شەرقىي تۈركىستان مەدەنىيەت ۋە ئىتتىپاق جەمئىيىتى ئۇيغۇر خەلقىنىڭ مەدەنىيەت كىملىكىنى قوغداش ۋە ئىتتىپاقلىقنى كۈچەيتىش يولىدا مۇھىم پائالىيەتلەرنى ئېلىپ بارماقتا

كىرىش سۆز

شەرقىي تۈركىستان مەدەنىيەت ۋە ئىتتىپاق جەمئىيىتى (Doğu Türkistan Kültür ve Dayanışma Derneği) ئۇزۇن يىللاردىن بېرى تۈركىيە ۋە خەلقئارادا ئۇيغۇر خەلقىنىڭ ھەق-ھوقۇقلىرىنى قوغداش، مەدەنىيەت كىملىكىنى ساقلاپ قېلىش ۋە شەرقىي تۈركىستان دەۋاسىنى ئىسلام ئۈممىتىنىڭ كۈنتەرتىپىگە ئېلىپ كېلىش يولىدا پىداكارلىق بىلەن پائالىيەت ئېلىپ بېرىۋاتقان ئەڭ مۇھىم تەشكىلاتلارنىڭ بىرىدۇر. بولۇپمۇ خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ شەرقىي تۈركىستاندا يۈرگۈزۈۋاتقان سىستېمىلىق ئاسسىمىلياتسىيە ۋە مەدەنىيەت قىرغىنچىلىقى ئەۋجىگە چىققان بۈگۈنكى كۈندە، بۇ جەمئىيەتنىڭ ئېلىپ بېرىۋاتقان پائالىيەتلىرى ئۇيغۇر خەلقىنىڭ مەۋجۇتلۇقىنى ساقلاپ قېلىشتا ھالقىلىق ئەھمىيەتكە ئىگە. 2026-يىلىنىڭ بېشىدىن باشلاپ، جەمئىيەت بىر قاتار يېڭى سىياسىي ۋە مەدەنىيەت پائالىيەتلىرى ئارقىلىق ئۆز تەسىرىنى تېخىمۇ كۈچەيتتى [Source](https://durusthaber.com).

جەمئىيەتنىڭ تارىخىي ئارقا كۆرۈنۈشى ۋە بۇرچى

شەرقىي تۈركىستان مەدەنىيەت ۋە ئىتتىپاق جەمئىيىتى 1989-يىلى تۈركىيەنىڭ قەيسەرى شەھىرىدە قۇرۇلغان بولۇپ، ئۇ تۈركىيەدىكى ئەڭ قەدىمكى ۋە تەسىرى كۈچلۈك ئۇيغۇر تەشكىلاتلىرىنىڭ بىرى ھېسابلىنىدۇ. جەمئىيەتنىڭ رەئىسى سەيىت تۈمتۈرك ئەپەندى ئۇزۇن يىللاردىن بېرى بۇ دەۋانىڭ سىمۋوللۇق شەخسلىرىنىڭ بىرى سۈپىتىدە تونۇلۇپ كەلمەكتە [Source](https://dostder.org.tr). جەمئىيەتنىڭ ئاساسلىق بۇرچى شەرقىي تۈركىستاننىڭ مۇستەقىللىق كۈرىشىنى قوللاش، مۇھاجىرەتتىكى ئۇيغۇرلارنىڭ ئىتتىپاقلىقىنى كۈچەيتىش ۋە ئۇيغۇرلارنىڭ ئىسلامىي ھەم مىللىي قىممەت قاراشلىرىنى قوغداشتىن ئىبارەت.

جەمئىيەت قۇرۇلغاندىن بۇيان، پەقەت سىياسىي پائالىيەتلەر بىلەنلا چەكلىنىپ قالماي، بەلكى ئىجتىمائىي ياردەم، مائارىپ ۋە مەدەنىيەت ساھەلىرىدىمۇ كۆپلىگەن خىزمەتلەرنى ئىشلىدى. بولۇپمۇ يېتىم-يېسىرلارغا ياردەم بېرىش، ئوقۇغۇچىلارغا ئوقۇش مۇكاپات پۇلى بېرىش ۋە ئۇيغۇر تىلىنى ئۆگىتىش كۇرسلىرىنى تەشكىللەش قاتارلىق خىزمەتلەر جەمئىيەتنىڭ كۈندىلىك پائالىيەتلىرىنىڭ مۇھىم بىر قىسمىدۇر [Source](https://eastturkistanassociation.com).

مەدەنىيەت كىملىكىنى قوغداش: تىل، دىن ۋە ئەنئەنە

خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى سىياسەتلىرى پەقەت جىسمانىي جەھەتتىن باستۇرۇشلا ئەمەس، بەلكى ئۇيغۇرلارنىڭ مىڭ يىللىق ئىسلامىي مەدەنىيىتىنى يوقىتىشنى نىشان قىلماقتا. شەرقىي تۈركىستان مەدەنىيەت ۋە ئىتتىپاق جەمئىيىتى بۇ خەتەرگە قارشى تۇرۇش ئۈچۈن، مۇھاجىرەتتىكى ئەۋلادلارنىڭ ئۆز كىملىكىنى ئۇنتۇپ قالماسلىقى ئۈچۈن تىرىشچانلىق كۆرسەتمەكتە.

1. **تىل ۋە مائارىپ:** جەمئىيەت ئۇيغۇر تىلىنى قوغداشنى مىللىي مەۋجۇتلۇقنىڭ ئاساسى دەپ قارايدۇ. شۇڭلاشقا، تۈركىيەنىڭ ھەرقايسى جايلىرىدا ئۇيغۇر تىلى ۋە ئەدەبىياتى كۇرسلىرىنى قوللاپ كەلمەكتە [Source](https://akademiye.org). 2. **دىنىي قىممەت قاراشلار:** ئۇيغۇر كىملىكى ئىسلام دىنى بىلەن چەمبەرچاس باغلانغان. جەمئىيەت قۇرئان كەرىم تىلاۋىتى، دىنىي سۆھبەتلەر ۋە ئىسلامىي بايراملارنى تەشكىللەش ئارقىلىق، خەلقنىڭ دىنىي ئېتىقادىنى كۈچەيتىشكە ئەھمىيەت بەرمەكتە [Source](https://udtsb.com). 3. **مەدەنىيەت پائالىيەتلىرى:** خىتاي تەرىپىدىن چەكلەنگەن «مەشرەپ» قاتارلىق ئەنئەنىۋى ئۇيغۇر مەدەنىيەت پائالىيەتلىرىنى مۇھاجىرەتتە ئەسلىگە كەلتۈرۈش ۋە دۇنياغا تونۇشتۇرۇش جەمئىيەتنىڭ مۇھىم نىشانلىرىنىڭ بىرىدۇر [Source](https://turkistantimes.com).

سىياسىي پائالىيەتچانلىق ۋە خەلقئارالىق تەسىر

2026-يىلىنىڭ بېشىدا، جەمئىيەت رەئىسى سەيىت تۈمتۈرك تۈركىيەنىڭ ھەرقايسى جايلىرىدا يۈرۈشلۈك كونفېرانسلارنى ئۆتكۈزدى. 2026-يىلى 25-يانۋار كۈنى ئانتاليانىڭ ماناۋگات رايونىدا ئۆتكۈزۈلگەن «شەرقىي تۈركىستان» تېمىسىدىكى كونفېرانس بۇنىڭ تىپىك مىسالىدۇر. بۇ يىغىندا تۈمتۈرك ئەپەندى تۈركىيەنىڭ دۇنيادىكى ئادالەتپەرۋەر رولىنى تەكىتلەپ، شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسىدە تېخىمۇ ئاكتىپ دىپلوماتىك قەدەملەرنىڭ بېسىلىشىنى تەلەپ قىلدى [Source](https://yesilafsin.com).

شۇنداقلا، 2026-يىلى 22-فېۋرال كۈنى سەيىت تۈمتۈرك «ئەپەندى مېدىيا» (EFENDİ Medya) نى زىيارەت قىلىپ، شەرقىي تۈركىستاننىڭ مۇستەقىللىق كۈرىشىنىڭ ھەرگىز توختاپ قالمايدىغانلىقىنى، خىتاينىڭ 1949-يىلىدىن بېرى يۈرگۈزۈۋاتقان زۇلۇم سىياسەتلىرىنىڭ مەغلۇپ بولىدىغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويدى [Source](https://durusthaber.com). بۇ خىل مېدىيا زىيارەتلىرى ئۇيغۇر دەۋاسىنىڭ تۈركىيە جەمئىيىتىدىكى تەسىرىنى ئاشۇرۇشتا مۇھىم رول ئوينايدۇ.

غۇلجا قىرغىنچىلىقىنىڭ 29-يىللىقى ۋە ئىتتىپاقلىق سىگنالى

2026-يىلى 5-فېۋرال كۈنى، شەرقىي تۈركىستان مەدەنىيەت ۋە ئىتتىپاق جەمئىيىتى باشقا ئۇيغۇر تەشكىلاتلىرى بىلەن بىرلىكتە 1997-يىلى يۈز بەرگەن «غۇلجا قىرغىنچىلىقى» نىڭ 29-يىللىقىنى خاتىرىلىدى. غۇلجا ۋەقەسى ئۇيغۇر ياشلىرىنىڭ قەدر كېچىسىدە ناماز ئوقۇش ۋە دىنىي ئەركىنلىك تەلەپ قىلىشى بىلەن باشلانغان بولۇپ، خىتاي تەرىپىدىن قانلىق باستۇرۇلغان ئىدى [Source](https://justiceforall.org).

جەمئىيەت بۇ خاتىرىلەش پائالىيەتلىرى ئارقىلىق، شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسىنىڭ پەقەت بىر مىللىي مەسىلە ئەمەس، بەلكى بىر دىنىي ئەركىنلىك ۋە ئىنسانىيەت مەسىلىسى ئىكەنلىكىنى يەنە بىر بار دۇنياغا جاكارلىدى. سەيىت تۈمتۈرك ئۆز سۆزىدە، غۇلجا شېھىتلىرىنىڭ روھىنىڭ بۈگۈنكى كۈرەشكە مەدەت بولۇۋاتقانلىقىنى ئەسكەرتتى [Source](https://uhrp.org).

ئىسلام ئۈممىتىنىڭ مەسئۇلىيىتى ۋە كەلگۈسى ئىستىقبال

ئىسلامىي نۇقتىئىنەزەردىن قارىغاندا، شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسى پۈتۈن ئۈممەتنىڭ ئورتاق دەردىدۇر. شەرقىي تۈركىستان مەدەنىيەت ۋە ئىتتىپاق جەمئىيىتى دائىم «مۇسۇلمان مۇسۇلماننىڭ قېرىندىشىدۇر» دېگەن ھەدىسنى ئاساس قىلىپ، ئىسلام دۇنياسىنى ئۇيغۇرلارغا ئىگە چىقىشقا چاقىرىپ كەلمەكتە. جەمئىيەتنىڭ قارىشىچە، شەرقىي تۈركىستاندىكى زۇلۇمغا سۈكۈت قىلىش، ئىسلامىي قېرىنداشلىق ئەخلاقىغا ئۇيغۇن ئەمەس [Source](https://aa.com.tr).

2025-يىلىنىڭ بېشىدا ئىستانبۇلدا ئۆتكۈزۈلگەن خەلقئارا شەرقىي تۈركىستان تەشكىلاتلار بىرلىكىنىڭ يىغىنىدا، 2026-يىلى ئۈچۈن بىر قاتار ئىستراتېگىيەلىك پىلانلار تۈزۈلگەن بولۇپ، بۇنىڭ ئىچىدە ئوتتۇرا شەرق ۋە جەنۇبىي ئاسىيادىكى مۇسۇلمان دۆلەتلەردە تەشۋىقات خىزمىتىنى كۈچەيتىش ئاساسلىق ئورۇنغا قويۇلغان [Source](https://udtsb.com). جەمئىيەت يەنە «ئىستىقلال تېلېۋىزىيەسى» قاتارلىق مېدىيا قوراللىرىدىن پايدىلىنىپ، خىتاينىڭ ساختا تەشۋىقاتلىرىنى پاش قىلىشنى داۋاملاشتۇرماقتا [Source](https://istiqlalhaber.com).

خۇلاسە

شەرقىي تۈركىستان مەدەنىيەت ۋە ئىتتىپاق جەمئىيىتى ئۆزىنىڭ 37 يىللىق مۇساپىسىدە ئۇيغۇر خەلقىنىڭ مەنىۋى تۈۋرۈكلىرىنىڭ بىرىگە ئايلاندى. 2026-يىلىدىكى يېڭى تەرەققىياتلار ۋە پائالىيەتلەر شۇنى كۆرسىتىپ بەردىكى، بۇ جەمئىيەت پەقەت بىر مەدەنىيەت جەمئىيىتىلا ئەمەس، بەلكى ئۇيغۇرلارنىڭ ھۆرلۈك ئارزۇسىنى دۇنياغا ئاڭلىتىدىغان بىر سىياسىي مۇنبەردۇر. ئىسلام ئۈممىتىنىڭ بىر پارچىسى بولغان شەرقىي تۈركىستان خەلقى، بۇ جەمئىيەتنىڭ يېتەكچىلىكىدە ئۆز كىملىكىنى قوغداش ۋە زۇلۇمغا قارشى تۇرۇش يولىدا قەتئىي قەدەم بىلەن ئىلگىرىلىمەكتە. كەلگۈسىدە، جەمئىيەتنىڭ خەلقئارالىق دىپلوماتىيە ۋە ئۈممەت ئىتتىپاقلىقى يولىدىكى خىزمەتلىرىنىڭ تېخىمۇ زور نەتىجىلەرنى بېرىشىگە بولغان ئىشەنچ زور.