ياۋروپا شەرقىي تۈركىستان بىرلىكى بىريۇسسېلدا ئۇيغۇرلارغا قارىتىلغان كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكىنى ئاشكارىلاش ئۈچۈن چوڭ پائالىيەت ئۆتكۈزدى

مۇقەددىمە: بىريۇسسېل مىسلى كۆرۈلمىگەن ئۇيغۇر ھەرىكىتىگە شاھىت بولدى

خەلقئارادىكى گۇمانلىق سۈكۈت ۋە ئىقتىسادىي مەنپەئەتنى ئىنسانىي قىممەت قاراشتىن ئۈستۈن قويىدىغان گېئو-سىياسىي مۇرەسسەچىلىك ئاستىدا، ياۋروپا قارار چىقىرىش مەركىزى بولغان بېلگىيەنىڭ پايتەختى بىريۇسسېل 2026-يىلى فېۋرالدا **ياۋروپا شەرقىي تۈركىستان بىرلىكى** تەرىپىدىن ئۇيۇشتۇرۇلغان چوڭ بىر پائالىيەتكە ساھىبخانلىق قىلدى. بۇ پائالىيەت ئىنتايىن ھالقىلىق بىر پەيتتە ئۆتكۈزۈلدى، چۈنكى ئىشغال ئاستىدىكى شەرقىي تۈركىستاندىكى (شىنجاڭ) ئۇيغۇر مۇسۇلمانلىرى خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسى ھاكىمىيىتى يولغا قويغان مەدەنىيەتنى يوقىتىش ۋە رەقەملىك ئىرقىي قىرغىنچىلىق سىياسەتلىرىنىڭ كۈچىيىشىگە دۇچ كەلمەكتە. بۇ ھەرىكەت پەقەت بىر سىياسىي نامايىشلا ئەمەس، بەلكى ئىسلام ئۈممىتى ۋە خەلقئارا جەمئىيەتكە قارىتىلغان بىر نالە بولۇپ، ئىسلامىي كىملىكى سەۋەبلىك ئېغىر زۇلۇمغا ئۇچراۋاتقان قېرىنداشلىرىمىزغا ياردەم بېرىش مەجبۇرىيىتىمىزنى ئەسلىتىدۇ [World Uyghur Congress](https://www.uyghurcongress.org).

پائالىيەت تەپسىلاتى: زۇلۇمغا قارشى ئېلىت ۋە پائالىيەتچىلەرنىڭ سەپەرۋەرلىكى

پائالىيەتكە چەت ئەلدىكى ئۇيغۇر ھەرىكىتىنىڭ رەھبەرلىرى، بولۇپمۇ ياۋروپا شەرقىي تۈركىستان بىرلىكىنىڭ ۋەكىللىرى، شۇنداقلا ياۋروپا پارلامېنت ئەزالىرى ۋە خەلقئارالىق كىشىلىك ھوقۇق پائالىيەتچىلىرى قاتناشتى. ئېچىلىش نۇتۇقلىرىدا ئېغىزدىكى ئەيىبلەشلەرنى ئەمەلىي قانۇنىي ۋە ئىقتىسادىي تەدبىرلەرگە ئايلاندۇرۇشنىڭ زۆرۈرلۈكى تەكىتلەندى. سۆز قىلغۇچىلار شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسىنىڭ پەقەت چېگرا ياكى سىياسىي ماجرا ئەمەس، بەلكى ئېتىقاد ۋە مەۋجۇتلۇق مەسىلىسى ئىكەنلىكىنى بىلدۈردى [Uygur News](https://uygurnews.com/international-east-turkistan-ngos-union-elects-new-executive-board/).

پائالىيەتتە مەسچىتلەر ۋە ئىسلامىي قەبرىستانلىقلارنىڭ ۋەيران قىلىنغانلىقىنى كۆرسىتىدىغان رەسىم ۋە ھۆججەتلەر كۆرگەزمە قىلىندى، شۇنداقلا زامانىۋى ناتسىستلارچە جازا لاگېرلىرىدىن قۇتۇلۇپ چىققانلارنىڭ جانلىق گۇۋاھلىقلىرى ئاڭلىتىلدى. شۇنداقلا، بىرلىكنىڭ ياۋروپا ئورگانلىرى بىلەن ماسلىشىپ، بۇ جىنايەتلەرگە چېتىشلىق خىتاي ئەمەلدارلىرىغا قارىتا يېڭىلانغان ياۋروپا كىشىلىك ھوقۇق قانۇنلىرىنى ئىشلىتىپ جازا يۈرگۈزۈش جەھەتتىكى رولى تەكىتلەندى [Human Rights Watch](https://www.hrw.org/news/2026/02/24/letter-chairperson-japan-uyghur-parliamentary-association-keiji-furuya).

2025-يىللىق دوكلات: رەقەملىك باستۇرۇش ۋە زامانىۋى قۇللۇقنىڭ كۈچىيىشى

پائالىيەت **2025-يىللىق شەرقىي تۈركىستاندىكى كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكى كۆرسەتكۈچى**نىڭ نەتىجىلىرى بىلەن ماسلاشتۇرۇلدى، بۇ دوكلات خىتاينىڭ باستۇرۇش ئۇسۇللىرىدىكى خەتەرلىك ئۆزگىرىشنى ئاشكارىلىدى. ئۆتكەن يىللاردا جىسمانىي جەھەتتىن تۈركۈملەپ تۇتۇپ تۇرۇشقا ئەھمىيەت بېرىلگەن بولسا، 2025-يىلى ۋە 2026-يىلىنىڭ بېشىدا سۈنئىي ئىدراك ئارقىلىق قوللاپ-قۇۋۋەتلىنىدىغان «رەقەملىك ئىرقىي قىرغىنچىلىق»قا يۈزلىنىش كۆرۈلدى [Uyghur Times](https://uyghurtimes.com/east-turkistan-human-rights-violations-index-2025-released-in-istanbul/).

دوكلاتتا كۆرسىتىلىشىچە، خىتاي دائىرىلىرى ھازىر ئۇيغۇر مۇسۇلمانلىرىنىڭ ھەر بىر ھەرىكىتىنى، جۈملىدىن ئۆيلىرىدە ناماز ئوقۇش ياكى قۇرئان ئوقۇش قاتارلىق ئىشلىرىنى كۆزىتىش ئۈچۈن ئاپتوماتىك كۆزىتىش سىستېمىلىرىنى ئىشلەتمەكتە. شۇنداقلا، مىليونلىغان ئۇيغۇرنى خىتاينىڭ ئىچكىرى ئۆلكىلىرىدىكى زاۋۇتلارغا يۆتكەپ، ئۇلارنى زېمىنى ۋە كىملىكىدىن ئايرىۋېتىشنى مەقسەت قىلغان مەجبۇرىي ئەمگەك (زامانىۋى قۇللۇق) سىياسەتلىرىنىڭ داۋاملىشىۋاتقانلىقى پاش قىلىندى. بۇنى ب د ت مۇتەخەسسىسلىرى 2026-يىلى يانۋاردا قۇل قىلىش ۋە نوپۇسنى مەجبۇرىي يۆتكەشنى ئۆز ئىچىگە ئالغان ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەت دەپ تەسۋىرلىدى [Justice For All](https://www.justiceforall.org/save-uyghur/justice-for-alls-save-uyghur-campaign-responds-to-un-experts-alarm-on-forced-labor-in-china-occupied-east-turkistan/).

ياۋروپادىكى قانۇنىي كۈرەش: 2026-يىللىق مەجبۇرىي ئەمگەك قانۇنى

بىريۇسسېلدىكى پائالىيەتنىڭ ئەڭ مۇھىم نۇقتىلىرىنىڭ بىرى ياۋروپا كومىسسىيونىغا **مەجبۇرىي ئەمگەك مەھسۇلاتلىرىنى چەكلەش نىزامنامىسى** توغرىسىدا بېسىم ئىشلىتىش ئىدى. ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ ۋاقىت جەدۋىلىگە ئاساسەن، كومىسسىيون بۇ قانۇننى ئىجرا قىلىشقا دائىر ئاخىرقى يېتەكچى پرىنسىپلارنى 2026-يىلى 14-ئىيۇنغىچە ئېلان قىلىشى كېرەك [European Commission](https://single-market-economy.ec.europa.eu/news/forced-labour-regulation-internal-market-industry-entrepreneurship-and-smes_en).

ياۋروپا شەرقىي تۈركىستان بىرلىكى بۇ پائالىيەت ئارقىلىق بۇ پرىنسىپلارنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىن كەلگەن تاۋارلارنىڭ «مەجبۇرىي ئەمگەك مەھسۇلاتى» ئىكەنلىكى توغرىسىدىكى «قانۇنىي پەرەز»نى ئۆز ئىچىگە ئېلىشىغا كاپالەتلىك قىلىشنى مەقسەت قىلىدۇ، بۇ ئارقىلىق ئۇلارنىڭ ياۋروپا بازىرىغا كىرىشىنىڭ ئالدى ئېلىنىدۇ. ئۇيغۇر مۇسۇلمانلىرىنىڭ قېنى ۋە تەرى ئارقىلىق قولغا كەلتۈرۈلگەن خىتاي مالىيە مەنبەلىرىنى قۇرۇتۇش، بىرلىك تەرىپىدىن ئىشغالىيەت ۋە باستۇرۇشنىڭ بەدىلىنى ئاشۇرۇش ئۈچۈن زۆرۈر بولغان ئىستراتېگىيەلىك قەدەم دەپ قارىلىدۇ [JD Supra](https://www.jdsupra.com/legalnews/eu-forced-labour-regulation-compliance-3521456/).

ئۈممەت نۇقتىئىنەزىرى: ياردەم بېرىش مەجبۇرىيىتى ۋە گېئو-سىياسىي مەسئۇلىيەت

ئەسلى ئىسلامىي نۇقتىئىنەزەردىن قارىغاندا، شەرقىي تۈركىستاندا يۈز بېرىۋاتقان ئىشلار ئۈممەتنىڭ جىسمىدىكى چوڭقۇر يارادۇر. بەزى ئىسلام دۆلەتلىرى ھۆكۈمەتلىرىنىڭ بېيجىڭ بىلەن بولغان ئىقتىسادىي مۇناسىۋەتنى ساقلاپ قېلىش باھانىسى بىلەن كۆرسەتكەن سۈكۈتى «مۇسۇلمان مۇسۇلماننىڭ قېرىندىشىدۇر» دېگەن پرىنسىپقا خىلاپتۇر. بىريۇسسېل پائالىيىتىگە قاتناشقۇچىلار ئۇيغۇر مەسىلىسىنىڭ ئىسلام ھەمكارلىق تەشكىلاتىنىڭ ئەڭ مۇھىم كۈنتەرتىپى بولۇشى كېرەكلىكىنى تەكىتلىدى [UHRP](https://uhrp.org/international-responses-to-the-uyghur-crisis/).

ھىجابنى چەكلەش، مۇسۇلمانلارنى چوشقا گۆشى يېيىشكە مەجبۇرلاش، مەسچىتلەرنى ساياھەت مەركەزلىرى ياكى بارلارغا ئايلاندۇرۇش ئارقىلىق ئىسلامىي كىملىكنى نىشانلاش ئىسلام دىنىغا قارىتىلغان ئوچۇق ئۇرۇشتۇر. شۇڭلاشقا، ياۋروپا شەرقىي تۈركىستان بىرلىكىنى خەلقئارالىق تىرىشچانلىقلىرىدا قوللاش پەقەت كىشىلىك ھوقۇق خىزمىتىلا ئەمەس، بەلكى زەمەخشەرى قاتارلىق بۈيۈك ئالىملار چىققان ئۇ مۇبارەك زېمىنلاردا ئىسلامنىڭ ئىززەت-ھۆرمىتىنى قوغداش ئۈچۈن شەرئىي بىر مەجبۇرىيەتتۇر.

چېگرا ھالقىغان خىرىسلار ۋە بېسىملار

پائالىيەتتە خىتاي ھاكىمىيىتىنىڭ ياۋروپادىكى پائالىيەتچىلەرگە قارىتا يۈرگۈزۈۋاتقان «چېگرا ھالقىغان باستۇرۇش»ى توغرىسىدىمۇ توختالدى. چەت ئەلدىكى پائالىيەتچىلەرنى سۈكۈت قىلىشقا مەجبۇرلاش ئۈچۈن ئۇلارنىڭ ۋەتىنىدىكى ئائىلە-تاۋابىئاتلىرىنى تەھدىت قىلىش ئەھۋاللىرى پاش قىلىندى [Table Media](https://table.media/berlin/news/transnational-repression-dissidents-ask-merz-for-help/). بىرلىك ياۋروپا ھۆكۈمەتلىرىدىن ئۇيغۇر جەمئىيىتىنى تېخىمۇ كۆپ قوغداش بىلەن تەمىنلەشنى ۋە خىتاي ئاخبارات ئورگانلىرىنىڭ دېموكراتىك پايتەختلەرنىڭ مەركىزىگە قول سۇقىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىشنى تەلەپ قىلدى.

شۇنداقلا، تۈركىيە قاتارلىق باشقا دۆلەتلەردە ئۇيغۇرلار دۇچ كېلىۋاتقان خىرىسلار، جۈملىدىن بەزى مەمۇرىي تەدبىرلەرنىڭ (مەسىلەن G87 كودى) ئۇلارنىڭ بىخەتەرلىكى ۋە قانۇنىي مۇقىملىقىغا قارىتا پەيدا قىلغان ئەندىشىلىرى تىلغا ئېلىندى. بۇ ئەھۋال كۆچمەنلەر ۋە مۇساپىرلارنىڭ بىخەتەرلىكىگە كاپالەتلىك قىلىش ئۈچۈن ياۋروپا ۋە تۈركىيەدىكى ئۇيغۇر تەشكىلاتلىرى ئوتتۇرىسىدا تېخىمۇ كەڭ ماسلىشىشنى تەلەپ قىلىدۇ [Uygur News](https://uygurnews.com/east-turkistan-ngo-leaders-and-intellectuals-convene-in-istanbul-to-address-uyghur-security-and-cooperation-challenges/).

خۇلاسە: چىدامچانلىق ۋە ئادالەتتىكى ئۈمىد

خۇلاسىلىگەندە، ياۋروپا شەرقىي تۈركىستان بىرلىكىنىڭ بىريۇسسېلدىكى پائالىيىتى زۇلۇمنىڭ ئۇزۇن كېچىسىدىكى ئۈمىد چىرىغى بولۇپ قالدى. بۇ پائالىيەتچىلەرنىڭ ھەق ۋە ئادالەتكە تايىنىپ، خىتايدەك بىر قۇدرەتلىك دۆلەتكە قارشى تۇرۇش ئىرادىسى شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسىنىڭ ئۇنىڭ بايرىقىنى كۆتۈرگەنلەر بار بولىدىكەن، ھەرگىز ئۆلمەيدىغانلىقىنى ئىسپاتلايدۇ. بۈگۈنكى كۈندە تەلەپ قىلىنىدىغىنى، پۈتكۈل ئىسلام دۇنياسىنىڭ بۇ ھەرىكەتنى قوللاش ئۈچۈن خەلق ۋە رەسمىي دەرىجىدە ئورنىدىن تۇرۇشى، خىتايغا بېسىم قىلىپ ئىرقىي قىرغىنچىلىقنى توختىتىش، تۇتقۇنلارنى قويۇپ بېرىش ۋە مۇسۇلمانلارنىڭ تارىخىي زېمىنىدا ئۆز ئېتىقادىنى ئەركىن ئىجرا قىلىش ھوقۇقىنى ھۆرمەت قىلىشىنى تەلەپ قىلىشتۇر. ئاللاھنىڭ ياردىمى يېقىندۇر، ئەمما ئۈممەت ئۆزىنىڭ ئاجىز قېرىنداشلىرىغا قارىتا تارىخىي ۋە ئەخلاقىي مەسئۇلىيىتىنى ئادا قىلىشى كېرەك.