شەرقىي تۈركىستان تەتقىقات مەركىزى ئۇيغۇرلارنىڭ نۆۋەتتىكى سىياسىي ۋە ئىجتىمائىي ۋەزىيىتى ھەققىدە يېڭى بىر ئىلمىي دوكلات ئېلان قىلىپ خەلقئارانىڭ دىققىتىنى تارتتى

كىرىش سۆز: زۇلۇمغا قارشى ئىلمىي ھەقىقەتنىڭ ساداسى

بۈگۈنكى دۇنيادا، شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسى پەقەت بىر رايون خاراكتېرلىك توقۇنۇش بولۇپلا قالماستىن، بەلكى پۈتۈن ئىسلام ئۈممىتىنىڭ ۋىجدانى ۋە ئىنسانىيەتنىڭ ئەخلاق ئۆلچىمى سىنىلىدىغان بىر مەيدانغا ئايلاندى. 2026-يىلى 16-فېۋرال كۈنى ئىستانبۇلدا ئېلان قىلىنغان «شەرقىي تۈركىستان كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكى كۆرسەتكۈچى - 2025» ناملىق يېڭى ئىلمىي دوكلات، خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ، خۇسۇسەن ئىسلام دۇنياسىنىڭ دىققىتىنى قايتىدىن بۇ مەزلوم زېمىنغا تارتتى [Uyghur Times](https://uyghurtimes.com). شەرقىي تۈركىستان تەتقىقات مەركىزى ۋە مۇناسىۋەتلىك ئورگانلار تەرىپىدىن تەييارلانغان بۇ دوكلات، خىتاي كوممۇنىستىك ھاكىمىيىتىنىڭ ئۇيغۇر ۋە باشقا تۈركىي مۇسۇلمانلارغا قارىتا يۈرگۈزۈۋاتقان ئىرقىي قىرغىنچىلىق سىياسىتىنىڭ 2025-يىلىدىن باشلاپ تېخىمۇ يۇقىرى تېخنىكىلىق ۋە سىستېمىلىق بىر باسقۇچقا كۆتۈرۈلگەنلىكىنى پاكىتلىق ئوتتۇرىغا قويدى.

رەقەملىك زۇلۇم: سۈنئىي ئىدراك قوللىنىلغان نازارەت سىستېمىسى

دوكلاتتىكى ئەڭ دىققەت تارتارلىق نۇقتىلارنىڭ بىرى، خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى كونتروللۇقنى فىزىكىلىق توساقلاردىن رەقەملىك ۋە ئاپتوماتلاشقان سىستېمىغا تولۇق يۆتكىگەنلىكىدۇر. 2025-يىلىغا كەلگەندە، سۈنئىي ئىدراك (AI) تېخنىكىسى ئارقىلىق كىشىلەرنىڭ كۈندىلىك ھەرىكىتى، دىنىي ئېتىقاد ئىپادىلىرى ۋە ئىجتىمائىي مۇناسىۋەتلىرى سېكۇنت بويىچە ئاپتوماتىك نازارەت قىلىنىدىغان ھالەتكە كەلگەن [Uyghur Times](https://uyghurtimes.com). بۇ سىستېما پەقەت كىشىلەرنى كۆزىتىپلا قالماستىن، بەلكى «خەتەرلىك» دەپ قارالغان شەخسلەرنى ئالدىن بېكىتىپ، ئۇلارنى خالىغانچە تۇتقۇن قىلىشقا ئاساس يارىتىپ بەرمەكتە.

بۇ خىل يۇقىرى تېخنىكىلىق نازارەت، مۇسۇلمانلارنىڭ ئەڭ ئەقەللىي ئىبادەتلىرىنىمۇ «ئەسبىيلىك» دەپ قاراشقا شارائىت يارىتىپ بەردى. مەسىلەن، ئۆيىدە قۇرئان كەرىم ساقلاش، ناماز ئوقۇش ياكى روزا تۇتۇش قاتارلىق ئەمەللەر رەقەملىك كۆزىتىش ئارقىلىق دەرھال بايقالماقتا ۋە جازالانماقتا. بۇ ئەھۋال ئىسلام ئۈممىتى ئۈچۈن بىر ئاگاھلاندۇرۇش سىگنالىدۇر؛ چۈنكى تېخنىكا بۇ يەردە ئىنسانىيەتنىڭ پاراۋانلىقى ئۈچۈن ئەمەس، بەلكى بىر مىللەتنىڭ ئېتىقادىنى يوقىتىش ئۈچۈن قورال قىلىنماقتا.

ئىسلامنى «خىتايچىلاشتۇرۇش»: دىنىي كىملىككە قارىتا ئۇرۇش

خىتاي ھاكىمىيىتىنىڭ «ئىسلامنى خىتايچىلاشتۇرۇش» (Sinicization of Islam) سىياسىتى 2025-يىلى ۋە 2026-يىلىنىڭ بېشىدا تېخىمۇ كەسكىنلەشتى. ئامېرىكا خەلقئارا دىنىي ئەركىنلىك كومىتېتى (USCIRF) نىڭ 2025-يىللىق دوكلاتىدا كۆرسىتىلىشىچە، خىتاي دائىرىلىرى مەسچىتلەرنىڭ گۈمبەز ۋە مۇنارلىرىنى چېقىپ، ئۇلارنى خىتايچە ئۇسلۇبتىكى بىنالارغا ئۆزگەرتمەكتە [USCIRF](https://www.uscirf.gov). بۇ پەقەت بىر بىناكارلىق ئۆزگىرىشى ئەمەس، بەلكى ئىسلامنىڭ بۇ زېمىندىكى تارىخىي ۋە مەدەنىيەت ئىزلىرىنى ئۆچۈرۈش ئۇرۇنۇشىدۇر.

تېخىمۇ ئېچىنارلىقى، خىتاي دائىرىلىرى دىنىي پائالىيەتلەرنى كوممۇنىستىك پارتىيەگە سادىق بولۇش مۇراسىملىرىغا ئايلاندۇرۇپ قويغان. مەسچىتلەردە خۇتبە ئوقۇش ئورنىغا پارتىيە سىياسەتلىرىنى تەشۋىق قىلىش مەجبۇرىي قىلىنغان، ياشلارنىڭ مەسچىتكە كىرىشى ۋە دىنىي تەلىم ئېلىشى پۈتۈنلەي چەكلەنگەن [USCIRF](https://www.uscirf.gov). 2026-يىلى فېۋرالدا ئېلان قىلىنغان دوكلاتلاردا يەنە، 96 ياشلىق ئالىم ئابىدىن داموللامغا ئوخشاش دىنىي زاتلارنىڭ تۈرمىلەردە شېھىت بولۇۋاتقانلىقىدەك پاجىئەلەر تىلغا ئېلىنغان [USCIRF](https://www.uscirf.gov). بۇ، خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى ئىسلامىي ئىلىم ۋە كىملىكنى يىلتىزىدىن قۇرۇتۇش نىيىتىنى ئاشكارىلاپ بېرىدۇ.

مەجبۇرىي ئەمگەك ۋە نوپۇس قۇرۇلمىسىنى ئۆزگەرتىش

بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى (بۇد) مۇتەخەسسىسلىرى 2026-يىلى يانۋاردا ئېلان قىلغان باياناتىدا، ئۇيغۇر، قازاق ۋە باشقا مۇسۇلمان مىللەتلەرنىڭ سىستېمىلىق ھالدا مەجبۇرىي ئەمگەككە سېلىنىۋاتقانلىقىدىن ئەندىشە قىلىۋاتقانلىقىنى بىلدۈردى [OHCHR](https://www.ohchr.org). خىتاينىڭ «نامراتلىقنى تۈگىتىش» نامى ئاستىدا يۈرگۈزۈۋاتقان ئەمگەك كۈچى يۆتكەش پىلانى، ئەمەلىيەتتە مۇسۇلمانلارنى ئۆز زېمىنىدىن ئايرىپ، خىتاي ئۆلكىلىرىگە تارقىتىۋېتىش ۋە ئۇلارنى ئەرزان ئەمگەك كۈچى سۈپىتىدە قۇل قىلىشنى مەقسەت قىلىدۇ.

شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، شەرقىي تۈركىستانغا خىتاي كۆچمەنلىرىنى ئورۇنلاشتۇرۇش سۈرئىتى تېزلىتىلمەكتە. بەزى مۆلچەرلەرگە قارىغاندا، خىتاي ھاكىمىيىتى رايونغا مىليونلىغان خىتاي كۆچمەنلىرىنى يۆتكەش ئارقىلىق، ئۇيغۇرلارنى ئۆز ۋەتىنىدە ئاز سانلىق مىللەتكە ئايلاندۇرۇپ قويۇشنى نىشان قىلماقتا [Center for Uyghur Studies](https://uyghurstudy.org). بۇ خىل نوپۇس ئۇرۇشى، بىر مىللەتنىڭ مەۋجۇتلۇقىغا تەھدىت سالىدىغان ئەڭ خەتەرلىك قوراللارنىڭ بىرىدۇر.

خەلقئارا جەمئىيەت ۋە ئىسلام دۇنياسىنىڭ پوزىتسىيەسى

شەرقىي تۈركىستان تەتقىقات مەركىزىنىڭ دوكلاتى ئېلان قىلىنغان مەزگىلدە، جەنۋەدە بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى كىشىلىك ھوقۇق كېڭىشىنىڭ 61-نۆۋەتلىك يىغىنى ئېچىلىۋاتقان بولۇپ، 26 كىشىلىك ھوقۇق تەشكىلاتى بىرلىشىپ، بىرىنچى دەرىجىلىك مەسئۇللارنى خىتاينىڭ ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەتلىرىنى توختىتىشقا چاقىردى [ISHR](https://ishr.ch).

ئىسلام دۇنياسىغا كەلسەك، تۈركىيەدىكى بىر قىسىم سىياسىي پارتىيەلەر ۋە جەمئىيەتلەر بۇ دوكلاتنىڭ ئېلان قىلىنىش مۇراسىمىغا قاتنىشىپ، ئۇيغۇرلارنى قوللايدىغانلىقىنى بىلدۈردى [Turkistan Press](https://turkistanpress.com). ئەمما، كۆپلىگەن مۇسۇلمان دۆلەتلىرىنىڭ ھۆكۈمەت سەۋىيەسىدىكى سۈكۈتى يەنىلا داۋاملاشماقتا. ئىسلام ھەمكارلىق تەشكىلاتى (OIC) غا ئەزا دۆلەتلەرنىڭ خىتاي بىلەن بولغان ئىقتىسادىي مۇناسىۋەتلىرى، شەرقىي تۈركىستاندىكى قېرىنداشلىرىنىڭ نالە-پەريادلىرىدىن ئۈستۈن تۇرۇۋاتقاندەك كۆرۈنمەكتە. بۇ ئەھۋال ئۈممەتنىڭ بىرلىكى ۋە ئۆز-ئارا ھەمكارلىقى ئۈچۈن چوڭ بىر نۇقساندۇر.

خۇلاسە: ئۈممەتنىڭ ۋىجدان سىنىقى

شەرقىي تۈركىستان تەتقىقات مەركىزىنىڭ بۇ يېڭى دوكلاتى بىزگە شۇنى ئەسكەرتىدۇكى، زۇلۇم توختاپ قالغىنى يوق، بەلكى شەكىل ئۆزگەرتىپ تېخىمۇ قورقۇنچلۇق تۈسكە كىرمەكتە. ئۇيغۇرلارنىڭ بۈگۈنكى سىياسىي ۋە ئىجتىمائىي ۋەزىيىتى پەقەت بىر سىياسىي مەسىلە ئەمەس، بەلكى بىر ئېتىقاد ۋە مەۋجۇتلۇق كۈرىشىدۇر.

ئىسلام قىممەت قاراشلىرى بىزگە مەزلومنىڭ يېنىدا تۇرۇشنى، زۇلۇمغا سۈكۈت قىلماسلىقنى بۇيرۇيدۇ. شەرقىي تۈركىستاندىكى مۇسۇلمانلار بىزنىڭ جىسمىمىزنىڭ بىر پارچىسىدۇر. ئەگەر بۈگۈن بىز بۇ زۇلۇمغا قارشى تۇرمىساق، ئەتە باشقا بىر مۇسۇلمان زېمىنىنىڭمۇ مۇشۇنداق پاجىئەگە دۇچ كەلمەسلىكىگە كىم كاپالەتلىك قىلالايدۇ؟ شۇڭا، پۈتۈن دۇنيادىكى مۇسۇلمانلار، ئالىملار ۋە سىياسەتچىلەر خىتاينىڭ بۇ ئىرقىي قىرغىنچىلىقىنى توختىتىش ئۈچۈن ئەمەلىي قەدەم بېسىشى، ئىقتىسادىي ۋە سىياسىي بېسىملارنى ئىشقا سېلىشى لازىم. ھەقىقەت ھامان زۇلۇمنىڭ ئۈستىدىن غەلىبە قىلىدۇ، ئەمما بىزنىڭ بۇ غەلىبىدە قانداق رول ئوينىغانلىقىمىز تارىخ بېتىگە پۈتۈلىدۇ.