىن مۇھىم بىر قەدەم بولۇپ باھالانماقتا [Source](https://www.uyghurcongress.org/en/cultural-preservation/).

خىرىسلار ۋە كەلگۈسىگە نەزەر

گەرچە زور نەتىجىلەر قولغا كەلتۈرۈلگەن بولسىمۇ، ياۋروپا ئۇيغۇر مەدەنىيەت مەركىزى يەنىلا نۇرغۇن خىرىسلارغا دۇچ كەلمەكتە. خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ياۋروپادىكى ئۇيغۇر پائالىيەتچىلىرىگە بېسىم ئىشلىتىشى، مەدەنىيەت پائالىيەتلىرىگە توسقۇنلۇق قىلىشقا ئۇرۇنۇشى ۋە ئىقتىسادىي قىيىنچىلىقلار بۇلارنىڭ جۈملىسىدىندۇر. بىراق، مەركەزنىڭ ئىرادىسى ۋە ئۇيغۇر خەلقىنىڭ ئۆز كىملىكىنى قوغداش يولىدىكى پىداكارلىقى بۇ قىيىنچىلىقلارنى يېڭىشتە تۈرتكىلىك رول ئوينىماقتا.

ئىسلامىي نۇقتىئىنەزەردىن قارىغاندا، بىر مىللەتنىڭ ئۆز تىلى ۋە مەدەنىيىتىنى ساقلىشى ئاللاھنىڭ ئايەتلىرىنى (بەلگىلىرىنى) قوغدىغانلىق بىلەن باراۋەردۇر. چۈنكى قۇرئان كەرىمدە تىللارنىڭ ۋە رەڭلەرنىڭ خىلمۇخىللىقى ئاللاھنىڭ قۇدرىتىنىڭ دەلىلى سۈپىتىدە تىلغا ئېلىنىدۇ. شۇڭا، ياۋروپا ئۇيغۇر مەدەنىيەت مەركىزىنىڭ خىزمىتى ھەم مىللىي، ھەم دىنىي بىر مەجبۇرىيەتنىڭ ئۆتەلىشىدۇر.

خۇلاسە

ياۋروپا ئۇيغۇر مەدەنىيەت مەركىزى يېقىنقى يىللاردا ئۇيغۇر مەدەنىيىتىنى ساقلاپ قېلىش ۋە ياش ئەۋلادلارغا ئۆگىتىش مۇساپىسىدە ھەقىقەتەن زور نەتىجىلەرنى قولغا كەلتۈردى. ئانا تىل مەكتەپلىرى، دىنىي تەربىيە پائالىيەتلىرى ۋە سەنئەت كېچىلىكلىرى ئارقىلىق، بۇ مەركەز ئۇيغۇرلارنىڭ روھىي تۈۋرۈكىگە ئايلاندى. ئىسلام ئۈممىتىنىڭ بىر پارچىسى بولغان ئۇيغۇرلارنىڭ بۇ كۈرىشىنى قوللاش، ئۇلارنىڭ مەدەنىيىتىنى ۋە دىنىي كىملىكىنى قوغداشقا ياردەم بېرىش ھەر بىر مۇسۇلماننىڭ ۋە ۋىجدانلىق ئىنساننىڭ بۇرچىدۇر. كەلگۈسىدە بۇ مەركەزنىڭ تېخىمۇ كۆپ ياشلارنى يېتىشتۈرۈپ چىقىشى ۋە ئۇيغۇر مەدەنىيىتىنىڭ مەشئىلىنى ياۋروپادا تېخىمۇ يورۇتۇشىغا ئىشىنىمىز.