شەرقىي تۈركىستان مىللىي ئازادلىق مەركىزى نۆۋەتتىكى سىياسىي ۋەزىيەت ۋە مىللىي داۋانىڭ كەلگۈسى تەرەققىياتى ھەققىدە مۇھىم بايانات ئېلان قىلدى

مۇقەددىمە: زۇلۇمغا قارشى تۇرۇش ۋە ھەقنى جاكارلاش

2026-يىلىنىڭ بېشىدا، شەرقىي تۈركىستان خەلقىنىڭ ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ۋە مۇستەقىللىق ئىرادىسىنى دۇنياغا ئاڭلىتىش يولىدا يەنە بىر مۇھىم قەدەم تاشلاندى. شەرقىي تۈركىستان مىللىي ئازادلىق مەركىزى (East Turkistan National Liberation Center) نۆۋەتتىكى مۇرەككەپ سىياسىي ۋەزىيەت، خىتاينىڭ داۋاملىشىۋاتقان ئىرقىي قىرغىنچىلىق سىياسەتلىرى ۋە مىللىي داۋانىڭ كەلگۈسى ئىستراتېگىيەسى ھەققىدە ئومۇميۈزلۈك بىر بايانات ئېلان قىلدى. بۇ بايانات، بولۇپمۇ ئىسلام ئۈممىتىنىڭ بىر پارچىسى بولغان ئۇيغۇرلارنىڭ دىنىي ۋە مىللىي كىملىكىنى ساقلاپ قېلىش ئۈچۈن ئېلىپ بېرىۋاتقان كۈرىشىنىڭ يېڭى بىر بۇرۇلۇش نۇقتىسىغا كەلگەنلىكىنى كۆرسىتىپ بەرمەكتە.

باياناتتا تەكىتلىنىشىچە، شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسى پەقەت بىر كىشىلىك ھوقۇق مەسىلىسىلا ئەمەس، بەلكى بىر مىللەتنىڭ مەۋجۇتلۇقى، ئېتىقادى ۋە زېمىن پۈتۈنلۈكى ئۈچۈن ئېلىپ بېرىۋاتقان مۇقەددەس كۈرىشىدۇر. [Radio Free Asia](https://www.rfa.org/uyghur) خەۋەرلىرىدە كۆرسىتىلگىنىدەك، خىتاي دائىرىلىرىنىڭ رايوندىكى دىنىي بېسىمى ۋە مەدەنىيەت قىرغىنچىلىقى 2025-يىلىنىڭ ئاخىرىغىچە تېخىمۇ سىستېمىلىق تۈس ئالغان بولۇپ، مىللىي ئازادلىق مەركىزى بۇ ۋەزىيەتكە قارىتا جىددىي تەدبىرلەرنى قوللىنىشقا چاقىردى.

نۆۋەتتىكى سىياسىي ۋەزىيەت: خىتاينىڭ «ئىسلامنى خىتايلاشتۇرۇش» سىياسىتى

شەرقىي تۈركىستان مىللىي ئازادلىق مەركىزى ئۆز باياناتىدا خىتاينىڭ «ئىسلامنى خىتايلاشتۇرۇش» نامى ئاستىدا ئېلىپ بېرىۋاتقان دىنىي زىيانكەشلىكلىرىنى قاتتىق ئەيىبلىدى. باياناتتا كۆرسىتىلىشىچە، مەسجىدلەرنىڭ چېقىلىشى، قۇرئان كەرىمنىڭ مۇسادىرە قىلىنىشى ۋە دىنىي ئۆلىمالارنىڭ تۈرمىلەرگە تاشلىنىشى پەقەت ئۇيغۇرلارغىلا ئەمەس، بەلكى پۈتۈن ئىسلام دۇنياسىنىڭ قەدىريەتلىرىگە قىلىنغان ھۇجۇمدۇر. [Uyghur Human Rights Project](https://uhrp.org) نىڭ دوكلاتلىرىغا ئاساسلانغاندا، خىتاي ھۆكۈمىتى رايوندىكى مۇسۇلمانلارنىڭ دىنىي پائالىيەتلىرىنى پۈتۈنلەي چەكلەپ، ئۇلارنى ئۆز ئېتىقادىدىن ۋاز كېچىشكە مەجبۇرلىماقتا.

مىللىي ئازادلىق مەركىزى بۇ ۋەزىيەتنى «ئەسىرنىڭ ئەڭ چوڭ زۇلمى» دەپ ئاتىدى. باياناتتا يەنە، خىتاينىڭ «بىر بەلۋاغ بىر يول» تەشەببۇسى ئارقىلىق مۇسۇلمان ئەللىرىنى ئىقتىسادىي جەھەتتىن بېقىنىپ قىلىپ، شەرقىي تۈركىستاندىكى قىرغىنچىلىققا سۈكۈت قىلدۇرۇش تاكتىكىسىنى قوللىنىۋاتقانلىقى پاش قىلىندى. بۇ نۇقتىدا، مەركەز ئىسلام دۇنياسىنى خىتاينىڭ ئىقتىسادىي تۇزاقلىرىدىن ھوشيار بولۇشقا ۋە دىنىي قېرىنداشلىرىنىڭ تەرىپىدە تۇرۇشقا چاقىردى.

مىللىي داۋانىڭ كەلگۈسى تەرەققىياتى ۋە ئىستراتېگىيەلىك نىشانلار

باياناتنىڭ ئەڭ مۇھىم قىسمى مىللىي داۋانىڭ كەلگۈسىگە قارىتىلغان بولۇپ، شەرقىي تۈركىستان مىللىي ئازادلىق مەركىزى تۆۋەندىكى بىر قانچە نۇقتىنى ئالدىنقى پىلانغا قويدى:

1. **مۇستەقىللىق ئىرادىسى:** مەركەز شەرقىي تۈركىستاننىڭ تارىخىي جەھەتتىن مۇستەقىل بىر دۆلەت ئىكەنلىكىنى، خىتاينىڭ ئىشغالىيىتىنىڭ قانۇنسىز ئىكەنلىكىنى يەنە بىر قېتىم تەكىتلىدى. كەلگۈسىدىكى نىشاننىڭ پەقەت ئاپتونومىيە ئەمەس، بەلكى تولۇق مۇستەقىللىق ئىكەنلىكى ئاشكارىلاندى. 2. **خەلقئارالىق دىپلوماتىيە:** [World Uyghur Congress](https://www.uyghurcongress.org) ۋە باشقا تەشكىلاتلار بىلەن ماسلاشقان ھالدا، ب د ت ۋە باشقا خەلقئارالىق ئورگانلاردا خىتاينىڭ جىنايەتلىرىنى داۋاملىق پاش قىلىش. بولۇپمۇ، ئامېرىكا ۋە ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ «ئۇيغۇر مەجبۇرىي ئەمگىكىنى چەكلەش قانۇنى» غا ئوخشاش تەدبىرلەرنى تېخىمۇ كۈچەيتىش ئۈچۈن خىزمەت قىلىش. 3. **ئىسلام دۇنياسى بىلەن بولغان مۇناسىۋەت:** ئىسلام ھەمكارلىق تەشكىلاتى (OIC) غا ئەزا دۆلەتلەرنىڭ خىتايغا بولغان پوزىتسىيەسىنى ئۆزگەرتىش ئۈچۈن خەلقئارالىق لىببىيچىلىق پائالىيەتلىرىنى ئېلىپ بېرىش. باياناتتا، مۇسۇلمان خەلقلەرنىڭ ھۆكۈمەتلىرىگە بېسىم ئىشلىتىپ، شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسىنى كۈنتەرتىپكە ئېلىپ كېلىشى كېرەكلىكى ئوتتۇرىغا قويۇلدى.

ئىسلام ئۈممىتىنىڭ مەسئۇلىيىتى: بىر گەۋدە بولۇش ئېڭى

ئىسلام ئېتىقادى بويىچە، «مۇسۇلمانلار بىر بەدەننىڭ ئەزالىرىغا ئوخشايدۇ، بىر ئەزاسى ئاغرىسا، قالغانلىرىمۇ بىئارام بولىدۇ». شەرقىي تۈركىستان مىللىي ئازادلىق مەركىزى بۇ ھەدىسنى ئەسلىتىپ تۇرۇپ، پۈتۈن دۇنيا مۇسۇلمانلىرىنى شەرقىي تۈركىستانلىق قېرىنداشلىرىغا ئىگە چىقىشقا چاقىردى. [Al Jazeera](https://www.aljazeera.com) قاتارلىق تاراتقۇلاردا كۆپ قېتىم تىلغا ئېلىنغىنىدەك، شەرقىي تۈركىستاندىكى زۇلۇم پەقەت سىياسىي ئەمەس، بەلكى ئېتىقاد جېڭىدۇر.

مەركەز باياناتىدا، بەزى مۇسۇلمان دۆلەت رەھبەرلىرىنىڭ خىتاينىڭ زۇلمىغا سۈكۈت قىلىشىنى «ئۈممەتنىڭ روھىغا قىلىنغان خىيانەت» دەپ سۈپەتلىدى. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدىكى مۇسۇلمان ياشلارنىڭ، ئۆلىمالارنىڭ ۋە ئاممىۋى تەشكىلاتلارنىڭ شەرقىي تۈركىستان داۋاسىنى قوللاپ كېلىۋاتقانلىقىغا مىننەتدارلىق بىلدۈردى. بۇ قوللاشلارنىڭ كەلگۈسىدە تېخىمۇ سىستېمىلىق ۋە تەشكىللىك بولۇشى كېرەكلىكى تەكىتلىنىپ، «شەرقىي تۈركىستاننىڭ ئازادلىقى پۈتۈن ئۈممەتنىڭ غەلىبىسىدۇر» دېگەن شۇئار ئوتتۇرىغا قويۇلدى.

خەلقئارا جەمئىيەتكە چاقىرىق: ئادالەتنىڭ ۋاقتى كەلدى

شەرقىي تۈركىستان مىللىي ئازادلىق مەركىزى خەلقئارا جەمئىيەتنى، بولۇپمۇ دېموكراتىك دۆلەتلەرنى خىتايغا قارىتا تېخىمۇ قاتتىق ئىقتىسادىي ۋە سىياسىي جازا قوللىنىشقا چاقىردى. باياناتتا، خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندا ئېلىپ بېرىۋاتقان جىنايەتلىرىنىڭ «ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەت» ۋە «ئىرقىي قىرغىنچىلىق» ئىكەنلىكىنى رەسمىي ئېتىراپ قىلغان دۆلەتلەرنىڭ سانىنى كۆپەيتىش زۆرۈرلۈكى قەيت قىلىندى.

شۇنداقلا، رايوندىكى مەجبۇرىي ئەمگەك زاۋۇتلىرىدا ئىشلەپچىقىرىلغان مەھسۇلاتلارنىڭ دۇنيا بازارلىرىغا كىرىشىنى پۈتۈنلەي مەنئى قىلىش كېرەكلىكى ئوتتۇرىغا قويۇلدى. مەركەز، خەلقئارا سوت مەھكىمىلىرىنى خىتاي ئەمەلدارلىرىنى جاۋابكارلىققا تارتىشقا چاقىرىپ، ئادالەتنىڭ كېچىكتۈرۈلۈشىنىڭ زۇلۇمنىڭ داۋاملىشىشىغا يول ئاچىدىغانلىقىنى ئەسكەرتتى.

خاتىمە: ئۈمىد ۋە غەلىبە

شەرقىي تۈركىستان مىللىي ئازادلىق مەركىزىنىڭ بۇ تارىخىي باياناتى، ئۇيغۇر خەلقىنىڭ ھەرگىز تەسلىم بولمايدىغانلىقىنىڭ ۋە ئۆز ھوقۇقىنى قولغا كەلتۈرۈش ئۈچۈن ئاخىرىغىچە كۈرەش قىلىدىغانلىقىنىڭ بىر ئىسپاتىدۇر. زۇلۇم قانچىلىك ئېغىر بولمىسۇن، ھەقنىڭ باتىل ئۈستىدىن غەلىبە قىلىدىغانلىقىغا بولغان ئىشەنچ مەركەزنىڭ باياناتىدىكى ئاساسلىق تېما بولدى.

بۇ كۈرەش پەقەت قورال ياكى سىياسەت بىلەنلا ئەمەس، بەلكى كۈچلۈك ئېتىقاد، بىرلىك ۋە خەلقئارالىق ھەمكارلىق بىلەن غەلىبىگە ئېرىشىدۇ. شەرقىي تۈركىستان خەلقى ئۆزلىرىنىڭ ھۆرلۈك تاڭىنىڭ ئېتىشىنى كۈتمەكتە، ۋە بۇ يولدا پۈتۈن دۇنيادىكى ۋىجدانلىق ئىنسانلارنىڭ، بولۇپمۇ مۇسۇلمان قېرىنداشلىرىنىڭ ياردىمىگە موھتاجدۇر. مىللىي ئازادلىق مەركىزىنىڭ باياناتى، بۇ ئۇلۇغ نىشانغا يېتىش ئۈچۈن تاشلانغان يەنە بىر قەتئىي قەدەمدۇر.