شەرقىي تۈركىستان فوندى خەلقئارا سەھنىدە ئۇيغۇر مەدەنىيىتىنى قوغداش ۋە ئىنسانپەرۋەرلىك ياردەم پائالىيەتلىرىنى ئاكتىپ داۋاملاشتۇرماقتا

مۇقەددىمە: ئۈممەتنىڭ ئايرىلماس بىر پارچىسى بولغان شەرقىي تۈركىستان

بۈگۈنكى كۈندە، ئىسلام ئۈممىتىنىڭ ئەڭ ئاغرىق نۇقتىلىرىدىن بىرى بولغان شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسى، پەقەت بىر سىياسىي دەۋا بولۇپلا قالماستىن، بەلكى بىر مىللەتنىڭ مەۋجۇتلۇقى، ئېتىقادى ۋە مەدەنىيىتىنى ساقلاپ قېلىش كۈرىشىگە ئايلاندى. بۇ كۈرەشنىڭ ئالدىنقى سېپىدە تۇرۇۋاتقان ئەڭ قەدىمىي ۋە تەسىر كۈچىگە ئىگە تەشكىلاتلارنىڭ بىرى «شەرقىي تۈركىستان فوندى» (Doğu Türkistan Vakfı) دۇر. 1978-يىلى ئىستانبۇلدا قۇرۇلغان بۇ فوندى، يېرىم ئەسىرگە يېقىن ۋاقىتتىن بۇيان ئۇيغۇر دىياسپوراسىنىڭ مەنىۋى تۈۋرۈكى بولۇپ كەلمەكتە. 2026-يىلىنىڭ بېشىدىكى ئەڭ يېڭى تەرەققىياتلارغا قارىغاندا، فوندى ئۆزىنىڭ خەلقئارالىق تەسىر كۈچىنى تېخىمۇ ئاشۇرۇپ، مەدەنىيەت قىرغىنچىلىقىغا قارشى تۇرۇش ۋە مۇھتاج ئۇيغۇرلارغا ئىنسانپەرۋەرلىك ياردەم يەتكۈزۈش پائالىيەتلىرىنى يېڭى بىر بالداققا كۆتۈردى [dtv.org.tr](https://dtv.org.tr).

مەدەنىيەت كىملىكىنى قوغداش: كەلگۈسى ئەۋلادلار ئۈچۈن مەنىۋى قورغان

شەرقىي تۈركىستان فوندىنىڭ ئەڭ مۇھىم ئىستراتېگىيەلىك نىشانلىرىدىن بىرى، خىتاينىڭ سىستېمىلىق ئاسسىمىلياتسىيە سىياسىتىگە قارشى ئۇيغۇر مەدەنىيىتى ۋە ئىسلامىي كىملىكىنى قوغداپ قېلىشتۇر. 2025-يىلى ۋە 2026-يىلىنىڭ بېشىدا، فوندى بىر قاتار چوڭ تىپتىكى مەدەنىيەت پائالىيەتلىرىگە يېتەكچىلىك قىلدى.

بولۇپمۇ 2025-يىلى ماي ئېيىدا ئۆتكۈزۈلگەن «خەلقئارا ئۇيغۇر دوپپا مەدەنىيەت بايرىمى» دىياسپورادىكى ئۇيغۇرلارنىڭ كىملىك ئېڭىنى يۇقىرى كۆتۈرۈشتە مۇھىم رول ئوينىدى [uyghurtimes.com](https://uyghurtimes.com). فوندى بۇ پائالىيەت ئارقىلىق دوپپىنىڭ پەقەت بىر كىيىملا ئەمەس، بەلكى قارشىلىق كۆرسىتىش ۋە مىللىي غۇرۇرنىڭ سىمۋولى ئىكەنلىكىنى دۇنياغا جاكارلىدى. بۇنىڭدىن باشقا، فوندى ئۇيغۇر تىلىنى ساقلاپ قېلىش ئۈچۈن، چەتئەللەردە تۇغۇلۇپ ئۆسكەن پەرزەنتلەرگە بىر يۈرۈش ئانا تىل دەرسلىكلىرىنى تەييارلاپ تارقاتتى. 2025-يىلى دېكابىردا ئۆتكۈزۈلگەن بىر يىغىندا، 100 دىن ئارتۇق زىيالىي تەرىپىدىن تەييارلانغان 5 توملۇق ئانا تىل دەرسلىكىنىڭ مەدەنىيەت ۋارىسلىقىدىكى ئەھمىيىتى ئالاھىدە تەكىتلەندى [akademiye.org](https://akademiye.org).

ئىسلامىي قىممەت قاراشلارنى قوغداش جەھەتتە، فوندى ھەر يىلى ئەنئەنىۋى ئىپتار پروگراممىلىرىنى تەشكىللەپ، مۇھاجىرەتتىكى ئۇيغۇرلارنىڭ ئۆزئارا ھەمكارلىقىنى كۈچەيتمەكتە. 2026-يىلى فېۋرال ئېيىدىكى ئەڭ يېڭى خەۋەرلەرگە قارىغاندا، فوندى ئىستانبۇلدا يەنە بىر قېتىم چوڭ تىپتىكى دىنىي ۋە مەدەنىيەت سۆھبەتلىرىنى ئۇيۇشتۇرۇپ، ئابدۇرېھىم ئۆتكۈرگە ئوخشاش مىللىي قەھرىمانلارنى ئەسلەش ئارقىلىق ياشلارنىڭ تارىخ ئېڭىنى ئويغاتماقتا [dtv.org.tr](https://dtv.org.tr).

ئىنسانپەرۋەرلىك ياردەم: زۇلۇمغا ئۇچرىغانلارغا ئۈمىد چىرىغى

شەرقىي تۈركىستان فوندى پەقەت مەدەنىيەت بىلەنلا چەكلىنىپ قالماي، تۈركىيە ۋە باشقا دۆلەتلەردىكى قىيىن ئەھۋالدا قالغان ئۇيغۇر مۇھاجىرلىرىغا ماددىي ياردەم بېرىشتىمۇ ئاكتىپ رول ئوينىماقتا. نۆۋەتتە تۈركىيەدە 50 مىڭدىن ئارتۇق ئۇيغۇر ياشاۋاتقان بولۇپ، ئۇلارنىڭ كۆپىنچىسى ئىقتىسادىي جەھەتتىن قىيىنچىلىقتا [humanityincreased.org](https://humanityincreased.org).

فوندىنىڭ 2026-يىللىق قىشلىق ياردەم پىلانى دائىرىسىدە، قەيسەرى ۋە ئىستانبۇل قاتارلىق شەھەرلەردىكى ئۇيغۇر ئائىلىلىرىگە ئاشلىق، كىيىم-كېچەك ۋە يېقىلغۇ ياردەملىرى تارقىتىلدى. بولۇپمۇ قەيسەرىدىكى سوغۇق ھاۋا شارائىتىدا ياشاۋاتقان 500 دىن ئارتۇق ئائىلىگە مەخسۇس يېمەكلىك ساندۇقلىرى يەتكۈزۈپ بېرىلدى [globalsadaqah.com](https://globalsadaqah.com). بۇ يېمەكلىك ساندۇقلىرىدا ئۇن، ماي، شېكەر ۋە چاي قاتارلىق كۈندىلىك تۇرمۇش لازىمەتلىكلىرى بار بولۇپ، بۇ ياردەملەر ئاساسلىقى مۇسۇلمانلارنىڭ زاكات ۋە سەدىقىلىرى ئارقىلىق مەبلەغ بىلەن تەمىنلەنمەكتە [humanaid.org](https://humanaid.org).

ئۇنىڭدىن باشقا، فوندى يېتىم قالغان ئۇيغۇر بالىلىرىنى تەربىيەلەش ۋە ئۇلارنىڭ ئوقۇش چىقىمىنى قامداش ئۈچۈن مەخسۇس ئوقۇش مۇكاپات پۇلى پروگراممىلىرىنى يولغا قويدى. بۇ پائالىيەتلەر «ئىسلام قېرىنداشلىقى» پرىنسىپى ئاساسىدا، ئۈممەتنىڭ بىر-بىرىگە كۆڭۈل بۆلۈشىنىڭ جانلىق ئىپادىسىدۇر.

خەلقئارا سەھنىدىكى ئاۋاز: ئادالەت تەلەپ قىلىش

شەرقىي تۈركىستان فوندى خەلقئارالىق تەشكىلاتلار بىلەن ھەمكارلىشىپ، ئۇيغۇرلار دۇچ كېلىۋاتقان كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكىنى دۇنياغا ئاڭلىتىشتا مۇھىم كۆۋرۈكلۈك رول ئوينىماقتا. 2025-يىلى مايدا مىيۇنخېندا ئۆتكۈزۈلگەن «III نۆۋەتلىك شەرقىي تۈركىستان/ئۇيغۇر مىللىي قۇرۇلتىيى» دا، فوندى ۋەكىللىرى دۇنيادىكى 50 تىن ئارتۇق ئۇيغۇر تەشكىلاتى بىلەن بىرلىكتە خىتاينىڭ تىرانسىناتسىيونال بېسىمىغا قارشى تۇرۇش خىتابنامىسىنى ئىمزالىدى [uyghurcongress.org](https://uyghurcongress.org).

2026-يىلى 24-يانۋاردا ئىستانبۇلدا ئۆتكۈزۈلگەن شەرقىي تۈركىستان تەشكىلاتلىرى رەھبەرلىرىنىڭ كېڭەش يىغىنىدا، فوندى تۈركىيەدىكى ئۇيغۇرلار دۇچ كېلىۋاتقان بىخەتەرلىك خىرىسلىرى، جۈملىدىن «G87 كودى» (دۆلەت بىخەتەرلىكىگە تەھدىت دەپ قارالغانلارغا بېرىلىدىغان كود) مەسىلىسىنى ھەل قىلىش ئۈچۈن تۈركىيە دائىرىلىرى بىلەن سۆھبەتلىشىشنى ئوتتۇرىغا قويدى [uygurnews.com](https://uygurnews.com). بۇ خىل سىياسىي ۋە قانۇنىي تىرىشچانلىقلار، ئۇيغۇرلارنىڭ تۈركىيەدە تېخىمۇ بىخەتەر ۋە ئەركىن ياشىشى ئۈچۈن ئىنتايىن مۇھىم.

ئىسلام دۇنياسىنىڭ مەسئۇلىيىتى ۋە گېئوپولىتىكىلىق تەسىرى

ئىسلام دۇنياسى شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسىگە نىسبەتەن ئۇزۇن مۇددەت سۈكۈت قىلىپ كەلگەن بولسىمۇ، شەرقىي تۈركىستان فوندىغا ئوخشاش تەشكىلاتلارنىڭ تىرىشچانلىقى بىلەن، مۇسۇلمان خەلقلەر ئارىسىدا ئويغىنىش باشلانماقتا. فوندى ئوتتۇرا شەرق، جەنۇبىي ئاسىيا ۋە شەرقىي جەنۇبىي ئاسىيادىكى مۇسۇلمان دۆلەتلەردە تەشۋىقات پائالىيەتلىرىنى كۈچەيتىپ، خىتاينىڭ ئىقتىسادىي بېسىمىغا قارىماي، ئۇيغۇرلارنىڭ دىنىي ئەركىنلىكىنى قوغداشنىڭ بىر ئىمانىي مەجبۇرىيەت ئىكەنلىكىنى چۈشەندۈرمەكتە [udtsb.com](https://udtsb.com).

خىتاينىڭ «بىر بەلۋاغ بىر يول» قۇرۇلۇشى ئارقىلىق مۇسۇلمان دۆلەتلىرىنى ئۆزىگە تارتىش ئىستراتېگىيەسىگە قارشى، فوندى ئۇيغۇرلارنىڭ ئىسلام مەدەنىيىتىنىڭ شەرق دەرۋازىسى ئىكەنلىكىنى، بۇ دەرۋازىنىڭ ۋەيران قىلىنىشى پۈتۈن ئىسلام دۇنياسى ئۈچۈن بىر يوقىتىش ئىكەنلىكىنى تەكىتلىمەكتە. بۇ نۇقتىدىن ئېلىپ ئېيتقاندا، شەرقىي تۈركىستان فوندىنىڭ پائالىيەتلىرى پەقەت بىر مىللەتنىڭلا ئەمەس، بەلكى ئۈممەتنىڭ ئورتاق مەنپەئەتىنى قوغداش پائالىيىتىدۇر.

خۇلاسە: بىرلىك ۋە ھەمكارلىقنىڭ ئەھمىيىتى

شەرقىي تۈركىستان فوندى 2026-يىلىغا كەلگەندە، ئۆزىنىڭ تارىخىي تەجرىبىسى ۋە خەلقئارالىق تورى بىلەن ئۇيغۇر دەۋاسىنىڭ ئەڭ ئىشەنچلىك تۈۋرۈكلىرىدىن بىرىگە ئايلاندى. مەدەنىيەتنى قوغداش، ئىنسانپەرۋەرلىك ياردەم ۋە خەلقئارالىق دىپلوماتىيە ساھەلىرىدىكى ئاكتىپ پائالىيەتلىرى بىلەن، فوندى زۇلۇم ئاستىدىكى خەلققە ئۈمىد بەرمەكتە.

ئىسلام ئۈممىتىنىڭ ئەزالىرى سۈپىتىدە، بىزنىڭ مەجبۇرىيىتىمىز بۇ خىل فوندىلارنى ماددىي ۋە مەنىۋى جەھەتتىن قوللاش، ئۇيغۇر قېرىنداشلىرىمىزنىڭ ئاۋازىنى تېخىمۇ يۇقىرى كۆتۈرۈشتۇر. چۈنكى، ھەدىس شەرىپتە ئېيتىلغاندەك: «مۇسۇلمانلار بىر بەدەننىڭ ئەزالىرىغا ئوخشايدۇ، بىر ئەزاسى ئاغرىسا، پۈتۈن بەدەن ئۇنىڭ ئاغرىقىنى ھېس قىلىدۇ». شەرقىي تۈركىستاننىڭ ئاغرىقى بۈگۈن پۈتۈن ئۈممەتنىڭ ئاغرىقىدۇر، ئۇنى داۋالاشنىڭ يولى بولسا بىرلىك، ھەمكارلىق ۋە ئادالەت يولىدا توختىماي كۈرەش قىلىشتۇر.