شەرقىي تۈركىستان تەتقىقات مەركىزى خەلقئارالىق مۇنبەر ئۇيۇشتۇرۇپ، ئۇيغۇرلارنىڭ نۆۋەتتىكى ۋەزىيىتى ۋە كەلگۈسى ئىستراتېگىيەسى ھەققىدە مۇھىم مۇزاكىرە ئېلىپ باردى.

كىرىش سۆز: ئۈممەتنىڭ جاراھىتى ۋە ئىلىم ئەھلىنىڭ مەسئۇلىيىتى

بۈگۈنكى كۈندە، شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسى پەقەت بىر مىللەتنىڭلا ئەمەس، بەلكى پۈتۈن ئىسلام ئۈممىتىنىڭ ئەڭ ئاغرىقلىق جاراھىتىگە ئايلاندى. خىتاي كوممۇنىست ھاكىمىيىتىنىڭ ئۇيغۇر مۇسۇلمانلىرىغا قارىتا ئېلىپ بېرىۋاتقان سىستېمىلىق ئىرقىي قىرغىنچىلىقى، بولۇپمۇ ئىسلامىي كىملىكنى يوقىتىشقا قارىتىلغان «ئىسلامنى خىتايلاشتۇرۇش» سىياسىتى، 2026-يىلىغا كەلگەندە تېخىمۇ ۋەھشىي بىر باسقۇچقا قەدەم قويدى. مۇشۇنداق بىر تارىخىي شارائىتتا، ئىستانبۇلدا پائالىيەت ئېلىپ بېرىۋاتقان «شەرقىي تۈركىستان تەتقىقات مەركىزى» (ETRC) يېقىندا بىر مەيدان يۇقىرى سەۋىيەلىك خەلقئارالىق مۇنبەر ئۇيۇشتۇرۇپ، ئۇيغۇرلارنىڭ نۆۋەتتىكى ۋەزىيىتى ۋە كەلگۈسى ئىستراتېگىيەسى ھەققىدە مۇھىم مۇزاكىرە ئېلىپ باردى [East Turkistan Research Center](http://www.sttm.org.tr).

بۇ مۇنبەر، شەرقىي تۈركىستان خەلقىنىڭ ئۆز ھوقۇقىنى قوغداش يولىدىكى ئەقلىي ۋە ئىلمىي كۈرىشىنىڭ بىر نامايەندىسى سۈپىتىدە، دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدىكى ئالىملار، سىياسەتچىلەر ۋە كىشىلىك ھوقۇق پائالىيەتچىلىرىنى بىر يەرگە جەم قىلدى. مۇنبەرنىڭ ئاساسلىق مەقسىتى، خىتاينىڭ تەشۋىقات ماشىنىسىغا قارشى پاكىتلىق دەلىللەرنى ئوتتۇرىغا قويۇش ۋە مۇسۇلمان دۇنياسىنىڭ بۇ مەسىلىدىكى سۈكۈتىنى بۇزۇش ئىدى.

مۇنبەرنىڭ ئاساسلىق تېمىلىرى: ئىسلامىي كىملىك ۋە مەدەنىيەت قىرغىنچىلىقى

مۇنبەر جەريانىدا ئەڭ كۆپ مۇنازىرە قىلىنغان تېمىلارنىڭ بىرى، خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى مەسچىتلەرنى چېقىش، دىنىي ئالىملارنى تۇتقۇن قىلىش ۋە قۇرئان كەرىمنىڭ تەپسىرىنى ئۆزگەرتىشكە ئۇرۇنۇش جىنايەتلىرى بولدى. تەتقىقاتچىلارنىڭ كۆرسىتىشىچە، خىتاي ھاكىمىيىتى 2023-يىلىدىن باشلاپ يولغا قويغان «ئىسلامنى خىتايلاشتۇرۇش بەش يىللىق پىلانى» نى 2026-يىلىغا كەلگەندە تېخىمۇ تېزلىتىپ، ئۇيغۇرلارنىڭ دىنىي ئېتىقادىنى پۈتۈنلەي يوقىتىشنى نىشانلىغان [Turkistan Press](https://turkistanpress.com/uz/news-1685.html).

مۇنبەردە سۆز قىلغان دىنىي ئالىملار، شەرقىي تۈركىستاندىكى زۇلۇمنىڭ پەقەت سىياسىي بېسىملا ئەمەس، بەلكى ئىسلامنىڭ مۇقەددەس قىممەت قاراشلىرىغا قىلىنغان بىر ھۇجۇم ئىكەنلىكىنى تەكىتلىدى. ئۇلارنىڭ قارىشىچە، خىتاي ھۆكۈمىتى ئۇيغۇرلارنى ئۆز دىنىدىن ۋاز كېچىشكە مەجبۇرلاش ئارقىلىق، ئۇلارنىڭ مىللىي روھىنى سۇندۇرۇشنى مەقسەت قىلماقتا. بۇ نۇقتىدا، مۇسۇلمان دۇنياسىنىڭ، بولۇپمۇ ئىسلام ھەمكارلىق تەشكىلاتىنىڭ (OIC) تېخىمۇ ئاكتىپ رول ئوينىشى كېرەكلىكى ئالاھىدە قەيت قىلىندى [RFA Uyghur](https://www.rfa.org/uyghur/xewerler/sttm-ilmiy-munber-05222023161304.html).

نۆۋەتتىكى ۋەزىيەت: لاگېرلار، مەجبۇرىي ئەمگەك ۋە ئائىلە كرىزىسى

مۇنبەردە يەنە، شەرقىي تۈركىستاندىكى جازا لاگېرلىرىنىڭ يەنىلا مەۋجۇت ئىكەنلىكى، پەقەت ئۇلارنىڭ شەكلىنىڭ ئۆزگىرىپ «تۈرمە» ياكى «سانائەت باغچىسى» غا ئايلانغانلىقى ھەققىدە يېڭى دەلىللەر ئوتتۇرىغا قويۇلدى. خىتاينىڭ «مەجبۇرىي ئەمگەك» سىياسىتى ئارقىلىق ئۇيغۇرلارنى قۇل قىلىشى، دۇنيا ئىقتىسادىي زەنجىرىگە سىڭىپ كىرگەن بىر جىنايەت سۈپىتىدە ئەيىبلەندى.

ئائىلە كرىزىسىمۇ مۇنبەرنىڭ مۇھىم تېمىلىرىدىن بىرى بولدى. خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئۇيغۇر بالىلىرىنى ئائىلىسىدىن ئايرىپ، «بالىلار لاگېرلىرى» دا خىتايچە تەربىيەلىشى، بىر ئەۋلادنىڭ ئۆز تىلى ۋە دىنىدىن ياتلىشىشىنى كەلتۈرۈپ چىقارماقتا. بۇ ئەھۋال «مەدەنىيەت قىرغىنچىلىقى» نىڭ ئەڭ ئېغىر شەكلى دەپ باھالاندى. قاتناشقۇچىلار بۇ زۇلۇمنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئۈچۈن خەلقئارالىق جەمئىيەتنىڭ، بولۇپمۇ مۇسۇلمان جەمئىيەتلىرىنىڭ خىتاي ماللىرىنى بايقۇت قىلىش ۋە سىياسىي بېسىم ئىشلىتىش قاتارلىق ئەمەلىي قەدەملەرنى بېسىشى كېرەكلىكىنى ئوتتۇرىغا قويدى [Istiqlal Haber](https://istiqlalhaber.com).

كەلگۈسى ئىستراتېگىيە: بىرلىك، بىلىم ۋە خەلقئارالىق ھەمكارلىق

شەرقىي تۈركىستان تەتقىقات مەركىزىنىڭ بۇ مۇنبىرىدە، ئۇيغۇرلارنىڭ كەلگۈسى ئۈچۈن تۆۋەندىكىدەك بىر قانچە مۇھىم ئىستراتېگىيەلىك نىشانلار بېكىتىلدى:

1. **ئىلىم ۋە تەتقىقاتنى كۈچەيتىش:** شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسىنى دۇنياغا ئىلىم ۋە پاكىت ئارقىلىق ئاڭلىتىش. خىتاينىڭ يالغان تەشۋىقاتلىرىغا قارشى ئاكادېمىك سەۋىيەدە تاقابىل تۇرۇش. 2. **ئىسلام دۇنياسى بىلەن بولغان ئالاقىنى قويۇقلاشتۇرۇش:** مۇسۇلمان ئەللىرىدىكى خەلق ئاممىسى ۋە ئۆلىمالارغا شەرقىي تۈركىستاننىڭ ھەقىقىي ئەھۋالىنى يەتكۈزۈش. بۇ مەسىلىنى «ئۈممەت مەسىلىسى» سۈپىتىدە كۈنتەرتىپكە كەلتۈرۈش. 3. **قانۇنىي كۈرەش:** خىتاي ئەمەلدارلىرىنى خەلقئارا سوتلاردا جاۋابكارلىققا تارتىش ئۈچۈن قانۇنىي ئاساسلارنى تەييارلاش ۋە خەلقئارالىق كىشىلىك ھوقۇق تەشكىلاتلىرى بىلەن ماسلىشىش. 4. **ياش ئەۋلادنى تەربىيەلەش:** مۇھاجىرەتتىكى ئۇيغۇر ياشلىرىنىڭ ئۆز كىملىكىنى، تىلىنى ۋە دىنىنى ئۇنتۇپ قالماسلىقى ئۈچۈن مائارىپ سىستېمىسىنى بەرپا قىلىش.

مۇنبەرگە قاتناشقان دوكتور ئەركىن ئەمەت ئەپەندى ۋە باشقا تەتقىقاتچىلار، ئۇيغۇرلارنىڭ نۆۋەتتىكى ۋەزىيىتىنىڭ ئىنتايىن خەتەرلىك ئىكەنلىكىنى، ئەمما ئۈمىدسىزلىنىشكە بولمايدىغانلىقىنى، بىرلىك ۋە ئىلمىي ئىستراتېگىيە ئارقىلىق غەلىبە قىلغىلى بولىدىغانلىقىنى تەكىتلىدى.

خۇلاسە: ئادالەت يولىدىكى قەتئىي ئىرادە

شەرقىي تۈركىستان تەتقىقات مەركىزى ئۇيۇشتۇرغان بۇ خەلقئارالىق مۇنبەر، ئۇيغۇر خەلقىنىڭ ئۆز ئەركىنلىكى ۋە ئېتىقادىنى قوغداش يولىدىكى قەتئىي ئىرادىسىنى يەنە بىر بار نامايەن قىلدى. خىتاينىڭ زۇلۇمى قانچىلىك ئېغىر بولمىسۇن، ھەقىقەتنىڭ ئاۋازىنى پۈتۈنلەي ئۆچۈرۈش مۇمكىن ئەمەس.

بۇ مۇنبەر ئارقىلىق چىقىرىلغان قارارلار ۋە ئوتتۇرىغا قويۇلغان ئىستراتېگىيەلەر، كەلگۈسىدە شەرقىي تۈركىستان دەۋاسىنىڭ تېخىمۇ سىستېمىلىق ۋە ئۈنۈملۈك ئېلىپ بېرىلىشىغا تۈرتكە بولىدۇ. مۇسۇلمان ئۈممىتى سۈپىتىدە، بىزنىڭ مەسئۇلىيىتىمىز بولسا، بۇ مەزلۇم خەلقنىڭ يېنىدا تۇرۇش، ئۇلارنىڭ ئاۋازى بولۇش ۋە ئادالەتنىڭ زەپەر قۇچۇشى ئۈچۈن دۇئا ۋە ئەمەلىي ھەرىكەت بىلەن تىرىشچانلىق كۆرسىتىشتۇر. شەرقىي تۈركىستاننىڭ ئازادلىقى، پۈتۈن ئىسلام دۇنياسىنىڭ ئىززەت ۋە شەرىپىدۇر.