ئۇيغۇرستان ئازادلىق تەشكىلاتىنىڭ نۆۋەتتىكى پائالىيەتلىرى ۋە رايون ۋەزىيىتىگە كۆرسىتىدىغان تەسىرى ھەققىدە ئەتراپلىق ئانالىز

مۇقەددىمە: شەرقىي تۈركىستان دەۋاسى ۋە ئۈممەتنىڭ مەسئۇلىيىتى

بۈگۈنكى كۈندە، شەرقىي تۈركىستان (ئۇيغۇرستان) مەسىلىسى پەقەت بىر مىللىي ئازادلىق ھەرىكىتى بولۇپلا قالماستىن، بەلكى پۈتۈن ئىسلام ئۈممىتىنىڭ ۋىجدان ۋە ئادالەت سىنىقىغا ئايلاندى. ئۇيغۇرستان ئازادلىق تەشكىلاتى ۋە باشقا سىياسىي گەۋدىلەر خىتاينىڭ سىستېمىلىق زۇلۇمىغا قارشى تۇرۇشتا مۇھىم رول ئوينىماقتا. 2026-يىلىغا كەلگەندە، رايون ۋەزىيىتى تېخىمۇ مۇرەككەپلىشىپ، خىتاينىڭ «ئىسلامنى خىتايلاشتۇرۇش» سىياسىتى ئەڭ يۇقىرى چەككە يەتتى [campaignforuyghurs.org](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQEWqDJs5TcXEhX9r5vVblH834DlrphJp-fA6o31gUNygxq8tkrNB5_cFQaVFUQAAY5MahzOwmKC32Oe6EkZ2sBhRfmqwubVahkWfWeLKl0gLFMBeZZiR7wx9GfrsEOBhf2y1DpxMtP-krovvl5NW0m_Zglxp5uRwYn06PliqrC4BAKtV2IATghy6Bctu_FbwDp4Gy-t-b2g9s2Whus7LkaLRRnlmH0=). بۇ ماقالىدە ئۇيغۇرستان ئازادلىق تەشكىلاتىنىڭ نۆۋەتتىكى پائالىيەتلىرى، ئۇلارنىڭ خەلقئارالىق تەسىرى ۋە ئىسلام دۇنياسىنىڭ بۇ مەزلوم خەلققە بولغان مەسئۇلىيىتى ھەققىدە ئەتراپلىق توختىلىمىز.

ئۇيغۇرستان ئازادلىق تەشكىلاتىنىڭ ئىستراتېگىيەلىك ئورنى ۋە تارىخىي ئاساسى

ئۇيغۇرستان ئازادلىق تەشكىلاتى شەرقىي تۈركىستاننىڭ مۇستەقىللىقىنى ۋە ئۇيغۇر خەلقىنىڭ ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقىنى قوغدايدىغان مۇھىم سىياسىي كۈچلەرنىڭ بىرىدۇر. بۇ تەشكىلاتنىڭ غايىسى 1933-يىلى ۋە 1944-يىلى قۇرۇلغان شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيەتلىرىنىڭ روھىغا ۋارىسلىق قىلىش بولۇپ، ئۇلار شەرقىي تۈركىستاننى خىتاي تەرىپىدىن بېسىۋېلىنغان بىر مۇستەملىكە دەپ قارايدۇ [eurasiareview.com](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQF_GcSRWEtLD2V_wjRFfGdAW00a2O8S7b0LSs5QnRNQq_pV1sPyfHwY-lgEydMfF8f8PYu_6lw6Vimlyb0-9ynpmqLeIbFxhNiBI0OGt2ZNPjkO8vlrg99hyHb85giXVDD0UFQYelsgsjP4MiYdTQZkOdcR_Wk_RFk6_6ZjrtzEipxa2Mo2NENr7Tt44KB_T7sFYxYW1Ywa9UlSPyWii8pEvQ6nL3c=).

2026-يىلىغا كەلگەندە، تەشكىلات ئۆزىنىڭ دىپلوماتىك پائالىيەتلىرىنى كۈچەيتىپ، خەلقئارا جەمئىيەتكە شەرقىي تۈركىستاننىڭ قانۇنىي جەھەتتىن بېسىۋېلىنغان تېررىتورىيە ئىكەنلىكىنى چۈشەندۈرمەكتە. بولۇپمۇ، خىتاينىڭ «يالتە كېلىشىمى» ياكى ب د ت نىڭ 2758-نومۇرلۇق قارارى ئارقىلىق ئۇيغۇر ئىگىلىك ھوقۇقىنى يوققا چىقىرىشقا ئۇرۇنۇشىغا قارشى كۈچلۈك قانۇنىي رەددىيەلەرنى بەرمەكتە [globalstratview.com](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQE6-2yFzHf6jNeN3KW4Qf5fzqlr37g5ClTJ_zKhjdvAf2s89V8u6A1NgQ5IrP3GFBwb1-Pxxmd3T7jc2xzj8dGX9crzcyPrHHV9IjdMxoYtH1K59hKw7i4WCdl2D2_kCmBSf1E02OCqGTfA8DNiR4XQDR8J_okld_m-ZhhreYYaonOz44_0sM1RU2L84zN2XYAp6sdX2Rn4LwDb5Q==).

2025-2026-يىللىق نۆۋەتتىكى پائالىيەتلەر ۋە دىپلوماتىك غەلىبىلەر

يېقىنقى بىر يىل ئىچىدە، ئۇيغۇرستان ئازادلىق تەشكىلاتى ۋە ئۇنىڭغا سەپداش باشقا تەشكىلاتلار (مەسىلەن، دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى ۋە شەرقىي تۈركىستان سۈرگۈندى ھۆكۈمىتى) بىر قاتار زور پائالىيەتلەرنى ئېلىپ باردى:

1. **خەلقئارالىق يىغىنلار:** 2026-يىلى ماي ئېيىدا مىيۇنخېندا ئۆتكۈزۈلىدىغان «ئۈچىنچى نۆۋەتلىك ئۇيغۇر باشلىقلار يىغىنى» ۋە «ئۇيغۇر ياشلار يىغىنى» تەشكىلاتنىڭ كەلگۈسى ئىستراتېگىيەسىنى بەلگىلەشتە مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە [uygurnews.com](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQFZSngyaGk_4C3O1IyxeEjJz6RlTV1ieDZZypuUH7_Tx-j--VZf87IxxiqIi_BzsYjFewI8qVPzEuwluEShvegWHm27yomJOz87jpHsN4eoqEbanzolb4DvW_UR-fQ=). 2. **مەجبۇرىي ئەمگەككە قارشى تۇرۇش:** 2026-يىلى يانۋاردا ب د ت مۇتەخەسسىسلىرى خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى مەجبۇرىي ئەمگەك سىستېمىسى ھەققىدە جىددىي ئاگاھلاندۇرۇش ئېلان قىلدى. تەشكىلات بۇ دوكلاتلارنى ئاساس قىلىپ، يەر شارى تەمىنلەش زەنجىرىدىكى ئۇيغۇر مەجبۇرىي ئەمگىكىگە خاتىمە بېرىش ئۈچۈن خەلقئارالىق شىركەتلەرگە بېسىم ئىشلەتمەكتە [justiceforall.org](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQHkNEWdHMdKfMB9Q_p10aOBZ-1tv2MMD7IanNanExMNxzp6P-G9r7tXqPsOelKLKBC5EYRcND9LAEI-XhzkVL9FdCBKZaR6dLssfKKkzWM1uumc0u2WKRSB9XEIzD1tR5N5ByQ4kXcYZMQsrejl0Mn1-wipYVqQcPy0WNfK5o924rnL4SbwIoW4BvYabBHZcwmN1UiTwUQ39C2Uzugl47PNiGXd475Na3_uT2IRpPLLKWOMBMKdIgdhTpzA4UWfSwvVIaZ-4A1qw0FIh3kVudxL81FWdrG1YaY6OA==). 3. **كۆچمەنلەرنى قۇتقۇزۇش:** كانادانىڭ 10,000 ئۇيغۇرنى قوبۇل قىلىش پىلانى (M-62) 2025-يىلىدىن باشلاپ ئەمەلىيلىشىشكە باشلىغان بولۇپ، تەشكىلات تايلاند ۋە باشقا دۆلەتلەردە خەتەر ئاستىدا قالغان ئۇيغۇرلارنى بىخەتەر دۆلەتلەرگە يۆتكەشتە ئاكتىپ رول ئوينىماقتا [uyghurpost.com](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQFc-UsrPY9j_YZnbrq1xyLQNmlQGJj2ZDPm4QgVVqwI7W15nYTK2dCeUCk-_LuvJFUkd5Pa6ka_C5tkWZht152SdJLDcxAghrfCxNaj9XLgmBUiJdpKpFYehSm0ew_uhu5OeffdmOXxWjXZVZZxRpUNqNy1NtlXhzkyjFIe3EBAzbL4Xcm1XaXFAUrU5vR6zcqhv6TPbFGiCdGInEauI-UEFp3uphpwgijTCgpZpm3DB7LMJJhgsjodQA==).

رايون ۋەزىيىتى ۋە خىتاينىڭ «ئىسلامغا قارشى ئۇرۇشى»

2026-يىلىدىكى رامىزان ئېيى شەرقىي تۈركىستانلىق مۇسۇلمانلار ئۈچۈن يەنە بىر قېتىملىق ئېغىر سىناق بولدى. خىتاي دائىرىلىرى روزا تۇتۇشنى «دىنىي ئەسھەبىيلىك» دەپ ئەيىبلەپ، كىشىلەرنى كۈندىلىك سىنلىق ئىسپات بېرىشكە مەجبۇرلىماقتا [campaignforuyghurs.org](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQEWqDJs5TcXEhX9r5vVblH834DlrphJp-fA6o31gUNygxq8tkrNB5_cFQaVFUQAAY5MahzOwmKC32Oe6EkZ2sBhRfmqwubVahkWfWeLKl0gLFMBeZZiR7wx9GfrsEOBhf2y1DpxMtP-krovvl5NW0m_Zglxp5uRwYn06PliqrC4BAKtV2IATghy6Bctu_FbwDp4Gy-t-b2g9s2Whus7LkaLRRnlmH0=). مەسچىتلەرنىڭ 65 پىرسەنتى چېقىۋېتىلگەن ياكى باشقا مەقسەتلەرگە ئۆزگەرتىلگەن بولۇپ، بۇ قىلمىشلار ئىسلام مەدەنىيىتىنى يىلتىزىدىن قۇرۇتۇشنى مەقسەت قىلىدۇ [eurasiareview.com](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQF_GcSRWEtLD2V_wjRFfGdAW00a2O8S7b0LSs5QnRNQq_pV1sPyfHwY-lgEydMfF8f8PYu_6lw6Vimlyb0-9ynpmqLeIbFxhNiBI0OGt2ZNPjkO8vlrg99hyHb85giXVDD0UFQYelsgsjP4MiYdTQZkOdcR_Wk_RFk6_6ZjrtzEipxa2Mo2NENr7Tt44KB_T7sFYxYW1Ywa9UlSPyWii8pEvQ6nL3c=).

ئۇيغۇرستان ئازادلىق تەشكىلاتى بۇ ۋەزىيەتنى «ئىسلامغا قارشى ئۇرۇش» دەپ ئاتاپ، دۇنيادىكى مۇسۇلمانلارنى خىتاينىڭ يالغان تەشۋىقاتلىرىغا ئىشەنمەسلىككە چاقىرماقتا. خىتاينىڭ ئوتتۇرا ئاسىيادىكى تەسىرىنىڭ كېڭىيىشى، بولۇپمۇ ئۆزبېكىستان ۋە تۈركمەنىستان بىلەن بولغان ئىقتىسادىي مۇناسىۋەتلىرى، رايوندىكى ئۇيغۇر دەۋاسىنىڭ سىياسىي بوشلۇقىنى تارايتماقتا [mfa.gov.tm](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQFUgCbfOGUp-lgDbmcnGsxUVqXZuS_0UdZb7iGSosjWzJ0O7VxN_csIjtg48ET4K9iTYbzKsVMJYOEwit4RuEvXOi0DtdIiscrARkJ9ukwsKdn3U4I16QOsOmwZKVAs). شۇنداقتىمۇ، تەشكىلاتنىڭ پائالىيەتلىرى تۈركىيە ۋە غەرب دۆلەتلىرىدە كۈچلۈك قوللاشقا ئېرىشىپ، خىتاينىڭ رايوندىكى يەككە-يېگانە ھۆكۈمرانلىقىغا خىرىس قىلماقتا.

ئىسلام ھەمكارلىق تەشكىلاتى (OIC) نىڭ پوزىتسىيەسى ۋە ئۈممەتنىڭ سۈكۈتى

ئەپسۇسلىنارلىقى شۇكى، ئىسلام ھەمكارلىق تەشكىلاتى (OIC) 2026-يىلى يانۋاردا بېيجىڭدا خىتاي ئەمەلدارلىرى بىلەن كۆرۈشكەندە، خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى سىياسەتلىرىنى قوللايدىغانلىقىنى بىلدۈردى. بۇ پوزىتسىيە ئۇيغۇر تەشكىلاتلىرى تەرىپىدىن «ئىسلامىي قىممەت قاراشلارغا خىيانەت» دەپ باھالاندى [uyghurstudy.org](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQEpYin8fhCWWzzwJfExPHu28KYXRuCLmz-vPp4tjq6fevpl9asdcagh2vykGLDl_LwKO5-YMxSAry1Qwy-SfkcpjRCvOqtnNWhQk5_0rAL3aisxLPfrmZ9DzHfb2pAodu1QBe2vhP6LNyYMKgKT6VmFqMbyb8lcnA4CCfm_Q4A3RJlU0_yVuv5SDDEq0hw3Wxyoy4868Zx0-eUr_SrlrBYPBFc2v4_2BAj8cmA4uA==).

ئىسلامىي نۇقتىئىنەزەردىن قارىغاندا، بىر مۇسۇلماننىڭ يەنە بىر مۇسۇلمانغا زۇلۇم قىلىنىشىغا سۈكۈت قىلىشى ياكى زالىمنى قوللىشى قوبۇل قىلغىلى بولمايدىغان قىلمىشتۇر. قۇرئان كەرىمدە ئېيتىلغاندەك: «سىلەرگە نېمە بولدىكى، ئاللاھنىڭ يولىدا ۋە: 'پەرۋەردىگارىمىز! بىزنى ئاھالىسى زالىم بولغان بۇ شەھەردىن چىقارغىن...' دەيدىغان ئاجىز ئەرلەر، ئاياللار ۋە بالىلارنى قۇتقۇزۇش يولىدا جىھاد قىلمايسىلەر؟» (سۈرە نىسا، 75-ئايەت). ئۇيغۇرستان ئازادلىق تەشكىلاتى دەل مۇشۇ ئايەتنىڭ روھى بىلەن، پۈتۈن دۇنيا مۇسۇلمانلىرىنى ئويغىنىشقا ۋە خىتاينىڭ ئىقتىسادىي مەنپەئەتلىرى ئۈچۈن دىنىي قېرىنداشلىرىنى قۇربان قىلماسلىققا چاقىرماقتا [brownpoliticalreview.org](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQF02sW6mrIpE485C2aPsTmbl3NKwL6vc70gJHxGGdhEPfv4vaSiGi2Qw0TYa9jU_G3FfDk97e0l-w-XX1aokXkodQcUZcMepuNEdgGW3jkDbHcTuvzpCxt6IOwLy4YzuPpcVZ0dmnOBhtYcvMiDsSSTcg==).

خىتاينىڭ بېسىم سىياسىتى ۋە تەشكىلاتنىڭ تاقابىل تۇرۇش ئىستراتېگىيەسى

خىتاي ھۆكۈمىتى 2025-يىلى سېنتەبىردە ئېلان قىلغان ئاق تاشلىق كىتابىدا، شەرقىي تۈركىستاندىكى سىياسەتلىرىنىڭ «بەخت ۋە گۈللىنىش» ئېلىپ كەلگەنلىكىنى دەۋا قىلدى [uyghurcongress.org](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQGIcDEPczumGYy0XXFapZxDU_ynpP9kYvgzIfDm0cbE_m19e3sEBljHM4piiCCEn4e1e-xYWkxeWue3Za1Kw1Fy-ds4wNJcJ0YGzvV_I5d0JUSKxluUihTKANwSSnxmiOlKsN_5m9beawC27ll2SKYqDqFy48E6kzrvNC-smAAM_ozk1JjXDhy-p0gxcx9oedR2X7zbzHSkrY8yIVYh). بىراق، يەر يۈزىدىكى رېئاللىق شۇنى كۆرسىتىدۇكى، ئۇيغۇرلارنىڭ تىلى، دىنى ۋە كىملىكى سىستېمىلىق يوقىتىلماقتا.

ئۇيغۇرستان ئازادلىق تەشكىلاتى بۇنىڭغا تاقابىل تۇرۇش ئۈچۈن تۆۋەندىكى ئىستراتېگىيەلەرنى قوللانماقتا: - **ئۇچۇر ئۇرۇشى:** خىتاينىڭ يالغان تەشۋىقاتلىرىنى پاش قىلىش ئۈچۈن خەلقئارالىق تاراتقۇلار بىلەن ھەمكارلىشىش. - **قانۇنىي كۈرەش:** خىتاي ئەمەلدارلىرىنى خەلقئارا سوتلاردا جاۋابكارلىققا تارتىش ئۈچۈن دەلىل-ئىسپات توپلاش. - **مىللىي كىملىكنى ساقلاش:** مۇھاجىرەتتىكى ئۇيغۇر ياشلىرىغا ئانا تىل ۋە ئىسلامىي تەربىيە بېرىش ئارقىلىق، مىللىي روھنى ئەۋلادتىن-ئەۋلادقا يەتكۈزۈش [uyghurpost.com](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQGxTTsYkbcG8wQrKMlFiWWL4aAkfH7yeU6P-T2uI4XuIWfJsHLw3Nh0igSkAGu4k5cFjJCiHe3SSxWAdJihhy1HvXTmZOzN6HNnI0KplEzcT0QL-HuErF54txXRA8aTOQ9AC94JF6SQ1-r7OS25hwo_yj-a_QJ1vPKbDNMD72e48uSP7_ipk3F73A3xmAYa6TuzzkG-OgoHPUtwGqB-ROo=).

خۇلاسە: ئادالەتنىڭ غەلىبىسىگە بولغان ئىشەنچ

ئۇيغۇرستان ئازادلىق تەشكىلاتىنىڭ پائالىيەتلىرى شۇنى كۆرسىتىپ تۇرۇپتۇكى، زۇلۇم قانچىلىك ئېغىر بولمىسۇن، بىر خەلقنىڭ ئەركىنلىككە بولغان تەلپۈنۈشىنى بوغۇپ قويغىلى بولمايدۇ. شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسى پەقەت ئۇيغۇرلارنىڭلا ئەمەس، بەلكى پۈتۈن ئىسلام دۇنياسىنىڭ مەسىلىسىدۇر. بىز مۇسۇلمانلار سۈپىتىدە، مەزلوم قېرىنداشلىرىمىزنىڭ يېنىدا تۇرۇشىمىز، ئۇلارنىڭ ھەق-ھوقۇقلىرىنى قوغدىشىمىز ۋە خىتاينىڭ زۇلۇمىغا قارشى بىر گەۋدە بولۇپ ئوتتۇرىغا چىقىشىمىز كېرەك. ئادالەت بالدۇر ياكى كېچىكىپ چوقۇم غەلىبە قىلىدۇ، چۈنكى ئاللاھ زالىملارنىڭ قىلمىشلىرىدىن غاپىل ئەمەستۇر.

كەلگۈسىدە، ئۇيغۇرستان ئازادلىق تەشكىلاتىنىڭ تىرىشچانلىقى ۋە خەلقئارالىق قوللاشلار بىلەن، شەرقىي تۈركىستان خەلقىنىڭ ئۆز تۇپرىقىدا ئەركىن، ئىمانلىق ۋە ئىززەتلىك ياشايدىغان كۈنلىرىنىڭ كېلىشىگە ئىشىنىمىز.