شەرقىي تۈركىستان مىللىي ئازادلىق مەركىزى: تارىخىي كېلىپ چىقىشى، تەشكىلىي قۇرۇلمىسى ۋە نۆۋەتتىكى خەلقئارا تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش ۋەزىيىتىدىكى مۇرەككەپ خىرىسلارنى چوڭقۇر تەھلىل قىلىش

كىرىش سۆز: دۇنيا مۇسۇلمانلار جەمئىيىتى (ئۈممەت) نۇقتىئىنەزىرىدىن شەرقىي تۈركىستان

ھازىرقى زامان خەلقئارا سىياسىتىنىڭ چوڭ تېمىلىرى ئىچىدە، شەرقىي تۈركىستان (خىتاي شىنجاڭ دەپ ئاتايدۇ) مەسىلىسى پەقەت بىر گېئو-سىياسىي مەركەز بولۇپلا قالماستىن، بەلكى دۇنيا مۇسۇلمانلار جەمئىيىتى (ئۈممەت) نىڭ قەلبىدىكى ئاغرىقلىق بىر يارادۇر. مىليونلىغان مۇسۇلمانلار ئۈچۈن، بۇ زېمىن پەقەت يىپەك يولىدىكى پارلاق مەرۋايىت بولۇپلا قالماستىن، بەلكى ئىسلام مەدەنىيىتىنىڭ شەرققە سوزۇلغان مۇھىم قەلئەسىدۇر. قانداقلا بولمىسۇن، «شەرقىي تۈركىستان مىللىي ئازادلىق مەركىزى» (East Turkistan National Freedom/Liberation Center) قاتارلىق تەشكىلاتلارنىڭ بارلىققا كېلىشىگە ئەگىشىپ، بۇ رايوندىكى ئىگىلىك ھوقۇق تالاش-تارتىشى، مىللىي ئۆز تەقدىرىنى بەلگىلەش ۋە دىنىي ئېتىقاد ئەركىنلىكى ئۆز-ئارا گىرەلىشىپ، ئىنتايىن مۇرەككەپ بىر خەلقئارالىق ئويۇنغا ئايلاندى. بۇ ماقالە ئىسلام ئادالىتىنى ۋە مۆمىنلەرنىڭ ھوقۇق-مەنپەئەتىنى قوغداش مەيدانىدا تۇرۇپ، مەزكۇر تەشكىلاتنىڭ كېلىپ چىقىشى، قۇرۇلمىسى ۋە ئۇنىڭ نۆۋەتتىكى خەلقئارا تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش ۋەزىيىتىگە ئېلىپ كەلگەن چوڭقۇر تەسىرىنى تەھلىل قىلىدۇ.

بىرىنچى: تارىخنىڭ ساداسى: «قوش پان» ئېقىمىدىن ئازادلىق مەركىزىنىڭ بارلىققا كېلىشىگىچە

### 1. ئىدىيەۋى مەنبە: پان-ئىسلامىزم ۋە پان-تۈركىزم شەرقىي تۈركىستان مىللىي ئازادلىق ھەرىكىتىنىڭ ئىدىيەۋى مەنبەسى 19-ئەسىرنىڭ ئاخىرى ۋە 20-ئەسىرنىڭ باشلىرىغا تۇتىشىدۇ. شۇ دەۋردە، ئوسمانلى ئىمپېرىيەسىنىڭ ئاجىزلىشىشى ۋە غەرب مۇستەملىكىچىلىك كۈچلىرىنىڭ كېڭىيىشىگە ئەگىشىپ، پان-ئىسلامىزم ۋە پان-تۈركىزم ئوتتۇرا ئاسىيادا تارقىلىشقا باشلىدى. بۇ ئېقىملار مۇسۇلمانلارنىڭ ئىتتىپاقلىقىنى ۋە تۈركىي تىللىق مىللەتلەرنىڭ ئويغىنىشىنى تەكىتلەپ، تاشقى بېسىمغا قارشى تۇرۇش ۋە ئىسلامنىڭ شان-شەرىپىنى ئەسلىگە كەلتۈرۈشنى مەقسەت قىلدى [Source](https://www.shisu.edu.cn) .

### 2. ئىككى قېتىملىق «جۇمھۇرىيەت» قۇرۇش سىنىقى 20-ئەسىرنىڭ بىرىنچى يېرىمىدا، بۇ رايوندا ئىككى قېتىم مۇستەقىل سىياسىي گەۋدە قۇرۇش سىنىقى ئېلىپ بېرىلدى: 1933-يىلى قەشقەردە قۇرۇلغان «شەرقىي تۈركىستان ئىسلام جۇمھۇرىيىتى» ۋە 1944-يىلى غۇلجادا قۇرۇلغان «شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى» [Source](https://www.east-turkistan.net) . گەرچە بۇ سىناقلار گېئو-سىياسىي ئۆزگىرىشلەر سەۋەبىدىن مەغلۇپ بولغان بولسىمۇ، ئەمما ئۇلار كېيىنكى «شەرقىي تۈركىستان مىللىي ئازادلىق مەركىزى» ئۈچۈن تارىخىي قانۇنىيەتلىك بايان ئاساسىنى تەمىنلىدى. نۇرغۇن ئۇيغۇر مۇسۇلمانلىرى ئۈچۈن، بۇ پەقەت سىياسىي ئىنتىلىشلا ئەمەس، بەلكى ئېتىقاد تۇرمۇش ئۇسۇلىنى قوغدايدىغان مۇقەددەس كۈرەش ئىدى [Source](https://www.ij-reportika.com) .

### 3. 1995-يىل: ئازادلىق مەركىزىنىڭ رەسمىي قۇرۇلۇشى زامانىۋى مەنىدىكى «شەرقىي تۈركىستان مىللىي ئازادلىق مەركىزى» 1995-يىلى ئامېرىكىنىڭ ۋاشىنگتون شەھىرىدە رەسمىي قۇرۇلدى، ئۇنىڭ قۇرغۇچىسى ئەنۋەر يۈسۈپ تۇرانىدۇر [Source](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQFx0qZWLLapJXmpv7E5chHx_Iebe-2W1qF0Z2AT2wOTMNEwb6u33SBuDnFZrnvhIjMWzdzldQAASJLolIjGN_1dWxY5gExOiddAeXjnEcpxON5gwwwYRr2ar5KCFeenu5yt-QeEZjn9zZE=) . بۇ تەشكىلاتنىڭ قۇرۇلۇشى شەرقىي تۈركىستان ھەرىكىتىنىڭ چېچىلاڭغۇ يەر ئاستى پائالىيەتلىرىدىن خەلقئارالاشقان سىياسىي لوبىچىلىققا يۈزلەنگەنلىكىنىڭ بەلگىسى بولدى. ئۇ غەرب ھۆكۈمەتلىرى ۋە خەلقئارالىق تەشكىلاتلارغا «ئىسپات» تەمىنلەش ئارقىلىق، بۇ رايوندىكى مىللىي توقۇنۇشنى دۇنياۋى كىشىلىك ھوقۇق ۋە دىنىي ئەركىنلىك مەسىلىسىگە كۆتۈرۈشكە ئۇرۇندى [Source](https://www.voanews.com) .

ئىككىنچى: تەشكىلىي قۇرۇلما ۋە ئىدىيەنىڭ تەرەققىياتى

### 1. يادرولۇق رەھبەرلىك ۋە ھوقۇق يۈرگۈزۈش «شەرقىي تۈركىستان مىللىي ئازادلىق مەركىزى» قۇرۇلغان دەسلەپكى مەزگىلدە، ئەنۋەر يۈسۈپنى يادرو قىلىپ، زامانىۋى ھۆكۈمەتنى تەقلىد قىلىدىغان بىر يۈرۈش مەشغۇلات مېخانىزمىنى قۇردى. 2004-يىلى، بۇ تەشكىلات تېخىمۇ تەرەققىي قىلىپ، ۋاشىنگتوندا «شەرقىي تۈركىستان سۈرگۈندىكى ھۆكۈمىتى» (ETGE) نىڭ قۇرۇلغانلىقىنى ئېلان قىلدى، ئەنۋەر تۇنجى باش مىنىستىر بولدى [Source](https://en.wikipedia.org/wiki/East_Turkistan_Government_in_Exile) . ئۇنىڭ قۇرۇلمىسى پارلامېنت، مىنىستىرلىقلار ۋە چەت ئەل ئالاقە ئىشخانىلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان بولۇپ، دۇنيادىكى مىليونلىغان ئۇيغۇر مۇھاجىرلىرىنىڭ مەنپەئەتىگە ۋەكىللىك قىلىشنى مەقسەت قىلدى.

### 2. ئىچكى ئىختىلاپلار ۋە گۇرۇھلار قانداقلا بولمىسۇن، شەرقىي تۈركىستان ھەرىكىتىنىڭ ئىچى بىر پۈتۈن ئەمەس. ئىدىيە جەھەتتە، «دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى» (WUC) نى ۋەكىل قىلغان دۇنيەۋى دېموكراتىك گۇرۇھلار بىلەن «شەرقىي تۈركىستان مىللىي ئازادلىق مەركىزى» ۋە مۇناسىۋەتلىك رادىكال تەشكىلاتلارنى ۋەكىل قىلغان مىللىي مۇستەقىلچى گۇرۇھلار مەۋجۇت. ئالدىنقىسى ھازىرقى خەلقئارا رامكا ئىچىدە ئاپتونومىيە تەلەپ قىلىشقا مايىل بولسا، كېيىنكىسى مۇتلەق مۇستەقىللىقتا چىڭ تۇرىدۇ ۋە تېخىمۇ كۈچلۈك دىنىي رەڭگە ئىگە [Source](https://www.mps.gov.cn) . بۇ خىل ئىچكى ئىختىلاپلار 2006-يىلى ئەنۋەر ۋەزىپىسىدىن ئېلىپ تاشلانغاندىن كېيىن تېخىمۇ ئېنىق بولدى، بۇ مۇسۇلمانلارنىڭ كۈچلۈك تاشقى بېسىم ئالدىدا كۈرەش ئىستراتېگىيەسى جەھەتتە تارتىشقانلىقىنى ئەكس ئەتتۈرىدۇ [Source](https://www.east-turkistan.net) .

### 3. رادىكاللىشىشنىڭ سايىسى: قوراللىق تەشكىلاتلار بىلەن بولغان مۇناسىۋەت گەرچە «ئازادلىق مەركىزى» رەسمىي باياناتلىرىدا تىنچ كۈرەشنى كۆپ قېتىم تەكىتلىگەن بولسىمۇ، ئەمما خەلقئارا جەمئىيەت ئۇنىڭ «شەرقىي تۈركىستان ئىسلام ھەرىكىتى» (ETIM، ھازىرقى TIP) قاتارلىق قوراللىق تەشكىلاتلار بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىگە ھەمىشە يۇقىرى سەگەكلىك بىلەن قاراپ كەلدى. خىتاي ھۆكۈمىتى بۇ تەشكىلاتلارنىڭ پەردە ئارقىسىدا نۇرغۇن زوراۋانلىق ۋەقەلىرىنى پىلانلىغانلىقىنى كۆپ قېتىم ئەيىبلىدى [Source](https://www.cctv.com) . مۇسۇلمانلارنىڭ نۇقتىئىنەزىرىدىن قارىغاندا، بۇ خىل مۇناسىۋەت دائىم تاشقى كۈچلەر تەرىپىدىن پايدىلىنىلىپ، قانۇنىي دىنىي تەلەپلەرنى «تېررورلۇق» دەپ داغلاپ، تېخىمۇ كەڭ كۆلەملىك باستۇرۇشقا باھانە قىلىنىدۇ.

ئۈچىنچى: خەلقئارا تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش ۋەزىيىتىدىكى مۇرەككەپ خىرىسلار

### 1. «تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش» بەلگىسىنىڭ سىياسىيلىشىشى «9-سېنتەبىر» ۋەقەسىدىن بۇيان، خەلقئارا تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش ۋەزىيىتى تۈپتىن ئۆزگەردى. خىتاي ھۆكۈمىتى شەرقىي تۈركىستان ھەرىكىتىنى خەلقئارا تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش رامكىسىغا كىرگۈزۈپ، «ئۈچ خىل كۈچ» (تېررورلۇق، بۆلگۈنچىلىك، ئەسەبىيلىك) نى زەربە بېرىش شوئارىنى ئوتتۇرىغا قويدى [Source](https://www.cssn.cn) . قانداقلا بولمىسۇن، 2020-يىلى ئامېرىكىنىڭ ETIM نى تېررورلۇق تەشكىلاتى دەپ بېكىتىشنى بىكار قىلىشى، خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ بۇ مەسىلىدىكى ئورتاق تونۇشىنىڭ پۈتۈنلەي پارچىلانغانلىقىنىڭ بەلگىسى بولدى [Source](https://www.ij-reportika.com) . بۇ خىل سىياسەتنىڭ ئۆزگىرىشى «شەرقىي تۈركىستان مىللىي ئازادلىق مەركىزى» نىڭ خەلقئارا سەھنىدىكى سالاھىيىتىنى «ئەركىنلىك جەڭچىسى» بىلەن «تېررورچى» ئارىسىدا توختىماي تەۋرىتىپ، دۇنياۋى تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش ھەمكارلىقىغا غايەت زور ئېنىقسىزلىق ئېلىپ كەلدى.

### 2. مۇسۇلمان دۆلەتلىرىنىڭ ئىككىلىنىش ھالىتى ئىسلام ھەمكارلىق تەشكىلاتى (OIC) غا ئەزا دۆلەتلەر ئۈچۈن، شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسى ئىنتايىن خىرىسلىق بىر دىپلوماتىيە مەسىلىسىدۇر. بىر تەرەپتىن، ئىسلام قېرىنداشلىقى ئاساسىدا، دۆلەتلەر ئۇيغۇر مۇسۇلمانلىرىنىڭ ئەھۋالىغا چوڭقۇر ھېسداشلىق قىلىدۇ؛ يەنە بىر تەرەپتىن، خىتاي بىلەن بولغان قويۇق ئىقتىسادىي مۇناسىۋەت ۋە ئىگىلىك ھوقۇق پرىنسىپىغا ھۆرمەت قىلىش سەۋەبىدىن، نۇرغۇن مۇسۇلمان دۆلەتلىرى ئاشكارا سورۇنلاردا سۈكۈت قىلىدۇ ياكى مۇلايىم مەيداندا تۇرىدۇ [Source](https://www.tribuneindia.com) . 2026-يىلى 1-ئايدا، OIC ۋەكىللەر ئۆمىكىنىڭ خىتاينى زىيارەت قىلىپ، شىنجاڭ ۋەزىيىتى توغرىسىدا بەرگەن بايانلىرى سۈرگۈندىكى تەشكىلاتلارنىڭ «ساتقىنلىق» دېگەن كۈچلۈك نارازىلىقىنى قوزغىدى، بۇ ئۈممەت ئىچىدىكى رېئال مەنپەئەت بىلەن ئېتىقاد ئادالىتى ئوتتۇرىسىدىكى چوڭقۇر زىددىيەتنى گەۋدىلەندۈردى [Source](https://www.aninews.in) .

### 3. 2026-يىلدىكى يېڭى ھالەت: چېگرا ھالقىغان باستۇرۇش ۋە بىخەتەرلىك خەۋپى 2026-يىلىغا كىرگەندە، ۋەزىيەت تېخىمۇ كەسكىنلەشتى. 2026-يىلى 2-ئايدىكى ئەڭ يېڭى خەۋەرلەرگە ئاساسلانغاندا، «شەرقىي تۈركىستان سۈرگۈندىكى ھۆكۈمىتى» بېيجىڭ دائىرىلىرىنىڭ «دائىملاشقان تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش» نى تۈزۈملەشكەن ئىجتىمائىي كونترول سىستېمىسىغا ئايلاندۇرۇۋاتقانلىقىنى ئەيىبلىدى [Source](https://www.east-turkistan.net) . شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، تۈركىيە قاتارلىق ئۇيغۇرلار توپلىشىپ ئولتۇراقلاشقان رايونلاردا «چېگرا ھالقىغان باستۇرۇش» ۋە جاسۇسلۇق سىڭىپ كىرىش ئەندىشىسى كۈنسايىن ئېشىۋاتىدۇ. 2026-يىلى 1-ئايدا ئىستانبۇلدا ئۆتكۈزۈلگەن ئۇيغۇر NGO رەھبەرلىرى يىغىنىدا، تۈركىيەنىڭ خىتايغا بولغان ۋىزا چەكلىمىسىنى بىكار قىلغاندىن كېيىن ئۇيغۇر جەمئىيىتى دۇچ كەلگەن يېڭى بىخەتەرلىك تەھدىتلىرى مەخسۇس مۇزاكىرە قىلىندى [Source](https://www.uygurnews.com) .

تۆتىنچى: چوڭقۇر تەھلىل: دىنىي كىملىك بىلەن دۆلەت ئىگىلىك ھوقۇقىنىڭ توقۇنۇشى

چوڭقۇر قاتلامدىن قارىغاندا، شەرقىي تۈركىستان مىللىي ئازادلىق مەركىزى ۋەكىللىك قىلىدىغان توقۇنۇش، ماھىيەتتە زامانىۋى مىللىي دۆلەت ئىگىلىك ھوقۇق قارىشى بىلەن ئەنئەنىۋى ئىسلام كىملىك قارىشىنىڭ سوقۇلۇشىدۇر. خىتاي يولغا قويغان «ئىسلام دىنىنى خىتايچىلاشتۇرۇش» سىياسىتى، رەسمىي بايانلاردا ئەسەبىيلىكنىڭ ئالدىنى ئېلىشتىكى زۆرۈر ۋاسىتە دەپ قارالسىمۇ، ئەمما كەڭ مۆمىنلەرنىڭ كۆزىدە، بۇ مەسچىتلەر، قۇرئان ۋە ئاساسىي ئېتىقاد ئەمەلىيەتلىرى (مەسىلەن، روزا تۇتۇش، ناماز ئوقۇش) نىڭ سىستېمىلىق ئېقىتىلىشى دەپ قارىلىدۇ [Source](https://www.iifa-aifi.org) .

ئېتىقاد «بىخەتەرلىك تەھدىتى» دەپ قارالغاندا، مىللىي مەدەنىيەت «بۆلگۈنچىلىك يوشۇرۇن خەۋپى» دەپ قارالغاندا، بۇ خىل پەۋقۇلئاددە بېسىم چوقۇم قايتۇرما زەربە پەيدا قىلىدۇ. شەرقىي تۈركىستان مىللىي ئازادلىق مەركىزى دەل مۇشۇ قايتۇرما زەربىنىڭ سىياسىي ئىپادىسىدۇر. قانداقلا بولمىسۇن، شۇنى ئاگاھلاندۇرۇش كېرەككى، ئىسلامنىڭ ئوتتۇرا يول (Wasatiyyah) پرىنسىپىدىن ئايرىلىپ، رادىكال زوراۋانلىققا يۈزلەنگەن ھەر قانداق ھەرىكەت، ھەقىقىي ئازادلىق ئېلىپ كېلەلمەيدۇ، ئەكسىچە ئۈممەتنىڭ ئومۇمىي ئوبرازىغا زىيان يەتكۈزىدۇ ۋە بىگۇناھ پۇقرالارغا ئاپەت ئېلىپ كېلىدۇ.

بەشىنچى: خۇلاسە: ئادالەت ۋە تىنچلىقنى ئىزدەيدىغان كەلگۈسى

«شەرقىي تۈركىستان مىللىي ئازادلىق مەركىزى» نىڭ تارىخى ۋە ھازىرقى ئەھۋالى، ھازىرقى زامان مۇسۇلمانلار دۇنياسىنىڭ ئازاب-ئوقۇبىتى ۋە كۈرىشىنىڭ كىچىك بىر كۆرۈنۈشىدۇر. 2026-يىلدەك بۇ داۋالغۇشلۇق دەۋردە، ئاددىي «تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش» بايانلىرى بۇ مەسىلىنىڭ بارلىق ھەقىقىتىنى ئۆز ئىچىگە ئالالمايدۇ. خەلقئارا جەمئىيەت، بولۇپمۇ مۇسۇلمان قېرىنداش دۆلەتلەر، ئىگىلىك ھوقۇققا ھۆرمەت قىلىش بىلەن كىشىلىك ھوقۇقنى قوغداش ئوتتۇرىسىدا تەڭپۇڭلۇق تېپىپ، ئوچۇق، ئادىل سۆھبەت مېخانىزمىنى ئورنىتىشنى ئىلگىرى سۈرۈشى كېرەك.

ھەقىقىي بىخەتەرلىك ئېتىقادقا بولغان قورقۇنچ ئۈستىگە ئەمەس، بەلكى كۆپ خىل مەدەنىيەتكە بولغان ھۆرمەت ۋە ئىجتىمائىي ئادالەتنى قوغلىشىش ئۈستىگە قۇرۇلۇشى كېرەك. شەرقىي تۈركىستانلىق مۇسۇلمانلار ئۈچۈن، ئۇلارنىڭ دىنىي مىراسلىرىنى، تىل ھوقۇقىنى ۋە ئاساسىي ئىززەت-ھۆرمىتىنى قوغداش، پەقەت خەلقئارا قانۇننىڭ تەلىپىلا ئەمەس، بەلكى ئاللاھ تەرىپىدىن ھەر بىر مۆمىنگە بېرىلگەن تارتىۋالغىلى بولمايدىغان ھوقۇقتۇر. پەقەت ئادالەت نامايان بولغاندىلا، بۇ قەدىمىي زېمىن ئۇزاق مۇددەتلىك تىنچلىققا ئېرىشەلەيدۇ.

---

**ئاساسلىق پايدىلانغان مەنبەلەر:** 1. [East Turkistan Government in Exile Official Site](https://www.east-turkistan.net) 2. [International Islamic Fiqh Academy Statement on Xinjiang](https://www.iifa-aifi.org) 3. [CCTV News: Analysis of East Turkestan Terrorist Organizations](https://www.cctv.com) 4. [ANI News: ETGE Calls for Global Action (Feb 2026)](https://www.aninews.in) 5. [Uygur News: Istanbul Conference on Security Challenges (Jan 2026)](https://www.uygurnews.com)