كانادا ئۇيغۇر جەمئىيىتى خەلقئارا جەمئىيەتنى شەرقىي تۈركىستاندىكى كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكىگە سۈكۈت قىلماسلىققا ۋە جىددىي ھەرىكەتكە ئۆتۈشكە چاقىردى

كىرىش سۆز: ئۈممەتنىڭ ۋىجدان سىنىقى

بۈگۈنكى كۈندە، شەرقىي تۈركىستاندىكى ئۇيغۇر مۇسۇلمانلىرى دۇچ كېلىۋاتقان ئىرقىي قىرغىنچىلىق پۈتۈن ئىنسانىيەتنىڭ، خۇسۇسەن ئىسلام ئۈممىتىنىڭ ۋىجدان سىنىقىغا ئايلاندى. كانادا ئۇيغۇر جەمئىيىتى (Uyghur Association of Canada) ۋە ئۇيغۇر ھوقۇقلىرىنى ھىمايە قىلىش قۇرۇلۇشى (URAP) يېقىنقى باياناتلىرىدا، خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ، بولۇپمۇ مۇسۇلمان دۇنياسىنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى سىستېمىلىق زۇلۇمغا قارىتا سۈكۈتتە تۇرۇۋاتقانلىقىنى قاتتىق تەنقىد قىلدى. 2026-يىلى 25-فېۋرال كۈنى ئېلان قىلىنغان جىددىي چاقىرىقتا، خىتاي رېجىمىنىڭ رايوندىكى ئىسلامىي كىملىكنى يوقىتىش، مەسجىدلەرنى ۋەيران قىلىش ۋە سۈنئىي ئىدراك ئارقىلىق نازارەت قىلىشنى كۈچەيتىش سىياسەتلىرىگە قارشى دەرھال ھەرىكەتكە ئۆتۈش تەلەپ قىلىندى [1.1](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQFlP63Zlj-D9lgp2G309EA6XjJMs2Cwfs3FsprH6yL5fxiT-2TAuCPb0KMT6ojY63UxtjSFNlIoaHdag19zwroiPLNhEthk3CdpGF1eNb5E0tc0udR5x6KghSt_LWTuw0oqjTk6g1kPa_6qmjk7gQx5qnrYvXJpHmJ5yhOywL-Pz2BsbsAvocYHxlO1Y5PHTBNTx_eyAoJvlmI=).

شەرقىي تۈركىستاندىكى يېڭى تىپتىكى زۇلۇم: سۈنئىي ئىدراك ۋە رەقەملىك تۈرمە

2026-يىلى فېۋرالدا ئىستانبۇلدا ئېلان قىلىنغان «2025-يىللىق شەرقىي تۈركىستان كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكى كۆرسەتكۈچى» دوكلاتىدا كۆرسىتىلىشىچە، خىتاي ھۆكۈمىتى رايوندىكى بېسىم سىياسەتلىرىنى تېخىمۇ يۇقىرى پەن-تېخنىكا بىلەن قوراللاندۇرغان. دوكلاتتا تەكىتلىنىشىچە، 2024-يىلىدىكى فىزىكىلىق كونترول قىلىش مېخانىزمى 2025 ۋە 2026-يىللىرىغا كەلگەندە پۈتۈنلەي سۈنئىي ئىدراك (AI) قوللايدىغان ئاپتوماتىك نازارەت سىستېمىسىغا ئايلانغان [1.1](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQFlP63Zlj-D9lgp2G309EA6XjJMs2Cwfs3FsprH6yL5fxiT-2TAuCPb0KMT6ojY63UxtjSFNlIoaHdag19zwroiPLNhEthk3CdpGF1eNb5E0tc0udR5x6KghSt_LWTuw0oqjTk6g1kPa_6qmjk7gQx5qnrYvXJpHmJ5yhOywL-Pz2BsbsAvocYHxlO1Y5PHTBNTx_eyAoJvlmI=). بۇ سىستېما ئۇيغۇرلارنىڭ كۈندىلىك تۇرمۇشىنى، ھەتتا ناماز ئوقۇش ياكى دىنىي سۆھبەتلەردە بولۇش قاتارلىق ئەڭ ئەقەللىي دىنىي پائالىيەتلىرىنىمۇ «ئاشقۇنلۇق» دەپ بەلگە قويۇپ، ئاپتوماتىك ھالدا تۇتقۇن قىلىش تىزىملىكىگە كىرگۈزمەكتە.

ئىسلامىي قىممەت قاراش نۇقتىسىدىن ئېيتقاندا، بۇ پەقەت بىر مىللەتكە قىلىنغان زۇلۇم بولۇپلا قالماستىن، بەلكى ئاللاھنىڭ زېمىنىدا ئىبادەت قىلىش ئەركىنلىكىگە قىلىنغان ئوچۇق-اشكارە جەڭدۇر. خىتاينىڭ «دىننى خىتايلاشتۇرۇش» سىياسىتى ئاستىدا، قۇرئان كەرىم نۇسخىلىرىنىڭ مۇسادىرە قىلىنىشى، مەسجىدلەرنىڭ كۆڭۈل ئېچىش سورۇنلىرىغا ئايلاندۇرۇلۇشى ۋە ئالىم-ئۆلىمالارنىڭ تۈرمىلەردە شېھىت قىلىنىشى (مەسىلەن، ئىمام ئابىدىن داموللامنىڭ تۈرمىدىكى ۋاپاتى) ئۈممەتنىڭ يۈرىكىنى ئەزمەكتە [1.5](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQE7tFxyTzOHvhWqNu1noD6BlYG9oHprJXnfEYVMriWCg2fZAgBCDg1ip34OruHuxJhKg3vLP5R9HHdZPFU0-c7mAdLuKti-coyAML0BoTVOG_A9Kn64xnIIFzkgLjQTuqIHypHsYXn0AbloGjNfQZ4HHJRXKtdskZTgrU2ttXDNu3uDzApsLfJiTxMmdQcnoIi_hMAwWRwJGqJMrwmDOWS6sELADdIsndWxuDRf-DuBc5Si96jYLTj1XYOcrpqSBJnVgsrw6l-cD6qXh-JCFNZ4CscFiBf9xGp1nIQy4EXbdjYafJXsmMTbvEA=).

كانادادىكى ئۇيغۇر ھەرىكىتى ۋە M-62 پروگراممىسى

كانادا ئۇيغۇر جەمئىيىتى ۋە URAP نىڭ ئىزچىل تىرىشچانلىقى نەتىجىسىدە، كانادا ھۆكۈمىتى 10،000 ئۇيغۇر مۇساپىرىنى قوبۇل قىلىش ھەققىدىكى M-62 قارارنامىسىنى يولغا قويدى. 2025-يىلى ماي ئېيىدىن باشلاپ، URAP كانادا ئىممىگراتسىيە مىنىستىرلىقى تەرىپىدىن رەسمىي ھەمكارلاشقۇچى تەشكىلات سۈپىتىدە ئېتىراپ قىلىندى [1.6](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQFLnAYeSInw2MkZdCPAqIt6QIJ1WjLCqJSbjEBJwgQ8q1bNn2hx96X8ZExurVw4YEM0zhLWTHjQ2w1nqUX7SY_TRV75aKuyK50YDQ00J6-X3mCofJVNDurYWkovxldCRZP_xDC0F8fQyvsjd6gyDGy55bM8q1H3ZInVnkln2Iwe4HA6Nw==). بۇ پروگرامما ئارقىلىق، تايلاند، تۈركىيە ۋە باشقا ئۈچىنچى ئەللەردە خەتەر ئاستىدا قالغان ئۇيغۇر قېرىنداشلىرىمىزنىڭ بىر قىسمى كاناداغا كېلىشكە باشلىدى. مەسىلەن، ماراكەشتە ئۇزۇن مۇددەت تۇتۇپ تۇرۇلغان ئىدرىس ھەسەننىڭ كاناداغا كېلىپ ئائىلىسى بىلەن جەم بولۇشى بۇ تىرىشچانلىقلارنىڭ بىر غەلىبىسىدۇر [1.6](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQFLnAYeSInw2MkZdCPAqIt6QIJ1WjLCqJSbjEBJwgQ8q1bNn2hx96X8ZExurVw4YEM0zhLWTHjQ2w1nqUX7SY_TRV75aKuyK50YDQ00J6-X3mCofJVNDurYWkovxldCRZP_xDC0F8fQyvsjd6gyDGy55bM8q1H3ZInVnkln2Iwe4HA6Nw==).

بۇ جەرياندا، خىتاي رېجىمى كانادادىكى ئۇيغۇر پائالىيەتچىلىرىگە، جۈملىدىن مەمەت توختى ئەپەندىگە قاراتقان بېسىمىنى ئاشۇردى. 2024-يىلىنىڭ ئاخىرىدا خىتاي ھۆكۈمىتى URAP نىڭ 12 خادىمىغا جازا ئېلان قىلغان بولسىمۇ، مەمەت توختى بۇنى «شەرەپ بەلگىسى» دەپ ئاتاپ، زۇلۇمغا قارشى كۈرەشنىڭ توختاپ قالمايدىغانلىقىنى بىلدۈردى [1.18](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQHtTmf9UlZHcjVtwXOC79GFHzwc-w3G4uHqPU7o5vPIQtGtHT5Lh6sz3HF62wM39qYtVrcsXyqDLc1zkquSPzfjSSoP9lctJq-HKD6TC6RM3_K7Zd8Tqbgcq5WVUyjF63gx4KTUSKNDBSOyw4c8lgoghgbpxu0FZ-TqRHKZFk5z2wK_uaOGmxZMbbPcM4LHLnHLnlGKrh5wKnVmADPtF0Lln_Y=). كانادا پارلامېنتىدا يەنە «ئۇيغۇر مەجبۇرىي ئەمگىكىنى چەكلەش قانۇن لايىھەسى» ئوتتۇرىغا قويۇلۇپ، خىتاينىڭ ئۇيغۇرلارنى قۇل قىلىش ئارقىلىق ئىشلەپچىقارغان مەھسۇلاتلىرىنىڭ كانادا بازىرىغا كىرىشىنى توسۇش تەشەببۇس قىلىنماقتا [1.6](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQFLnAYeSInw2MkZdCPAqIt6QIJ1WjLCqJSbjEBJwgQ8q1bNn2hx96X8ZExurVw4YEM0zhLWTHjQ2w1nqUX7SY_TRV75aKuyK50YDQ00J6-X3mCofJVNDurYWkovxldCRZP_xDC0F8fQyvsjd6gyDGy55bM8q1H3ZInVnkln2Iwe4HA6Nw==).

ئىسلام دۇنياسىنىڭ مەسئۇلىيىتى ۋە سىياسىي سۈكۈت

كانادا ئۇيغۇر جەمئىيىتىنىڭ چاقىرىقىدا ئالاھىدە تەكىتلەنگەن نۇقتا — ئىسلام ھەمكارلىق تەشكىلاتى (OIC) ۋە مۇسۇلمان دۆلەتلىرىنىڭ پوزىتسىيەسىدۇر. ھەدىس شەرىفتە دېيىلگىنىدەك: «مۇئمىنلەر بىر گەۋدە، ئەگەر ئۇنىڭ بىر ئەزاسى ئاغرىسا، قالغان ئەزالىرىمۇ ئۇنىڭ بىلەن بىرگە بىئارام بولىدۇ.» ئەمما، نۇرغۇن مۇسۇلمان دۆلەتلىرىنىڭ خىتاي بىلەن بولغان ئىقتىسادىي مەنپەئەتىنى دىنىي قېرىنداشلىق ۋە ئادالەتتىن ئۈستۈن قويۇشى، شەرقىي تۈركىستاندىكى زۇلۇمنىڭ ئۇزىرىشىغا سەۋەب بولماقتا.

يېقىنقى خەۋەرلەردە كۆرسىتىلىشىچە، خىتاي ھۆكۈمىتى ئەرەب دۆلەتلىرى بىلەن بولغان ھەمكارلىقىدىن پايدىلىنىپ، چەتئەلدىكى ئۇيغۇرلارنى قايتۇرۇپ كېتىش ۋە ئۇلارنى جىمىقتۇرۇش ئۈچۈن «چېگرا ھالقىغان بېسىم» ئىشلەتمەكتە [1.13](https://urap.ca/reports/). كانادا ئۇيغۇر جەمئىيىتى مۇسۇلمان رەھبەرلىرىنى خىتاينىڭ يالغان تەشۋىقاتلىرىغا ئىشەنمەسلىككە، رايوندىكى مەسجىدلەرنىڭ چېقىلىشى ۋە ئىسلامىي مائارىپنىڭ چەكلىنىشىگە قارشى ئوچۇق پوزىتسىيە تۇتۇشقا چاقىردى. ئۇلارنىڭ تەكىتلىشىچە، شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسى پەقەت بىر سىياسىي مەسىلە ئەمەس، بەلكى ئىسلامنىڭ مۇقەددەسلىرىنى قوغداش مەسىلىسىدۇر.

خەلقئارالىق بېسىم ۋە كەلگۈسى قەدەملەر

2026-يىلى يانۋاردا، كانادانىڭ يېڭى باش مىنىستىرى مارك كارنىي (Mark Carney) خىتاي زىيارىتى ئالدىدا تۇرغاندا، ئۇيغۇر تەشكىلاتلىرى ئۇنىڭدىن كىشىلىك ھوقۇقنى، بولۇپمۇ ئۇيغۇر قىرغىنچىلىقىنى سۆھبەتنىڭ مەركىزىگە قويۇشنى تەلەپ قىلدى [1.14](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQFfmkmlH5WEWRjeRjaqcDvdTvRya77lPx9L9x0gXFdpV5vlajacVRflj3F_noZChF4WdlY7RROnM6MRwKSuKZcwRs5N2pfJOjea4pmjax691QoGwqep4Gcik2GHjQVQeJ3vHZWNa-GV1fLxZllPc4AOs_mie5hL-qWeez-IBPnbZEog9A==). ئۇلار يەنە خەلقئارا جەمئىيەتنى تۆۋەندىكى جىددىي تەدبىرلەرنى ئېلىشقا چاقىردى:

1. **ئىرقىي قىرغىنچىلىقنى رەسمىي ئېتىراپ قىلىش:** تېخىمۇ كۆپ دۆلەتلەرنىڭ خىتاينىڭ قىلمىشلىرىنى قانۇنىي جەھەتتىن ئىرقىي قىرغىنچىلىق دەپ بېكىتىشى. 2. **مەجبۇرىي ئەمگەك مەھسۇلاتلىرىنى چەكلەش:** ئۇيغۇرلارنىڭ قۇل قىلىنىشىدىن كەلگەن پايدىنى كېسىپ تاشلاش. 3. **مۇساپىرلارنى قوغداش:** ئۈچىنچى ئەللەردىكى ئۇيغۇرلارنىڭ خىتايغا قايتۇرۇلۇپ كېتىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىش. 4. **بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنىڭ رولى:** ب د ت كىشىلىك ھوقۇق ئالىي كۆمىسسارىنىڭ 2022-يىلدىكى دوكلاتىدىن كېيىنكى سۈكۈتنى بۇزۇپ، ئەمەلىي تەكشۈرۈش مېخانىزمىنى ئىشقا سېلىش [1.8](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQFyQ1-YKtYjF0ebSwFLqfq5lEbpmR6LaqFXwUSBxvErma33VOgxdt6Xx6Hr26Hx0o2Spy34eABJg7R4bRIZOVjQXSwTIlSUFZhgR1996jWWsMOhoYwN95rAKOKSsmNwgdfROt_lhtZhmAQ9ylnYQ4wMfyWKeTptQn8Ulq-EkFvB1vswL8zxr-aIUdnEDwA2Ki_qn_0Iog==).

خۇلاسە: ئادالەت ئۈچۈن بىرلىشىش

كانادا ئۇيغۇر جەمئىيىتىنىڭ بۇ چاقىرىقى بىزگە شۇنى ئەسكەرتىدۇكى، زۇلۇمغا قارشى تۇرۇش پەقەت ئۇيغۇرلارنىڭلا ئەمەس، بەلكى پۈتۈن ئىنسانىيەتنىڭ ۋە ئۈممەتنىڭ مەجبۇرىيىتىدۇر. شەرقىي تۈركىستاندىكى مەسجىدلەرنىڭ ئەزان ساداسى بوغۇلۇۋاتقان، ئانىلار پەرزەنتلىرىدىن ئايرىلىۋاتقان بىر پەيتتە، سۈكۈت قىلىش زالىمغا شېرىك بولغانلىقتۇر. بىز مۇسۇلمانلار سۈپىتىدە، دۇنيانىڭ قەيىرىدە بولۇشىمىزدىن قەتئىينەزەر، ھەقىقەتنى سۆزلەش، مەزلوملارغا ياردەم قولىمىزنى سۇنۇش ۋە خەلقئارا سەھنىدە ئۇيغۇر قېرىنداشلىرىمىزنىڭ ئاۋازى بولۇشقا مەجبۇرمىز. ئادالەت كېچىكسىمۇ، ئەمما ھەرگىز يوقالمايدۇ. شەرقىي تۈركىستاننىڭ ئازادلىقى ۋە ئۇيغۇر خەلقىنىڭ كىشىلىك قەدىر-قىممىتىنىڭ ئەسلىگە كېلىشى ئۈچۈن بىرلىكتە ھەرىكەت قىلىش ۋاقتى كەلدى.