شەرقىي تۈركىستان مىللەتنى ئازاد قىلىش مەركىزى نۆۋەتتىكى ئىنسانپەرۋەرلىك ۋەزىيىتىنى ئوتتۇرىغا قويۇپ، خەلقئارا جەمئىيەتنى رايوندىكى قانۇنلۇق ھوقۇقلارنى قوغداش ئۈچۈن دەرھال ھەرىكەتكە ئۆتۈشكە چاقىردى

خىتاي ئىشغالىيىتىنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى مۇسۇلمانلارغا قارىتا ئېلىپ بېرىۋاتقان سىستېمىلىق باستۇرۇش ھەرىكەتلىرى كۈچىيىۋاتقان بىر پەيتتە، «شەرقىي تۈركىستان مىللەتنى ئازاد قىلىش مەركىزى» 2026-يىلى فېۋرالدا ئەتراپلىق بايانات ئېلان قىلىپ، رايوندىكى «ئىسلامىي كىملىكنى يوقىتىشنىڭ ئاخىرقى باسقۇچى» دەپ تەسۋىرلىگەن ئەھۋالغا قارىتا جىددىي سىگنال بەردى. بۇ ھەرىكەت خەلقئارالىق دوكلاتلاردا يۈز مىڭلىغان ئۇيغۇر ۋە تۈركىستانلىقلارنىڭ ئىنسانىي ئۆلچەملەردىن يىراق تۈرمە ۋە لاگېرلاردا تۇتۇپ تۇرۇلۇۋاتقانلىقى، خەلقئارانىڭ گۇمانلىق سۈكۈتى ۋە بەزى رايونلۇق كۈچلەرنىڭ شېرىكلىكى ئاشكارىلانغان بىر پەيتتە ئوتتۇرىغا چىقتى [1.3](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQG0IpIEkCcyoVVCsIa8OIFgNOeLOF-nnEKxjgEV3xqG5eGf8KW2SLGEKdN3X4H85RHf_nxPusOhVhVM9AM1qfF_2UrmwsLtDIepk2WXzKK1xothA2k3bp4cveWlu2jbDtrUqoG8Uzxf_ml9gE-tqj_nHVIAZ9hamg==).

پاجىئەلىك رېئاللىق: مەركەزنىڭ 2026-يىل بېشىدىكى ۋەزىيەت توغرىسىدىكى دوكلاتى

مىللەتنى ئازاد قىلىش مەركىزى 2025-يىلى ۋە 2026-يىلنىڭ بېشىدا بېيجىڭنىڭ سىياسەتلىرىدە خەتەرلىك بۇرۇلۇش بولغانلىقىنى، يەنى «تۈركۈملەپ قاماش» باسقۇچىدىن مەجبۇرىي ئەمگەك كۈچى يۆتكەش پروگراممىلىرى ئارقىلىق «قانۇنلاشتۇرۇلغان قۇللۇق» باسقۇچىغا ئۆتكەنلىكىنى تەكىتلىدى. مەركەزنىڭ ب د ت مۇتەخەسسىسلىرىنىڭ 2026-يىلى يانۋاردىكى دوكلاتلىرى بىلەن قوللاپ-قۇۋۋەتلەنگەن سانلىق مەلۇماتلىرىغا قارىغاندا، خىتاي «نامراتلىقنى ئازايتىش» نامى ئاستىدا 3.34 مىليوندىن ئارتۇق شەرقىي تۈركىستانلىق مۇسۇلماننى مەجبۇرىي ئەمگەككە سېلىش ئۈچۈن يۆتكىگەن. بۇ پروگراممىلارنىڭ تۈپ مەقسىتى مۇسۇلمان جەمئىيەتلىرىنى پارچىلاش ۋە ئۇلارنى ئۆز تىلى ۋە دىنىدىن ۋاز كېچىشكە مەجبۇرلاش ئىدى [1.5](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQFPB2zz2ae9L0CL946ztua2NnJA9hHlNAmvz_1zghd3qs4ovA8JYkkkuVqf4aKJw3VumOE2t-77O8KOxtgKwZXuRfufj_xVbrQzZjctE6vBLKtcaKRHonHlETN4o66vV6dUKRP0BvjYFBb4FgEd5xxiY_vRgRY6YzSdyl_EorT7_gW0hNBpGa5drCcwWKp-itltyitiO8lcqi2uOkUF6cAYU1wWukQnbta6QS7wCkrfdm_ZJ_HZ8EY=) [1.8](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQGaizgjr-zJ_rsRcPAOu6Z1W6qxCWfBN-t7Dce-IQog15163wjNm0dl_Zm4lH58OEgf3jNoFNXCCgZbiNBysRCM68FSb7Ar5blA9yta-Hg0vM5wpZA0a2jQquD4HgmCya8Q56crMpdgpf_b3FmKyMyapXm29v3xmjHsj-g=).

مەركەز يەنە خىتاي دائىرىلىرىنىڭ دىنىي مۇراسىملارنى بىۋاسىتە نىشان قىلىۋاتقانلىقىنى، 16 مىڭدىن ئارتۇق مەسچىتنىڭ چېقىۋېتىلگەنلىكى ياكى ئۆزگەرتىلگەنلىكىنى، روزا تۇتۇش ۋە ناماز ئوقۇشنىڭ چەكلەنگەنلىكىنى، قۇرئان كەرىم ساقلاشنىڭ جىنايەت دەپ قارالغانلىقىنى كۆرسەتتى. بۇ بېيجىڭنىڭ «ئىسلامنى خىتايلاشتۇرۇش» دەپ ئاتىغان، يەنى ئىسلام ئەقىدىسىنى مەزمۇنىدىن ئايرىپ، كوممۇنىستىك پارتىيەنىڭ ئىدېئولوگىيەسىگە بويسۇندۇرۇش ئۇرۇنۇشىدۇر [1.7](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQGhpEkbJN_LroKssas32AFkYBiURkCEiy-Vb9Ai6YZRyvJPKdkTL2joDmxNUEG10CQ353h5rtKvZjlbECvpkL27GPB1vsdvHZiRPeYEcuxYkCpztnaa4WJaileDlWvn7j6_9vq7OIwOBPjCE7VdtxTAgv7COkV1K0PnZgvf3_ALqBKpqZnH4ZJY7UjcMKAdzVMXLj6GKw0iZ8kcN-rWfwY3r78NMfeilVRgsOFcOn0J1zlPZ-JOWsqFZiSwqKFa6V97Og==).

ئامانەتكە خىيانەت: مەركەزنىڭ ئىسلام ھەمكارلىق تەشكىلاتىنىڭ مەيدانىغا قاراتقان تەنقىدى

مەركەز باياناتىدىكى ئەڭ تالاش-تارتىشلىق نۇقتىلارنىڭ بىرى، ئىسلام ھەمكارلىق تەشكىلاتىنىڭ مەيدانىغا قاراتقان قاتتىق ھۇجۇمىدۇر. مەركەز تەشكىلات باش كاتىپى ھۈسەيىن ئىبراھىم تاھانىڭ 2026-يىلى يانۋارنىڭ ئاخىرىدا بېيجىڭغا قىلغان زىيارىتىنى ئەيىبلەپ، ئۇنى «شېھىتلارنىڭ قېنىغا ۋە مەھبۇسلارنىڭ دەردىگە قىلىنغان خىيانەت» دەپ ئاتىدى. مەركەز تەشكىلاتنىڭ خىتاي بىلەن بولغان ھەمكارلىقنى ماختىغان باياناتلىرىنىڭ بېيجىڭغا ئۇيغۇرلارغا قارىتا ئىرقىي قىرغىنچىلىق جىنايىتىنى داۋاملاشتۇرۇشى ئۈچۈن قانۇنىي پەردە بولۇپ بېرىۋاتقانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويدى [1.11](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQGmSS59ZYzl83nQCu0dLl7atlbcPviB182lkZebOdDyJWrkq3z1P12vROH0sBFBV4gIbguKYqGo4xrVN1UjvgM872-3RaNl5xVhHJ-nD4NXYixber4y1uLuaUpSYc9WJ_hwsmCZUw-tBQHrEKsHPqwKK81JDGkcLhfDflexVFoksXDqTmTO48xlzDOvX8jcz_ift8pNc93j3r6bQcU=) [1.13](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQFAGtpNAhr_InwiOwPZaQCV6E8Rj210jzYNhX7z22fkzVA84dCg9rCZrBcEiPr7IYAfZYMCWXaxYDP7kl_xxiPxMJXlRjnqyRuTNxfmepWU0iTz7LeFhlSoC12G6D65TlRSsX4lfXg2itKK1AnVY_DKuxbAfHmYU1O6d_a2AbzHd44PYoGKgqbUAwg7TxDxNmztSn65VPSH_0ZG4XFQYQFiMPvM69GRbFaMiiTSLQ==).

مەركەزنىڭ قارىشىچە، ئىسلام ئۈممىتى بىر گەۋدە بولۇش سۈپىتى بىلەن، شەرقىي تۈركىستاندىكى قېرىنداشلىرى مەجبۇرىي ئەمگەككە سېلىنىۋاتقان، بالىلىرى قۇچىقىدىن تارتىۋېلىنىپ، ئىسلام قىممەت قاراشلىرىدىن يىراقلاشتۇرۇش ئۈچۈن مېڭىسىنى يۇيىدىغان ھۆكۈمەت قارىمىقىدىكى ئاسراش ئۆيلىرىگە سولىنىۋاتقان بىر پەيتتە، قول قوشتۇرۇپ قاراپ تۇرالمايدۇ [1.15](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQE9Bq7dBCt6cxqqZVNiBpiMhOBWKzfGr8_KQUn9G7UZ9o22LnZmn9P4CTo62mBxTV8SkzC79sHvYqVLqy4I05-SOT5lp1HXXWFemdx8csA9PcKuGH7zfZJdtcTiu1VWe4EgXwM91gq6hVcxsssCYUI_uSbegOSmdoPymzGPgNSDmO7VgjqUH5w3McX9zmg_LKcppo6OsQkjNSwDgWbTN-6lGwJSrXzB2cXk5_u63ql09UKiPqRidPeKT10ef8uE3NQuMYIrEa-wNCB6C2ZwWt7t_ByxMyd0itcC_w==). بۇ خىل سىياسىي ئاجىزلىق ئۈممەتنىڭ ھەيۋىسىنى تۆۋەنلىتىدۇ ۋە ئۇنىڭ مۇقەددەس جايلىرى بىلەن خەلقلىرىنىڭ ھوقۇقلىرىنى چوڭ كۈچلەر تەرىپىدىن دەپسەندە قىلىنىشقا ئوچۇق قويىدۇ.

چېگرا ھالقىغان باستۇرۇش: چەت ئەلدىكى پائالىيەتچىلەرنى قوغلىشىش

مەركەزنىڭ دوكلاتى پەقەت ئىچكى ۋەزىيەت بىلەنلا چەكلەنمەي، «چېگرا ھالقىغان باستۇرۇش» ھادىسىسىنىڭ كۈچىيىشىنىمۇ يورۇتۇپ بەردى. 2026-يىلى فېۋرالدا، كىشىلىك ھوقۇق تەشكىلاتلىرى خىتاينىڭ پارىژ ۋە باشقا ياۋروپا شەھەرلىرىدىكى ئۇيغۇر پائالىيەتچىلىرىگە بېسىم ئىشلىتىش، ئۇلارنىڭ ۋەتىنىدىكى ئائىلە-تاۋابىئاتلىرىنى تەھدىت قىلىش ياكى ئۇلارنى ئۆز جەمئىيەتلىرىگە جاسۇسلۇق قىلىشقا مەجبۇرلاش ئۇرۇنۇشلىرىنى ھۆججەتلەشتۈردى [1.8](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQGaizgjr-zJ_rsRcPAOu6Z1W6qxCWfBN-t7Dce-IQog15163wjNm0dl_Zm4lH58OEgf3jNoFNXCCgZbiNBysRCM68FSb7Ar5blA9yta-Hg0vM5wpZA0a2jQquD4HgmCya8Q56crMpdgpf_b3FmKyMyapXm29v3xmjHsj-g=). بۇ خىتاي بىخەتەرلىك دائىرىسىنىڭ كېڭىيىشى دۆلەتلەرنىڭ ئىگىلىك ھوقۇقىغا ئېغىر دەخلى-تەرۇز قىلىش بولۇپ، ئىشغالىيەت زۇلمىدىن دىنىنى قوغداش ئۈچۈن قاچقان مۇسۇلمان مۇھاجىرلارنىڭ بىخەتەرلىكىگە تەھدىت سالىدۇ.

مەركەز يەنە «Hikvision» ۋە «Dahua» قاتارلىق خىتاي تېخنىكىلىرىنىڭ كۆزىتىش سىستېمىسىدا ئىشلىتىلىشىدىن ئاگاھلاندۇردى. دوكلاتلاردا بۇ ئۈسكۈنىلەرنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى ئومۇميۈزلۈك كۆزىتىش سىستېمىسىغا چېتىشلىق ئىكەنلىكى ئىسپاتلانغان بولۇپ، ئۇلارنىڭ دۇنيانىڭ نۇرغۇن دۆلەتلىرىگە ئېكسپورت قىلىنىشى ۋە ئىشلىتىلىشى بېيجىڭنىڭ ئۆز قارشى تۇرغۇچىلىرىنى ھەر جايدا قوغلىشىشىنى ئاسانلاشتۇرماقتا [1.8](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQGaizgjr-zJ_rsRcPAOu6Z1W6qxCWfBN-t7Dce-IQog15163wjNm0dl_Zm4lH58OEgf3jNoFNXCCgZbiNBysRCM68FSb7Ar5blA9yta-Hg0vM5wpZA0a2jQquD4HgmCya8Q56crMpdgpf_b3FmKyMyapXm29v3xmjHsj-g=).

جىددىي ھەرىكەتكە چاقىرىق: مەركەزنىڭ خەلقئارا جەمئىيەتتىن تەلەپلىرى

مەركەز باياناتىنىڭ ئاخىرىدا بىر قانچە مۇھىم نۇقتىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان جىددىي چاقىرىق ئېلان قىلدى: 1. **خەلقئارالىق ئېتىراپ قىلىش:** بارلىق دۆلەتلەر ۋە خەلقئارالىق تەشكىلاتلارنى شەرقىي تۈركىستاندا يۈز بېرىۋاتقان ئىشلارنىڭ ئىرقىي قىرغىنچىلىق ۋە ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەت ئىكەنلىكىنى رەسمىي ئېتىراپ قىلىشقا چاقىرىش [1.6](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQHnB_9vWCdV3jUD5BABjde0xID-IvxsMY_CEcJpJjdxtsxFbEocWr1VEOqbFhurKidS8Nc777XVBGa4RjW-COXUH8iwCx-2t6koaDhtwPBmul1eDScp73U2zNLZvYPGj35v1vYgwOIhrBLiwayhBUfldjqQBHM4de116ZP40bUObmNkWijyzA==). 2. **ئىقتىسادىي بايقۇت:** خەلقئارالىق شىركەتلەر ۋە مەبلەغ سالغۇچىلارنى، بولۇپمۇ توقۇمىچىلىق ۋە ئېلېكترون ساھەسىدە، مەجبۇرىي ئەمگەك بىلەن بۇلغانغان خىتاي تەمىنلەش زەنجىرى بىلەن بولغان ئالاقىسىنى ئۈزۈشكە چاقىرىش [1.5](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQFPB2zz2ae9L0CL946ztua2NnJA9hHlNAmvz_1zghd3qs4ovA8JYkkkuVqf4aKJw3VumOE2t-77O8KOxtgKwZXuRfufj_xVbrQzZjctE6vBLKtcaKRHonHlETN4o66vV6dUKRP0BvjYFBb4FgEd5xxiY_vRgRY6YzSdyl_EorT7_gW0hNBpGa5drCcwWKp-itltyitiO8lcqi2uOkUF6cAYU1wWukQnbta6QS7wCkrfdm_ZJ_HZ8EY=). 3. **قانۇنىي قوغداش:** ئىسلام دۆلەتلىرىنى قېچىپ كەلگەن تۈركىستانلىقلارغا بىخەتەر پاناھلىق ۋە قانۇنىي قوغداش بىلەن تەمىنلەشكە، ھەمدە ئۇلارنى ھەر قانداق باھانە بىلەن خىتايغا قايتۇرۇپ بېرىشنى رەت قىلىشقا چاقىرىش [1.12](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQHsGWuII75kMfnH7eNklRO9R8DOFb6UaF0dAh2r7VOK1do5-EDQawQ_Na4BaIDuAvaPCo5f4elMbEJdpLKo3oXzyKEFEUSwtNDvd-3ekQrk4dtPN2qZG6UXereIZ_B9ETB0lKNhj6W_PgbSekZBWH_Ixi3fbvNZHGmYkzyQvDKNZ7yqf_DX1S7zo7v00-3A4B_My7Db5AeUBWw8F0xMuZoVwTMl2Yv4cto_1N-sxmTgAfYZw9qxcQsZcnqlXerPveNtGg==). 4. **مۇستەقىل زىيارەت:** بېيجىڭغا بېسىم ئىشلىتىپ، خەلقئارالىق كۆزەتكۈچىلەر ۋە ب د ت مۇتەخەسسىسلىرىنىڭ رايونغا دائىرىلەر تەرىپىدىن ئۇيۇشتۇرۇلغان ساختا ساياھەتلىرىدىن خالىي، شەرتسىز ۋە مۇستەقىل كىرىشىگە يول قويۇشنى تەلەپ قىلىش [1.10](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQFWcd3PCbT3hpD0UoUxC0JMhLfPGaKx0MXcvrKzyCY6lO-povmZB7mHfEqqPW7SaizR9bUrreCbfTJXARDeMdlxmzbKbrblI8oXzCqiGYsK_st1MBjlOeR__Olrjc46GSkc5wNzIHXk97qoj5xHtZ5a1Axhlmuj5WZU1u2kapVpONmAC5Y0PbDozE3FZNq-Lnl5AlwdZK6J8y6SY-wvOogHI635pT9DKDJV7XW66hg-HpN4J8t74bxIsg==).

خۇلاسە: تۈركىستان مەسىلىسى ئۈممەتنىڭ مەسىلىسىدۇر

شەرقىي تۈركىستان مىللەتنى ئازاد قىلىش مەركىزى ئوتتۇرىغا قويغان نەرسە پەقەت بىر كىشىلىك ھوقۇق دوكلاتىلا ئەمەس، بەلكى ئىسلام دۇنياسىنىڭ ۋىجدانىغا قارىتىلغان بىر نىدادۇر. خىتاي ئىشغالىيىتىنىڭ ئولتۇراقلاشتۇرۇش ۋە باستۇرۇش سىياسەتلىرىنى داۋاملاشتۇرۇشى ئۇيغۇر خەلقىنىڭ مەۋجۇتلۇقىغىلا تەھدىت سېلىپ قالماستىن، بەلكى زۇلۇمغا ئۇچرىغۇچىنى قوللاشنى تەشەببۇس قىلىدىغان ئىسلامىي قىممەت قاراشلىرىنىڭ قەلبىگە سانجىلغان خەنجەردۇر. شەرقىي تۈركىستان خەلقىنىڭ ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش، دىنى ۋە مەدەنىيىتىنى قوغداش ھوقۇقى مۇرەسسە قىلغىلى بولمايدىغان ھوقۇقلاردۇر. جىددىي ھەرىكەت تارىختا ئۆچۈرگىلى بولمايدىغان بىر ئىنسانپەرۋەرلىك ئاپىتىنىڭ ئالدىنى ئېلىشنىڭ بىردىنبىر يولىدۇر [1.9](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQHfE1iDI8-ZOD42xQqkxwyGfaGT1m_EUNS7gRxCbliAC62NGBs7cxqZqHuZMG8Ky2JW9qx9N68NcgOGuxCCbNMwPKzoAjjdiew9CV_YZ60IJYsnEoM2bg==) [1.17](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQHNfZY3cIBTfDJy2qo2TO0CvhUtXUZgeU27ARr4__NHx_sw5gpmWMBFE6ND-ICE6NqS1ilFuTxARWIkGY1-SAkn_zNOeTk02ygPV4DI8NKmsSREZ0Xwy6c98Xw3MzwvR_WmPazepXLv_MYKMdaMZStIJ11Atec-zJwuen5tQseA1fD5etvZbcVX3U3uHphuYRITsricGANQEOTFOlgLjP5xgcwTQEJK9t0SXtk8oDRNzNiQoU4kQELYatEL-YBk_jh7kPoLXfDIc4Yq5g0fJT4PweYYGKkH2LgiKAmknjO7kRZWofuuOtEixSEzviCVzgHDSIgoHMSJVv5UJ8_XYIfVnS79QQmXPzxnV2XB3ygwJywA9nE=).