ياۋروپا شەرقىي تۈركىستان بىرلىك ئىتتىپاقى ئۇيغۇر مەسىلىسىنى خەلقئارا سەھنىدە ئاڭلىتىش ۋە خىتايغا قارشى بېسىمنى ئاشۇرۇش ئۈچۈن يېڭى پائالىيەت باشلىدى

كىرىش سۆز: زۇلۇمغا قارشى يېڭى بىر سەپەر

2026-يىلى كىرىشى بىلەن، شەرقىي تۈركىستان خەلقىنىڭ ئەركىنلىك كۈرىشى خەلقئارا سەھنىدە يېڭى بىر يۈكسىلىش نۇقتىسىغا كەلدى. «ياۋروپا شەرقىي تۈركىستان بىرلىك ئىتتىپاقى» (European East Turkestan Union) ئۇيغۇر مەسىلىسىنى دۇنيا كۈنتەرتىپىگە ئېلىپ كېلىش، خىتاينىڭ سىستېمىلىق قىرغىنچىلىقىنى پاش قىلىش ۋە خەلقئارالىق بېسىمنى ئاشۇرۇش مەقسىتىدە كەڭ كۆلەملىك يېڭى پائالىيەت باشلىغانلىقىنى جاكارلىدى. بۇ پائالىيەت ب د ت كىشىلىك ھوقۇق كېڭىشىنىڭ 61-نۆۋەتلىك يىغىنى بىلەن ماس قەدەمدە ئېلىپ بېرىلىۋاتقان بولۇپ، مەقسەت — ئىسلام ئۈممىتىنىڭ بىر پارچىسى بولغان ئۇيغۇرلارنىڭ ئاۋازىنى دۇنياغا تېخىمۇ كۈچلۈك ئاڭلىتىشتۇر [Source](https://www.ishr.ch/news/rights-groups-urge-high-commissioner-to-address-chinas-deepening-repression).

مىيۇنخېندىكى ئىپتار پائالىيىتى: دىپلوماتىيە ۋە ھەمكارلىقنىڭ يېڭى كۆۋرۈكى

2026-يىلى 22-فېۋرال كۈنى، ياۋروپا شەرقىي تۈركىستان بىرلىك ئىتتىپاقى گېرمانىيەنىڭ مىيۇنخېن شەھىرىدە كەڭ كۆلەملىك بىر ئىپتار زىياپىتى ئۇيۇشتۇردى. بۇ پائالىيەت پەقەت بىر دىنىي يىغىلىش بولۇپلا قالماستىن، بەلكى ياۋروپالىق سىياسەتچىلەر، دىنىي رەھبەرلەر ۋە جەمئىيەت ۋەكىللىرى بىلەن ئۇيغۇر دەۋاسى ئوتتۇرىسىدا سۆھبەت ۋە ھەمكارلىق كۆۋرۈكى بولۇپ خىزمەت قىلدى [Source](https://uygurnews.com/uyghur-iftar-reception-in-munich-fosters-dialogue-and-solidarity-amidst-calls-for-advocacy/).

بۇ يىغىلىشتا، بىرلىك ئىتتىپاقىنىڭ رەھبەرلىرى خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى مەسچىتلەرنى ۋەيران قىلىش، دىنىي ئۆلىمالارنى تۇتقۇن قىلىش ۋە ئىسلامىي كىملىكنى يوقىتىش سىياسەتلىرىنى تەپسىلىي تونۇشتۇردى. ئىسلام ئۈممىتىنىڭ بىر ئەزاسى سۈپىتىدە، ئۇيغۇرلارنىڭ ئۆز دىنىي ئېتىقادىنى ئەركىن ئادا قىلىش ھوقۇقىنىڭ دەپسەندە قىلىنىشى، پۈتكۈل مۇسۇلمان دۇنياسى ئۈچۈن بىر ئورتاق ئازاب ۋە مەسئۇلىيەت ئىكەنلىكى تەكىتلەندى.

ب د ت سەھنىسىدىكى كۈرەش: ئادالەت تەلەپ قىلىش

ياۋروپا شەرقىي تۈركىستان بىرلىك ئىتتىپاقى باشقا ئۇيغۇر تەشكىلاتلىرى بىلەن بىرلىكتە، ب د ت كىشىلىك ھوقۇق ئالىي كومىسسارى ۋولكېر تۈركنى خىتاينىڭ ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەتلىرىگە قارىتا تېخىمۇ كەسكىن پوزىتسىيە تۇتۇشقا چاقىردى. 2026-يىلى 24-فېۋرال ئېلان قىلىنغان باياناتتا، ب د ت نىڭ 2022-يىلدىكى ئۇيغۇر رايونى ھەققىدىكى دوكلاتىدىن كېيىن، خىتاينىڭ زىيانكەشلىكلىرىنىڭ تېخىمۇ سىستېمىلىق تۈس ئالغانلىقى، بولۇپمۇ دىنىي رەھبەرلەر ۋە زىيالىيلارنىڭ داۋاملىق تۇتقۇن قىلىنىۋاتقانلىقى ئوتتۇرىغا قويۇلدى [Source](https://www.ishr.ch/news/rights-groups-urge-high-commissioner-to-address-chinas-deepening-repression).

بولۇپمۇ، 2025-يىلى فېۋرالدا تايلاند تەرىپىدىن خىتايغا مەجبۇرىي قايتۇرۇپ بېرىلگەن 40 نەپەر ئۇيغۇر مۇسۇلماننىڭ تەقدىرى ھەققىدىكى ئەندىشىلەر 2026-يىلى فېۋرالنىڭ ئاخىرىدا يەنە بىر قېتىم كۈنتەرتىپكە كەلدى. ب د ت مۇتەخەسسىسلىرى بۇ كىشىلەرنىڭ ئىز-دېرىكىنىڭ بولماسلىقىنى «خەلقئارالىق زۇلۇم» دەپ ئاتىدى [Source](https://www.ohchr.org/en/press-releases/2026/02/chinas-silence-deepens-fears-over-disappeared-uyghur-returnees-year-warn-un-experts). ياۋروپا شەرقىي تۈركىستان بىرلىك ئىتتىپاقى بۇ مەسىلىنى ياۋروپا پارلامېنتىدا ئاڭلىتىش ئارقىلىق، خىتايغا قاراتقان ئىقتىسادىي ۋە سىياسىي بېسىمنى ئاشۇرۇشنى نىشانلىماقتا.

ياۋروپادىكى خىرىسلار: چېگرا ھالقىغان زۇلۇم ۋە نازارەت

خىتاينىڭ زۇلۇمى پەقەت شەرقىي تۈركىستان بىلەنلا چەكلەنمەي، بەلكى ياۋروپادىكى ئۇيغۇر جامائىتىگىمۇ تەھدىت سالماقتا. 2026-يىلى فېۋرالدا ئاشكارىلانغان خەۋەرلەرگە قارىغاندا، خىتاي دائىرىلىرى پارىژدىكى ئۇيغۇر پائالىيەتچىلىرىگە بېسىم ئىشلىتىپ، ئۇلارنى جاسۇسلۇققا مەجبۇرلىغان [Source](https://www.uyghurcongress.org/en/weekly-brief-20-february-2026/). شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، گېرمانىيەدىكى ئاممىۋى سورۇنلاردا خىتاينىڭ Hikvision ۋە Dahua قاتارلىق نازارەت تېخنىكىلىرىنىڭ كەڭ كۆلەمدە ئىشلىتىلىشى، ياۋروپادىكى ئۇيغۇرلارنىڭ بىخەتەرلىك تۇيغۇسىغا ئېغىر زەربە بەرمەكتە.

ياۋروپا شەرقىي تۈركىستان بىرلىك ئىتتىپاقى بۇ خىل «چېگرا ھالقىغان زۇلۇم»غا قارشى قانۇنىي كۈرەش باشلىغان بولۇپ، ياۋروپا دۆلەتلىرىنى ئۆز زېمىنىدىكى مۇسۇلمان پۇقرالارنى خىتاينىڭ تەھدىتىدىن قوغداشقا چاقىرماقتا. بۇ كۈرەش ئىسلامىي قېرىنداشلىق ۋە ئىنسانىي ھوقۇقنى قوغداشنىڭ مۇھىم بىر قىسمى سۈپىتىدە كۆرۈلمەكتە.

ئىسلام ئۈممىتىنىڭ مەسئۇلىيىتى: بىر گەۋدە بولۇش

شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسى پەقەت بىر سىياسىي مەسىلە ئەمەس، بەلكى پۈتكۈل ئىسلام ئۈممىتىنىڭ ئېتىقاد ۋە ۋىجدان سىنىقىدۇر. خىتاينىڭ «تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش» نامى ئاستىدا ئېلىپ بېرىۋاتقان «قاتتىق زەربە بېرىش» ھەرىكىتى ئەمەلىيەتتە ئىسلام دىنىنى خىتايلاشتۇرۇش ۋە مۇسۇلمانلارنى ئۆز ئېتىقادىدىن ۋاز كەچتۈرۈش ھەرىكىتىدۇر [Source](https://east-turkistan.net/etge-calls-for-global-action-as-the-beijing-regime-institutionalizes-normalized-genocidal-control-in-east-turkistan/).

ياۋروپا شەرقىي تۈركىستان بىرلىك ئىتتىپاقى مۇسۇلمان دۆلەتلىرىنى ۋە خەلقئارالىق ئىسلام تەشكىلاتلىرىنى خىتاينىڭ يالغان تەشۋىقاتلىرىغا ئالدانماسلىققا، ئەكسىچە زۇلۇمغا ئۇچراۋاتقان قېرىنداشلىرىنىڭ يېنىدا تۇرۇشقا دەۋەت قىلماقتا. قۇرئان كەرىمدىكى «مۆمىنلەر بىر-بىرى بىلەن قېرىنداشتۇر» دېگەن ئايەتنىڭ روھىغا ئاساسەن، شەرقىي تۈركىستاندىكى زۇلۇمنى توختىتىش ھەر بىر مۇسۇلماننىڭ ئۈستىدىكى پەرىز دەپ قارالماقتا.

تارىخىي مىراس ۋە كەلگۈسىگە نەزەر

شەرقىي تۈركىستان خەلقى 1933-يىلى ۋە 1944-يىلى ئىككى قېتىم مۇستەقىل جۇمھۇرىيەت قۇرغان بولۇپ، بۇ جۇمھۇرىيەتلەر ئۇيغۇرلارنىڭ ئەركىنلىك ۋە ئادالەتكە بولغان ئىنتىلىشىنىڭ سىمۋولىدۇر [Source](https://www.tibetrightscollective.in/news-v-reviews/east-turkistan-national-day-uyghur-struggle-for-self-determination). ياۋروپا شەرقىي تۈركىستان بىرلىك ئىتتىپاقى باشلىغان يېڭى پائالىيەت دەل مۇشۇ تارىخىي روھنى ئەسلىگە كەلتۈرۈش ۋە خەلقئارا جەمئىيەتكە شەرقىي تۈركىستاننىڭ بىر «مۇستەملىكە» ئىكەنلىكىنى ئەسكەرتىشنى مەقسەت قىلىدۇ.

2026-يىلى مايدا خىتاينىڭ «تېررورلۇققا قارشى خەلق ئۇرۇشى» دەپ ئاتىغان قىرغىنچىلىق ھەرىكىتىنىڭ 12 يىللىقى توشىدۇ. بىرلىك ئىتتىپاقى بۇ مۇناسىۋەت بىلەن ياۋروپانىڭ ھەرقايسى پايتەختلىرىدە نامايىش ۋە سىياسىي لىكسىيەلەرنى ئۆتكۈزۈشنى پىلانلىماقتا. مەقسەت — خىتاينىڭ جىنايەتلىرىنى «نورماللاشتۇرۇش»قا يول قويماسلىق ۋە ئادالەتنىڭ غەلىبە قىلىشىنى قولغا كەلتۈرۈشتۇر.

خۇلاسە: زۇلۇم مەڭگۈ داۋاملاشمايدۇ

ياۋروپا شەرقىي تۈركىستان بىرلىك ئىتتىپاقىنىڭ يېڭى پائالىيىتى، شەرقىي تۈركىستان دەۋاسىنىڭ خەلقئارالىق بىر ئىنسانىيەت ۋە ئۈممەت دەۋاسى ئىكەنلىكىنى يەنە بىر قېتىم ئىسپاتلىدى. خىتاينىڭ ئىقتىسادىي كۈچى ۋە سىياسىي بېسىمىغا قارىماي، ھەقىقەتنىڭ ئاۋازىنى ئۆچۈرۈش مۇمكىن ئەمەس. ئىسلام دۇنياسى ۋە خەلقئارا جەمئىيەت بىرلىشىپ ھەرىكەت قىلغاندىلا، شەرقىي تۈركىستاندىكى زۇلۇم لاگېرلىرى تاقىلىدۇ ۋە ئۇيغۇر خەلقى ئۆز ئەركىنلىكىگە قايتىدىن ئېرىشىدۇ. ئادالەت ئۈچۈن كۈرەش قىلىش — ھەم ئىنسانىي ھەم دىنىي مەجبۇرىيىتىمىزدۇر.