شەرقىي تۈركىستان تەتقىقات مەركىزى رايوندىكى نۆۋەتتىكى ئىنسانپەرۋەرلىك ۋەزىيىتىنى ئوتتۇرىغا قويدى ھەمدە ئۇيغۇرلار دۇچ كېلىۋاتقان سىياسىي ۋە ئىجتىمائىي خىرىسلار توغرىسىدا ئەتراپلىق دوكلات ئېلان قىلدى

مۇقەددىمە: ئىسلام دۇنياسىنىڭ قەلبىدىكى داۋاملىشىۋاتقان پاجىئە خەلقئارانىڭ گۇمانلىق سۈكۈتى ۋە مۇرەككەپ گېئو-سىياسىي خىرىسلار ئاستىدا، **شەرقىي تۈركىستان تەتقىقات مەركىزى** 2026-يىلى فېۋرالدا ئۆز تۈرىدىكى ئەڭ چوڭقۇر ئىستراتېگىيەلىك دوكلاتنى ئېلان قىلدى. دوكلاتتا رايوندىكى ئىنسانپەرۋەرلىك ۋەزىيىتىنىڭ «ئىرقىي قىرغىنچىلىقنىڭ ئاخىرقى باسقۇچى»غا كىرگەنلىكى ئوتتۇرىغا قويۇلدى. «شەرقىي تۈركىستان 2026: باستۇرۇش خاراكتېرلىك رەقەملەشتۈرۈش بولقاسى بىلەن ئىسلامىي كىملىكنى يوقىتىش زىندانى ئارىسىدا» تېمىسىدىكى بۇ دوكلات، ئەنئەنىۋى كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكىنى كۆزىتىپلا قالماي، ئۇيغۇر خەلقىنىڭ ئىسلامىي يىلتىزىنى قۇرۇتۇشنى مەقسەت قىلغان ئىجتىمائىي ۋە سىياسىي ئۆزگىرىشلەرنىڭ چوڭقۇر قاتلاملىرىنى تەھلىل قىلدى [شەرقىي تۈركىستان سۈرگۈندىكى ھۆكۈمىتى](https://east-turkistan.net).

بۇ دوكلات ئىسلام ئۈممىتى ئۈچۈن تارىخىي ھۆججەت بولۇپ، ھەممە ئادەمنى ئۆز ئېتىقاد قېرىنداشلىرىغا قارىتا دىنىي ۋە ئەخلاقىي مەسئۇلىيىتىنى ئادا قىلىشقا چاقىرىدۇ. ئۇيغۇرلار دۇچ كېلىۋاتقان بۇ باستۇرۇش ماشىنىسى ئىسلامنى ئاسمانىي ئېتىقادتىن چىقىرىپ، «خىتايلاشتۇرۇش» نامى ئاستىدا خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىگە خىزمەت قىلىدىغان سىياسىي قورالغا ئايلاندۇرۇشقا ئۇرۇنماقتا.

2025-2026-يىللىق كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكى كۆرسەتكۈچى: سانلىق مەلۇماتلار سۆزلەيدۇ مەركەز 2026-يىلى 16-فېۋرال ئىستانبۇلدا ئېلان قىلغان «شەرقىي تۈركىستاندىكى كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكى كۆرسەتكۈچى 2025» دوكلاتىدا، رەقەملىك باستۇرۇشنىڭ كۈچىيىۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىدىغان دەھشەتلىك سانلىق مەلۇماتلارنى ئاشكارىلىدى [Uyghur Times](https://uyghurtimes.com). دوكلات دەپسەندىچىلىكلەرنى 14 تۈرگە ئايرىدى: 1. **ئۆز بېشىمچىلىق بىلەن تۇتۇپ تۇرۇش:** مىليونلىغان كىشىنىڭ ھازىر مەڭگۈلۈك تۈرمىگە ئايلانغان «قايتا تەربىيەلەش» لاگېرلىرىدا تۇتۇپ تۇرۇلۇشى. 2. **مەجبۇرىي ئەمگەك:** «نامراتلىقتىن قۇتۇلدۇرۇش» باھانىسى بىلەن مەجبۇرىي ئەمگەك كۈچى يۆتكەش پروگراممىلىرىنىڭ كېڭىيىشى، بۇنى 2026-يىلى يانۋاردا ب د ت مۇتەخەسسىسلىرىمۇ تەستىقلىدى [OHCHR](https://www.ohchr.org). 3. **بالىلار ھوقۇقىنىڭ دەپسەندى قىلىنىشى:** بالىلارنى ئاتا-ئانىسىدىن ئايرىپ، ھۆكۈمەت قارىمىقىدىكى يېتىمخانىلارغا سولاپ، ئۇلارنىڭ ئىسلامىي قىممەت قارىشىدىن يىراقلاشتۇرۇلۇشى.

مەركەز تەتقىقاتچىلىرى 2025-يىلىنىڭ جىسمانىي نازارەتتىن سۈنئىي ئىدراك (AI) قوللايدىغان «رەقەملىك ئاپارتھېيد»قا ئۆتكەنلىكىنى، ھەر بىر ئۇيغۇر مۇسۇلماننىڭ ناماز ئوقۇش، ھىجاب كىيىش، ھەتتا دىنىي كىتاب ساقلاش قاتارلىق ھەرىكەتلىرىنىڭ ئالگورېتمىلار ئارقىلىق «يوشۇرۇن تەھدىت» دەپ باھالىنىدىغانلىقىنى كۆرسەتتى [Uyghur Times](https://uyghurtimes.com).

«خىتايلاشتۇرۇش» ئۇرۇشى: ئىسلامنى قەلبلەردىن سۇغۇرۇپ ئېلىش ئۇرۇنۇشى شەرقىي تۈركىستان تەتقىقات مەركىزىنىڭ دوكلاتى «ئىسلامنى خىتايلاشتۇرۇش» سىياسىتىگە مەركەزلەشتى. بۇ سىياسەت پەقەت مەمۇرىي تەشكىلات بولماستىن، بەلكى ئىسلامىي چۈشەنچىلەرنى كوممۇنىستىك ئىدېئولوگىيەگە ماسلاشتۇرۇشنى مەقسەت قىلغان مەۋجۇتلۇق ئۇرۇشىدۇر [Center for Uyghur Studies](https://uyghurstudy.org).

دوكلاتقا ئاساسەن، مىڭلىغان مەسچىت چېقىۋېتىلدى ياكى ساياھەت مەركەزلىرى ۋە قەھۋەخانىلارغا ئايلاندۇرۇلدى. ئائىلىلەر بولسا خىتاي كادىرلىرىنى ئۆيىگە قوبۇل قىلىپ، ئۇلارنىڭ دىنىي تۇرمۇشىنى نازارەت قىلىشقا مەجبۇرلانماقتا [Justice For All](https://www.justiceforall.org). مۇسۇلمانلارنىڭ شەخسىي تۇرمۇشىغا قىلىنغان بۇ سىستېمىلىق تاجاۋۇزچىلىق ئىسلام كاپالەتلىك قىلغان ئىززەت-نومۇسقا قىلىنغان ئەڭ چوڭ دەپسەندىچىلىكتۇر.

سىياسىي ۋە ئىجتىمائىي خىرىسلار: سۈرگۈندىكى تەھدىت دوكلات پەقەت ئىچكى ۋەزىيەتنىلا ئەمەس، «چېگرا ھالقىغان باستۇرۇش»نىمۇ يورۇتۇپ بەردى. 2026-يىلى يانۋاردا، شەرقىي تۈركىستان تەشكىلاتلىرىنىڭ رەھبەرلىرى ئىستانبۇلدا يىغىن ئۆتكۈزۈپ، چەت ئەلدىكى، بولۇپمۇ تۈركىيەدىكى ئۇيغۇرلار دۇچ كېلىۋاتقان بىخەتەرلىك تەھدىتلىرىنى مۇزاكىرە قىلدى [Uyghur News](https://uygurnews.com).

دوكلاتتا خىتاينىڭ چەت ئەلدىكى پائالىيەتچىلەرنى ۋەتەندىكى ئائىلە-تاۋابىئاتلىرى بىلەن تەھدىت سېلىش ئارقىلىق قورقۇتۇشقا ئۇرۇنۇۋاتقانلىقى ئاشكارىلاندى [World Uyghur Congress](https://www.uyghurcongress.org). شۇنداقلا، تۈركىيەدىكى «G87 كودى» قاتارلىق قانۇنىي خىرىسلارنىڭ بېيجىڭنىڭ يالغان ئۇچۇرلىرى ئاساسىدا ئۇيغۇرلارغا زىيان يەتكۈزۈۋاتقانلىقى تەكىتلەندى [Uyghur News](https://uygurnews.com).

گېئو-سىياسىي مەيدان ۋە ئىسلام ئۈممىتىنىڭ رولى دوكلاتتا بەزى ئىسلام دۆلەتلىرى ۋە ئىسلام ھەمكارلىق تەشكىلاتىنىڭ «ئاجىزلىقى» قاتتىق تەنقىد قىلىندى. غەرب پارلامېنتلىرى يۈز بېرىۋاتقان ئىشلارنى «ئىرقىي قىرغىنچىلىق» دەپ ئېتىراپ قىلغان بولسىمۇ، نۇرغۇن مۇسۇلمان دۆلەتلەر «بىر بەلۋاغ بىر يول» تەشەببۇسىدىكى ئىقتىسادىي مەبلەغ ئۈچۈن سۈكۈت قىلماقتا ياكى خىتاينىڭ تەشۋىقاتىنى قوللىماقتا [Al Jazeera](https://www.aljazeera.net).

مەركەز شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسىنىڭ پەقەت چېگرا ماجراسى ياكى كىشىلىك ھوقۇق مەسىلىسى ئەمەس، بەلكى دىنىي «ياردەم» مەسىلىسى ئىكەنلىكىنى تەكىتلەيدۇ. 20 مىليوندىن ئارتۇق مۇسۇلمان خەلقنىڭ كىملىكىنىڭ يوقىتىلىشىغا سۈكۈت قىلىش ئىسلام دۇنياسىنىڭ باشقا جايلىرىدىمۇ تەكرارلىنىشى مۇمكىن بولغان خەتەرلىك بىر ئەھۋالدۇر [IHH Humanitarian Relief Foundation](https://www.ihh.org.tr).

مەركەزنىڭ تەۋسىيەلىرى: قۇتقۇزۇش يول خەرىتىسى شەرقىي تۈركىستان تەتقىقات مەركىزى دوكلاتىنى ئىسلام دۇنياسىدىكى قارار چىقارغۇچىلارغا قارىتىلغان بىر قاتار جىددىي تەۋسىيەلەر بىلەن ئاخىرلاشتۇردى: 1. **دىپلوماتىك ئېتىراپ قىلىش:** ئۇيغۇر مەسىلىسىنى ئىسلام دۆلەتلىرى باشلىقلار يىغىنىدا خىتاينىڭ ئىچكى ئىشى ئەمەس، بەلكى ئۈممەت مەسىلىسى سۈپىتىدە ئوتتۇرىغا قويۇش. 2. **ئىقتىسادىي بايقۇت:** ئۇيغۇرلارنىڭ مەجبۇرىي ئەمگىكى بىلەن ئىشلەپچىقىرىلغان خىتاي مەھسۇلاتلىرىنى بايقۇت قىلىش [IHH](https://www.ihh.org.tr). 3. **قانۇنىي قوغداش:** مۇسۇلمان دۆلەتلەردىكى ئۇيغۇرلارغا بىخەتەر پاناھلىق بېرىش ۋە ئۇلارنى ھەر قانداق ئەھۋالدا قايتۇرۇپ بەرمەسلىك. 4. **خەلقنى ئاگاھلاندۇرۇش:** شەرقىي تۈركىستان پاجىئەسىنى مائارىپ دەرسلىكلىرى ۋە خۇتبىلەرگە كىرگۈزۈش.

خۇلاسە: بىزنىڭ ئۈستىمىزدىكى ئامانەت شەرقىي تۈركىستان تەتقىقات مەركىزىنىڭ 2026-يىللىق دوكلاتى پەقەت ئازاب-ئوقۇبەتلەرنىڭ بايانى ئەمەس، بەلكى ھەر بىر مۇسۇلماننىڭ ئاللاھ ئالدىدىكى مەسئۇلىيىتىدۇر. ئەسىرلەر بويى ئىسلامىنى قوغداپ كەلگەن ئۇيغۇر خەلقى بۈگۈن ئېتىقاد قېرىنداشلىرىدىن ياردەم كۈتمەكتە. ئۈممەت قەشقەر ۋە ئۈرۈمچىدىن كېلىۋاتقان «ئىسلامغا ياردەم قىلىڭلار» دېگەن نىداغا جاۋاب بېرەمدۇ ياكى تارىخ بىزنى قېرىنداشلىرىمىزغا ئەڭ ئېھتىياجلىق پەيتتە ياردەم قىلمىدى دەپ يازامدۇ؟

مەركەز ئاشكارىلىغان ھەقىقەت قۇياشتەك ئوچۇق: شەرقىي تۈركىستاندا يۈز بېرىۋاتقان ئىشلار بىزنىڭ بىر ئۈممەت بولۇش سۈپىتىمىز بىلەن ئىمانىمىزنىڭ سىنىقىدۇر. «ئەگەر بىر ئەزا ئاغرىسا، پۈتۈن بەدەن ئۇنىڭ ئۈچۈن ئۇيقۇسىزلىق ۋە قىزىتما بىلەن ئازابلىنىدۇ.»