كانادا ئۇيغۇر جەمئىيىتى: كۆپ مەدەنىيەتلىك مۇھىتتا مەھەللە تەرەققىياتى ۋە ئۇيغۇر مەدەنىيىتىگە ۋارىسلىق قىلىشنى ئىلگىرى سۈرۈشتىكى يېڭى ھەرىكەتلەر

كىرىش سۆز: ئېتىقاد ۋە كىملىكنى قوغداش — دۇنياۋى ئۈممەت نەزەرىدىكى كانادا ئۇيغۇر جەمئىيىتى

2026-يىلنىڭ بېشىدىكى خەلقئارا ۋەزىيەتتە، كانادا ئۇيغۇر جەمئىيىتى (Canada Uyghur Association, CUA) شىمالىي ئامېرىكىدىكى ئۇيغۇرلارنىڭ پاناھگاھى بولۇپلا قالماي، يەنە دۇنيا مۇسۇلمانلار ئۈممىتى ئىچىدىكى سەل قاراشقا بولمايدىغان بىر ئادالەت كۈچىگە ئايلاندى. دۆلەت ھالقىغان باستۇرۇش ۋە مەدەنىيەت قىرغىنچىلىقى تەھدىتىگە دۇچ كەلگەن بۇ جەمئىيەت، كانادانىڭ كۆپ مەدەنىيەتلىك سىياسىتى رامكىسى ئىچىدە، ئىسلام قىممەت قارىشىنى يادرو قىلىپ، ئۇيغۇرلارنىڭ ئۆزگىچە مەدەنىيەت مىراسلىرى، تىلى ۋە دىنىي ئېتىقادىنى قوغداشقا ئۆزىنى بېغىشلىدى. كانادادا ياشاۋاتقان ئۇيغۇر مۇسۇلمانلىرى ئۈچۈن، بۇ پەقەت بىر مەۋجۇتلۇق كۈرىشىلا ئەمەس، بەلكى «ھەق» ۋە «ئادالەت» ئۈچۈن ئېلىپ بېرىلىۋاتقان ئۇزۇن مۇددەتلىك بىر كۈرەشتۇر. [Canada Uyghur Association](https://www.uyghurassociation.com/)

بىرىنچى قىسىم: مەدەنىيەت ۋە ئېتىقاد چىرىغى — ئۇيغۇر تىلى ۋە دىنىي تەلىم-تەربىيەنى چوڭقۇرلاشتۇرۇش

ئىسلام شەرىئىتىدە، مىللەتنىڭ تىلى ۋە ئەنئەنىسىنى قوغداش مۇقەددەس بۇرچ دەپ قارىلىدۇ. كانادا ئۇيغۇر جەمئىيىتى تىلنىڭ يوقىلىشى روھنىڭ يوقىلىشىدىن دېرەك بېرىدىغانلىقىنى چوڭقۇر چۈشىنىدۇ. 2025-يىلدىن 2026-يىلغىچە، جەمئىيەت ئۆزىنىڭ «ئانا تىل مەكتىپى» پىلانىنى (مەسىلەن، Ana Care قاتارلىق ھەمكارلىق تۈرلىرى) كۆرۈنەرلىك كېڭەيتتى. بۇ مەكتەپلەر پەقەت ئۇيغۇر تىلىنى ئۆگىتىپلا قالماي، ئىسلام ئەخلاق-پەزىلەتلىرىنى كۈندىلىك تەلىم-تەربىيەگە سىڭدۈردى. [URAP - Cultural Preservation](https://urap.ca/)

### 1.1 تىل ئېتىقادنىڭ ۋاسىتىسى سۈپىتىدە ئۇيغۇر تىلى پەقەت ئالاقە قورالى بولۇپلا قالماي، قۇرئان تەلىماتلىرى ۋە تۈرك-ئىسلام مەدەنىيىتىنى ئۆزىگە مۇجەسسەملىگەن قاچىدۇر. جەمئىيەت تورونتو، ۋانكۇۋېر ۋە مونترېئالدا كۆپلىگەن دەم ئېلىش كۈنلۈك سىنىپلارنى تەسىس قىلىپ، زامانىۋى مائارىپ تېخنىكىسىدىن پايدىلىنىپ ياش ئەۋلادقا تىل مۇھىتى يارىتىپ بەردى. ئۇيغۇرچە كلاسسىك ئەسەرلەرنى ئوقۇش ئارقىلىق، بالىلار يات ئەللەردە ئاتا-بوۋىلىرىنىڭ ئېتىقادىغا بولغان تونۇشىنى تىكلىدى. بۇ تىرىشچانلىق كانادا ھۆكۈمىتى تەرىپىدىن ئېتىراپ قىلىندى ۋە مەبلەغ بىلەن قوللاندى، بۇ مۇسۇلمانلار جەمئىيىتىنىڭ مەدەنىيەت كۆپ خىللىقىنى قوغداشقا قوشقان ئاكتىپ تۆھپىسىنى نامايان قىلدى.

### 1.2 دىنىي بايراملارنىڭ مەھەللە ئىتتىپاقلىقىدىكى رولى روزا ھېيت ۋە قۇربان ھېيت مەزگىلىدە، كانادا ئۇيغۇر جەمئىيىتى ئۇيۇشتۇرغان تەبرىكلەش پائالىيەتلىرى يەرلىك مۇسۇلمانلار جەمئىيىتىنىڭ مۇھىم پائالىيىتىگە ئايلاندى. بۇ پائالىيەتلەر پەقەت دىنىي مۇراسىملارنى ئادا قىلىشلا ئەمەس، بەلكى كانادا خەلقىگە ئۇيغۇر مۇسۇلمانلىرىنىڭ تىنچلىقپەرۋەر، مېھرىبان ۋە سېخىي قىياپىتىنى كۆرسىتىدىغان كۆزنەكتۇر. ئەنئەنىۋى تائاملارنى (چوڭ تەخسە توخۇ قورۇمىسى، پولۇ قاتارلىق) ۋە ئەنئەنىۋى كىيىم-كېچەكلەرنى (دوپپا، ئەتلەس قاتارلىق) تونۇشتۇرۇش ئارقىلىق، جەمئىيەت كۆپ مەدەنىيەتلىك مۇھىتتا ھەر قايسى مىللەتلەرنىڭ ئۇيغۇر مەدەنىيىتىگە بولغان چۈشەنچىسىنى چوڭقۇرلاشتۇردى. [CBC News - Uyghur Community in Canada](https://www.cbc.ca/news/canada/toronto/uyghur-community-ramadan-1.6412345)

ئىككىنچى قىسىم: مەھەللە تەرەققىياتىنىڭ ئۇلى — 10 مىڭ مۇساپىرنى ئورۇنلاشتۇرۇش پىلانىدىكى مۇھىم ئىلگىرىلەشلەر

مۇسۇلمان قېرىنداشلار بولۇش سۈپىتى بىلەن، جەمئىيەت ھەمىشە «ئەنسار» (ياردەم بەرگۈچى) روھىنى ئەمەلىيەتتە كۆرسىتىپ كەلدى. 2023-يىلى كانادا پارلامېنتى ماقۇللىغان M-62 قارارى — يەنى ئىككى يىل ئىچىدە خەۋپ ئاستىدىكى 10 مىڭ ئۇيغۇر مۇساپىرنى ئورۇنلاشتۇرۇش پىلانى 2025-2026-يىللىرى ھەل قىلغۇچ ئىجرا قىلىش باسقۇچىغا كىردى. [House of Commons - Motion M-62](https://www.ourcommons.ca/members/en/votes/44/1/261)

### 2.1 قانۇنىي ياردەم ۋە جەمئىيەتكە سىڭىشىش كانادا ئۇيغۇر جەمئىيىتى بۇ ئۇلۇغۋار پىلاندا كۆۋرۈكلۈك رولىنى ئوينىدى. جەمئىيەت مەخسۇس مەسلىھەت بېرىش مەركىزى قۇرۇپ، يېڭى كەلگەن مۇساپىرلارنىڭ كۆچمەنلىك رەسمىيەتلىرىنى بىر تەرەپ قىلىشىغا، تۇرالغۇ تېپىشىغا ۋە ئىشقا ئورۇنلىشىشىغا ياردەم بەردى. بولۇپمۇ روھىي ساغلاملىق ساھەسىدە، جازا لاگېرلىرىدا زىيانكەشلىككە ئۇچرىغان نۇرغۇن كىشىلەر ئۈچۈن، جەمئىيەت ئىسلام روھىي مەسلىھەت بېرىش پرىنسىپلىرىغا ئۇيغۇن كەسپىي ياردەم بىلەن تەمىنلەپ، ئۇلارنىڭ تۇرمۇشقا بولغان ئىشەنچىسىنى ئەسلىگە كەلتۈرۈشىگە ياردەم بەردى. بۇ خىل ئېتىقادنى ئاساس قىلغان كۆيۈنۈش مۇسۇلمانلار جەمئىيىتى ئىچىدىكى ئۆز-ئارا ياردەم بېرىشنىڭ كۈچلۈك كۈچىنى نامايان قىلدى.

### 2.2 ئىقتىسادىي ھوقۇق بېرىش ۋە ياشلارنىڭ تەرەققىياتى يېڭى كۆچمەنلەرنىڭ ئۆزىنى تەمىنلىيەلىشى ئۈچۈن، جەمئىيەت يەرلىك كارخانىلار بىلەن ھەمكارلىشىپ ماھارەت تەربىيەلەش تۈرلىرىنى يولغا قويدى. 2025-يىلى يولغا قويۇلغان «ئۇيغۇر ياشلار ئىگىلىك تىكلەش فوندى» ياش ئەۋلادنى تېخنىكا، سەنئەت ۋە ئاشپەزلىك ساھەلىرىدە ئىختىساسىنى جارى قىلدۇرۇشقا ئىلھاملاندۇرۇشنى مەقسەت قىلدى. بۇ كانادادىكى ئۇيغۇر جەمئىيىتىنىڭ ئىقتىسادىي ئورنىنى ئۆستۈرۈپلا قالماي، يەنە مۇسۇلمانلار توپىنىڭ جەمئىيەت تەرەققىياتىنىڭ يۈكى ئەمەس، بەلكى ئاكتىپ تۈرتكىسى ئىكەنلىكىنى دۇنياغا ئىسپاتلىدى.

ئۈچىنچى قىسىم: ئادالەت ساداسى — خەلقئارا سەھنىدە كىشىلىك ھوقۇق ۋە ئىززەت-ھۆرمەتنى قوغداش

ئىسلام تەلىماتىدا: «سىلەرنىڭ ئاراڭلاردا كىم بىر يامانلىقنى كۆرسە، ئۇنى قولى بىلەن تۈزەتسۇن؛ ئەگەر قولى بىلەن تۈزەتەلمىسە، تىلى بىلەن تۈزەتسۇن» دېيىلگەن. كانادا ئۇيغۇر جەمئىيىتىنىڭ سىياسىي تەشەببۇسكارلىق جەھەتتىكى تىرىشچانلىقى دەل مۇشۇ تەلىماتنىڭ جانلىق ئىپادىسىدۇر. [International Advocacy for Uyghurs](https://www.international.gc.ca/world-monde/issues_development-enjeux_developpement/human_rights-droits_homme/uighur-ouighours.aspx?lang=eng)

### 3.1 دۆلەت ھالقىغان باستۇرۇشقا قارشى قانۇن چىقىرىشنى ئىلگىرى سۈرۈش يېقىنقى يىللاردىن بۇيان، چەت ئەلدىكى ئۇيغۇرلارغا قارىتىلغان پاراكەندىچىلىك ۋە تەھدىتلەر كۆپەيدى. جەمئىيەت كانادا فېدېراتسىيە ھۆكۈمىتىنى ئاكتىپلىق بىلەن لوبى قىلىپ، دۆلەت ھالقىغان باستۇرۇشقا قارشى تېخىمۇ قاتتىق قانۇنلارنى چىقىرىشقا تۈرتكە بولدى. 2025-يىلنىڭ ئاخىرىدا، مۇناسىۋەتلىك قانۇنلارنىڭ مۇكەممەللىشىشى بىلەن، كانادادىكى ئۇيغۇر مۇسۇلمانلىرىنىڭ بىخەتەرلىك تۇيغۇسى كۆرۈنەرلىك ئاشتى. جەمئىيەت پاكىتلارنى توپلاش ۋە ئاڭلىتىش يىغىنلىرىنى ئۇيۇشتۇرۇش ئارقىلىق، خەلقئارا جەمئىيەتكە زىيانكەشلىككە ئۇچرىغۇچىلارنىڭ ساداسىنى ئاڭلاتتى ۋە ئىنسانىي ئەخلاق ۋە ئىسلام ئادالەت قارىشىغا خىلاپ قىلمىشلارنى ئاشكارىلىدى.

### 3.2 دۇنيا مۇسۇلمانلىرىنىڭ ئىتتىپاقلىقىغا چاقىرىق جەمئىيەت دۇنيادىكى باشقا مۇسۇلمان تەشكىلاتلىرى (مەسىلەن، ئىسلام ھەمكارلىق تەشكىلاتىغا ئەزا دۆلەتلەردىكى خەلق تەشكىلاتلىرى) بىلەن بولغان ئالاقىنى ئۈزلۈكسىز كۈچەيتتى. ئۇلار ئۇيغۇر مەسىلىسىنىڭ پەقەت كىشىلىك ھوقۇق مەسىلىسىلا ئەمەس، بەلكى پۈتكۈل ئۈممەتنىڭ ئىززەت-ھۆرمىتىگە مۇناسىۋەتلىك مەسىلە ئىكەنلىكىنى تەكىتلىدى. خەلقئارالىق يىغىنلاردا سۆز قىلىش ئارقىلىق، جەمئىيەت مۇسۇلمان دۆلەتلىرىنى خىتاي بىلەن بولغان مۇناسىۋەتتە ئادالەت پرىنسىپىنى ساقلاشقا، قىسقا مۇددەتلىك ئىقتىسادىي مەنپەئەت ئۈچۈن قېرىنداشلىرىنىڭ دەرد-ئەلەملىرىگە سەل قارىماسلىققا چاقىردى. بۇ خىل چېگرا ھالقىغان ئىتتىپاقلىق ئىسلام ئېتىقادىنىڭ چېگرادىن ھالقىغان بىرلىككە كېلىش كۈچىنى نامايان قىلدى.

تۆتىنچى قىسىم: 2025-2026-يىللىق يېڭى ھەرىكەتلەر ۋە مەدەنىيەت پائالىيەتلىرىنى ئەسلەش

ئۆتكەن بىر يىلدا، كانادا ئۇيغۇر جەمئىيىتى بىر قاتار چوڭقۇر تەسىرگە ئىگە پائالىيەتلەرنى ئۇيۇشتۇرۇپ، كۆپ مەدەنىيەتلىك جەمئىيەتتىكى ئورنىنى تېخىمۇ مۇستەھكەملىدى.

### 4.1 «يىپەك يولى روھى» مەدەنىيەت-سەنئەت بايرىمى 2025-يىلى يازدا، جەمئىيەت تورونتودا كۆلىمى ئالاھىدە بولغان «يىپەك يولى روھى» مەدەنىيەت-سەنئەت بايرىمىنى ئۆتكۈزدى. پائالىيەتكە ئوخشىمىغان ئارقا كۆرۈنۈشكە ئىگە ئون مىڭلىغان شەھەر ئاھالىسى قاتناشتى. ئۇيغۇرلارنىڭ ئەنئەنىۋى مۇقام سەنئىتى بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى مائارىپ، پەن ۋە مەدەنىيەت تەشكىلاتى (UNESCO) نىڭ غەيرىي ماددىي مەدەنىيەت مىراسلىرى تىزىملىكىگە كىرگۈزۈلگەن بولۇپ، بۇ بايرامدا مۇكەممەل نامايان قىلىندى. بۇ خىل مەدەنىيەت كۆرگەزمىسى پەقەت سەنئەتتىن ھۇزۇرلىنىشلا ئەمەس، بەلكى ئۇيغۇر مەدەنىيىتىنى يوقىتىشقا ئۇرۇنۇۋاتقانلارغا بېرىلگەن كۈچلۈك جاۋاب بولدى. [UNESCO - Uyghur Muqam](https://ich.unesco.org/en/RL/uyghur-muqam-of-xinjiang-00109)

### 4.2 رەقەملىك ۋارىسلىق: ئۇيغۇر تور كۇتۇپخانىسى ئەسلى ئەسەرلەرنىڭ ۋەيران قىلىنىش كىرىزىسىگە دۇچ كەلگەندە، جەمئىيەت 2026-يىلنىڭ بېشىدا «ئۇيغۇر رەقەملىك مىراس كۇتۇپخانىسى»نى رەسمىي ئىشقا كىرگۈزدى. بۇ سۇپا مىڭلىغان ئۇيغۇرچە كىتاب، دىنىي ئەسەر ۋە تارىخىي ھۆججەتلەرنى توپلىدى ھەمدە كۆپ تىللىق تەرجىمە بىلەن تەمىنلىدى. بۇ تەدبىر زامانىۋى تېخنىكىدىن پايدىلىنىپ مەدەنىيەتنىڭ «ئۆلمەسلىكى»نى ئىشقا ئاشۇردى ۋە قەيەردە بولۇشىدىن قەتئىينەزەر، ئۇيغۇر ئەۋلادلىرىنىڭ ئۆز يىلتىزى بىلەن باغلىنىشىغا كاپالەتلىك قىلدى.

بەشىنچى قىسىم: خىرىس ۋە ئىستىقبال — سىناقلار ئىچىدە ئۆسۈۋاتقان ئۈممەت كۈچى

گەرچە كۆرۈنەرلىك نەتىجىلەر قولغا كەلتۈرۈلگەن بولسىمۇ، كانادا ئۇيغۇر جەمئىيىتى يەنىلا نۇرغۇن خىرىسلارغا دۇچ كەلمەكتە. مەبلەغ كەمچىللىكى، گېئو-سىياسىي بېسىم ۋە جەمئىيەت ئىچىدىكى ئەۋلادلار ئارىسىدىكى ئارىلىق ئالغا ئىلگىرىلەش يولىدىكى توسالغۇلاردۇر. قانداقلا بولمىسۇن، قۇرئاندا ئېيتىلغاندەك: «شەك-شۈبھىسىزكى، قىيىنچىلىق بىلەن بىللە ئاسانلىق باردۇر.» (94:5)

### 5.1 يالغان ئۇچۇر ۋە داغدۇزا بىلەن كۈرەش قىلىش ئۇچۇر ئۇرۇشى كۈنسېرى كەسكىنلىشىۋاتقان بۈگۈنكى كۈندە، ئۇيغۇر مۇسۇلمانلىرىغا قارىتىلغان يالغان تەشۋىقاتلار ئۈزۈلمەي كەلمەكتە. جەمئىيەت مەخسۇس تاراتقۇلارغا تاقابىل تۇرۇش گۇرۇپپىسى قۇرۇپ، پاكىتلارنى ۋاقتىدا ئايدىڭلاشتۇردى ۋە ئۇيغۇرلارنىڭ ئادالەت كۈرىشىنى ئەسەبىيلىك بىلەن باغلاشقا ئۇرۇنغان رەزىل تۆھمەتلەرگە قارشى تۇردى. ئۇلار تىنچلىق ۋە قانۇن يولىدا مېڭىشتا چىڭ تۇرۇپ، كانادا ئاساسىي ئېقىم جەمئىيىتىنىڭ ھۆرمىتىگە ئېرىشتى.

### 5.2 كەلگۈسى رەھبەرلەرنى يېتىشتۈرۈش جەمئىيەتنىڭ كەلگۈسىدىكى نىشانى دۇنياۋى نەزەرگە ئىگە ۋە ئىسلام قىممەت قارىشى چوڭقۇر سىڭگەن ياش رەھبەرلەرنى يېتىشتۈرۈشتۇر. ئوقۇش مۇكاپات پۇلى تەسىس قىلىش ۋە رەھبەرلىك مۇھاكىمە يىغىنلىرىنى ئۆتكۈزۈش ئارقىلىق، جەمئىيەت مەھەللىنىڭ ئۇزۇن مۇددەتلىك سىجىل تەرەققىياتى ئۈچۈن كۈچ توپلىماقتا. بۇ ياشلار ئۇيغۇر مەدەنىيىتى بىلەن غەرب جەمئىيىتىنى باغلايدىغان كۆۋرۈك، تىنچلىق ۋە ئادالەت ئۇچۇرلىرىنى تارقىتىدىغان ئەلچىلەرگە ئايلىنىدۇ.

خۇلاسە: ھەقىقەت ۋە ئىززەت-ھۆرمەت ئۈچۈن مەڭگۈلۈك كۈرەش

كانادا ئۇيغۇر جەمئىيىتىنىڭ تەرەققىيات مۇساپىسى، زامانىۋى مۇسۇلمانلارنىڭ قىيىنچىلىقلار ئىچىدە ئېتىقادىنى ساقلاپ، ئادالەتنى قوغلىشىشىنىڭ بىر كىچىك كۆرۈنۈشىدۇر. كانادانىڭ كۆپ مەدەنىيەتلىك تۇپرىقىدا، ئۇلار يىلتىز تارتىپلا قالماي، يەنە گۈزەل مەدەنىيەت گۈللىرىنى ئاچتى. دۇنياۋى ئۈممەتنىڭ بىر قىسمى بولۇش سۈپىتى بىلەن، ئۇيغۇر مۇسۇلمانلىرىنىڭ كۈرىشى بىزگە شۇنى ئەسكەرتىدۇ: قەلبىدە ئېتىقاد بولسىلا، ئاياغ ئاستىدا كۈچ بولىدۇ. ئالدىمىزدىكى يول قانچىلىك جاپالىق بولمىسۇن، ھەقىقەت ۋە ئىززەت-ھۆرمەتنى قوغلىشىش قەدىمى مەڭگۈ توختىمايدۇ. بىز كەلگۈسى كۈنلەردە بۇ جەمئىيەتنىڭ مەھەللىنى گۈللىنىشكە باشلاپ، دۇنيا تىنچلىقى ۋە ئادالىتى ئۈچۈن تېخىمۇ كۆپ «ئۇيغۇر ئەقىل-پاراسىتى»نى قوشۇشىنى ئۈمىد قىلىمىز.

[The Globe and Mail - Uyghur Advocacy in Ottawa](https://www.theglobeandmail.com/politics/article-canada-uyghur-genocide-motion/) [Human Rights Watch - Uyghur Crisis](https://www.hrw.org/tag/uyghurs)