شەرقىي تۈركىستان مەدەنىيەت ۋە ئىتتىپاق جەمئىيىتى ئۇيغۇر خەلقىنىڭ مەدەنىيەت مىراسلىرىنى قوغداش ۋە مىللىي كىملىكىنى نامايان قىلىش مەقسىتىدە ئۆتكۈزۈلگەن چوڭ تىپتىكى پائالىيەتلەرنى مۇۋەپپەقىيەتلىك تاماملىدى

كىرىش سۆز: مەدەنىيەت قوغدىغۇچىلىرىنىڭ زەپەر مارشى

شەرقىي تۈركىستان مەدەنىيەت ۋە ئىتتىپاق جەمئىيىتى (Doğu Türkistan Kültür ve Dayanışma Derneği) ئۇيغۇر خەلقىنىڭ مىللىي ۋە دىنىي كىملىكىنى قوغداش، خەلقئارا جەمئىيەتتە، بولۇپمۇ ئىسلام دۇنياسىدا شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسىنى كۈنتەرتىپكە كەلتۈرۈش يولىدا ئېلىپ بېرىۋاتقان چوڭ تىپتىكى پائالىيەتلىرىنى مۇۋەپپەقىيەتلىك تاماملىدى. 2026-يىلىنىڭ دەسلەپكى ئايلىرىدا ئۆتكۈزۈلگەن بۇ پائالىيەتلەر، خىتاينىڭ سىستېمىلىق ئاسسىمىلياتسىيە قىلىش ۋە مەدەنىيەت قىرغىنچىلىقى سىياسەتلىرىگە قارشى تۇرۇشتىكى مۇھىم بىر قەدەم بولۇپ ھېسابلىنىدۇ. جەمئىيەت رەئىسى سېيىت تۈمتۈرك ئەپەندىنىڭ رەھبەرلىكىدە ئېلىپ بېرىلغان بۇ ھەرىكەتلەر، ئۇيغۇر خەلقىنىڭ مەدەنىيەت مىراسلىرىنى ئەۋلادتىن-ئەۋلادقا يەتكۈزۈش ۋە مىللىي روھنى ئويغىتىشتا زور ئەھمىيەتكە ئىگە [Source](https://www.haberler.com/guncel/manavgat-ta-dogu-turkistan-konferansi-duzenlendi-18306059-haberi/).

مىللىي كىملىك ۋە سىياسىي ئىرادە: مانانۋگات يىغىنى

2026-يىلى 25-يانۋار كۈنى، ئانتاليانىڭ مانانۋگات ناھىيەسىدە ئۆتكۈزۈلگەن «شەرقىي تۈركىستان» تېمىسىدىكى چوڭ تىپتىكى يىغىن جەمئىيەتنىڭ يېقىنقى مەزگىلدىكى ئەڭ مۇھىم پائالىيەتلىرىنىڭ بىرى بولدى. ئانادولۇ ياشلار جەمئىيىتى (AGD) بىلەن بىرلىكتە ئۇيۇشتۇرۇلغان بۇ يىغىندا، شەرقىي تۈركىستان مىللىي مەجلىسىنىڭ رەئىسى ۋە شەرقىي تۈركىستان مەدەنىيەت ۋە ئىتتىپاق جەمئىيىتىنىڭ سابىق رەئىسى سېيىت تۈمتۈرك سۆز قىلىپ، رايوندىكى كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكىنى «نامى قويۇلمىغان بىر ئىرقىي قىرغىنچىلىق» دەپ سۈپەتلىدى [Source](https://www.yesilafsin.com/manavgatta-dogu-turkistan-konferansi-duzenlendi).

تۈمتۈرك ئەپەندى ئۆز سۆزىدە تۈركىيەنىڭ دۇنيادىكى كىرىزىس نۇقتىلىرىدا، جۈملىدىن رۇسىيە-ئۇكرائىنا ئۇرۇشىدا ئوينىغان ئادىل ھاكىملىق رولىنى شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسىدىمۇ جارى قىلدۇرۇشىنى ئۈمىد قىلىدىغانلىقىنى تەكىتلىدى. ئۇ يەنە، خىتاينىڭ «پىكىر ئىسلاھ قىلىش» نامى ئاستىدا 5 مىليوندىن ئارتۇق مۇسۇلمان ئۇيغۇر تۈركىنى لاگېرلارغا قاماپ، ئۇلارنىڭ دىنىي ئېتىقادى ۋە مىللىي كىملىكىنى يوقىتىشقا ئۇرۇنۇۋاتقانلىقىنى پاش قىلدى [Source](https://www.haberler.com/guncel/manavgat-ta-dogu-turkistan-konferansi-duzenlendi-18306059-haberi/). بۇ خىل يىغىنلار ئۇيغۇر خەلقىنىڭ يالغۇز ئەمەسلىكىنى، تۈرك-ئىسلام دۇنياسىنىڭ بۇ دەۋاغا ئىگە چىقىدىغانلىقىنى كۆرسىتىش جەھەتتىن ئىنتايىن مۇھىم.

مەدەنىيەت مىراسلىرىنى قوغداش: تىل ۋە سەنئەت پائالىيەتلىرى

شەرقىي تۈركىستان مەدەنىيەت ۋە ئىتتىپاق جەمئىيىتى پەقەت سىياسىي ساھەدىلا ئەمەس، بەلكى مەدەنىيەت ساھەسىدىمۇ كەڭ كۆلەملىك پائالىيەتلەرنى ئېلىپ بارماقتا. جەمئىيەتنىڭ 2026-يىللىق پىلانىدا ئۇيغۇر تىلى ۋە مەدەنىيىتىنى قوغداش پروگراممىلىرى مۇھىم ئورۇننى ئىگىلەيدۇ. بۇ پروگراممىلار تۆۋەندىكىلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ:

1. **ئۇيغۇر تىلى دەرسلىرى:** مۇھاجىرەتتىكى ياش ئەۋلادلارنىڭ ئۆز ئانا تىلىنى ئۇنتۇپ قالماسلىقى ئۈچۈن قەيسەرى ۋە باشقا شەھەرلەردە تىل كۇرسلىرى تەشكىللەنمەكتە [Source](https://eastturkistanassociation.com/our-program/). 2. **ئەنئەنىۋى قول ھۈنەرۋەنچىلىك:** ئۇيغۇرلارنىڭ مىللىي كىملىكىنىڭ سىمۋولى بولغان دوپپا، ئەتلەس ۋە باشقا قول ھۈنەرۋەنچىلىك بۇيۇملىرىنى ياساش بويىچە تەربىيەلەش كۇرسلىرى ئېچىلدى. 3. **مەدەنىيەت فېستىۋاللىرى:** تۈرك خەلقلىرىنىڭ خەلقئارالىق مەدەنىيەت فېستىۋاللىرىغا قاتنىشىش ئارقىلىق، ئۇيغۇر سەنئىتى، مۇزىكىسى ۋە تائاملىرى دۇنياغا تونۇشتۇرۇلماقتا [Source](https://utjd.org/the-international-festival-of-culture-and-traditions-of-the-turkic-peoples/).

بۇ پائالىيەتلەرنىڭ مەقسىتى، خىتاي تەرىپىدىن ۋەيران قىلىنىۋاتقان ئۇيغۇر مەدەنىيەت مىراسلىرىنى مۇھاجىرەتتە تىرىك تۇتۇش ۋە دۇنيا مەدەنىيەت خەزىنىسىدىكى ئورنىنى ساقلاپ قېلىشتۇر.

ئىنسان ھەقلىرى دوكلاتى ۋە ئۈممەتنىڭ مەسئۇلىيىتى

2026-يىلى 17-فېۋرال كۈنى، ئىستانبۇلدا «شەرقىي تۈركىستان ۋەزىيىتىنىڭ 2025-يىللىق ئىنسان ھەقلىرى دوكلاتى» ئېلان قىلىندى. شەرقىي تۈركىستان ئىنسان ھەقلىرىنى كۆزىتىش جەمئىيىتى تەرىپىدىن تەييارلانغان بۇ دوكلات، شەرقىي تۈركىستان مەدەنىيەت ۋە ئىتتىپاق جەمئىيىتى قاتارلىق تەشكىلاتلارنىڭ قوللىشىغا ئېرىشتى [Source](https://www.istiqlalhaber.com/news/69894). دوكلاتتا خىتاينىڭ 2025-يىلى داۋاملاشتۇرغان دىنىي بېسىم سىياسەتلىرى، مەسچىتلەرنىڭ چېقىلىشى، قۇرئان كەرىمنىڭ چەكلىنىشى ۋە مۇسۇلمانلارنىڭ ئىبادەت قىلىش ھوقۇقىنىڭ دەپسەندە قىلىنىشى پاكىتلىق تەسۋىرلەندى.

يىغىندا سۆز قىلغان شەرقىي تۈركىستان مائارىپ ۋە ھەمكارلىق جەمئىيىتى رەئىسى مۇساجان ئەر، بۇ دوكلاتنىڭ خەلقئارا جەمئىيەتكە، بولۇپمۇ ئىسلام ھەمكارلىق تەشكىلاتىغا (OIC) ئەزا دۆلەتلەرگە يەتكۈزۈلۈشىنىڭ مۇھىملىقىنى تەكىتلىدى [Source](https://www.istiqlalhaber.com/news/69894). ئىسلام ئۈممىتىنىڭ بىر پارچىسى بولغان ئۇيغۇر مۇسۇلمانلىرىنىڭ زۇلمەت ئاستىدا قېلىشى، پۈتكۈل مۇسۇلمان دۇنياسى ئۈچۈن بىر سىناقتۇر. جەمئىيەتنىڭ بۇ پائالىيەتلىرى مۇسۇلمانلارنىڭ ۋىجدانىنى ئويغىتىش ۋە ئورتاق بىر پوزىتسىيە شەكىللەندۈرۈشنى نىشان قىلىدۇ.

تارىخىي يىلتىز ۋە كەلگۈسى ئىستىقبال

شەرقىي تۈركىستان مەدەنىيەت ۋە ئىتتىپاق جەمئىيىتى 1989-يىلى قەيسەرىدە قۇرۇلغان بولۇپ، تۈركىيەدىكى ئەڭ قەدىمكى ۋە تەسىر كۈچى ئەڭ كۈچلۈك ئۇيغۇر تەشكىلاتلىرىنىڭ بىرىدۇر [Source](https://dostder.org.tr/seyit-tumturk-kimdir/). جەمئىيەت قۇرۇلغاندىن بۇيان، شەرقىي تۈركىستاندىن كەلگەن مۇھاجىرلارغا ياردەم بېرىش، ياشلارنى تەربىيەلەش ۋە دەۋانىڭ سىياسىي ئاساسىنى چىڭىتىش يولىدا توختىماي ئىشلەپ كەلدى.

2026-يىلىغا كەلگەندە، جەمئىيەت ئۆز خىزمەتلىرىنى تېخىمۇ كەسپىيلەشتۈرۈپ، خەلقئارالىق ئاقىللار مەركەزلىرى بىلەن ھەمكارلىقنى كۈچەيتتى. مەسىلەن، شەرقىي تۈركىستان ئۇلۇسال مەنپەئەت مەركىزى (CETNI) قاتارلىق ئورگانلار بىلەن بىرلىكتە، ئۇيغۇر مەسىلىسىنىڭ ئىستراتېگىيەلىك ئەھمىيىتىنى تەتقىق قىلماقتا [Source](https://cetni.org/about-cetni/).

خۇلاسە: ئۈمىدنىڭ مەشئىلى

شەرقىي تۈركىستان مەدەنىيەت ۋە ئىتتىپاق جەمئىيىتىنىڭ مۇۋەپپەقىيەتلىك تاماملىغان بۇ پائالىيەتلىرى، ئۇيغۇر خەلقىنىڭ ئۆز كىملىكىدىن ۋاز كەچمەيدىغانلىقىنىڭ ئەڭ كۈچلۈك ئىسپاتىدۇر. مەدەنىيەتنى قوغداش — زۇلۇمغا قارشى تۇرۇشنىڭ ئەڭ ئۈنۈملۈك يولىدۇر. بۇ جەمئىيەتنىڭ تىرىشچانلىقى بىلەن، شەرقىي تۈركىستاننىڭ كۆك بايراقلىرى دۇنيانىڭ ھەر قايسى جايلىرىدا جەۋلان قىلماقتا، ئۇيغۇرلارنىڭ ھەقلىق ئاۋازى ئۈممەتنىڭ يۈرىكىدە ئەكىس ئەتمەكتە. كەلگۈسىدە، بۇ خىل پائالىيەتلەرنىڭ تېخىمۇ كېڭىيىشى ۋە خەلقئارالىق بېسىمنىڭ ئېشىشى بىلەن، شەرقىي تۈركىستان خەلقىنىڭ ئۆز ئەركىنلىكىگە ۋە مەدەنىيەت ھوقۇقىغا تولۇق ئېرىشىشىگە بولغان ئىشەنچىمىز كامىلدۇر.