ئاۋسترالىيە ئۇيغۇر جەمئىيىتى يىللىق دوكلاتىنى ئېلان قىلىپ، خەلقئارا جەمئىيەتنى رايوندىكى ۋەزىيەت ۋە كىشىلىك ھوقۇق ئەھۋالىغا داۋاملىق كۆڭۈل بۆلۈشكە چاقىردى

مۇقەددىمە: ئادالەتنىڭ چاقىرىقى ۋە ئېتىقادنىڭ مۇستەھكەملىكى

2026-يىلى 2-ئاينىڭ 28-كۈنى، ئاۋسترالىيە ئۇيغۇر جەمئىيىتى (Australian Uyghur Association, AUA) كۆپچىلىكنىڭ دىققىتىنى قوزغىغان «2025-2026-يىللىق شەرقىي تۈركىستان كىشىلىك ھوقۇق ئەھۋالى دوكلاتى»نى رەسمىي ئېلان قىلدى. بۇ دوكلات ئۆتكەن بىر يىل ئىچىدىكى رايون ۋەزىيىتىنىڭ تەپسىلىي خاتىرىسى بولۇپلا قالماي، يەنە پۈتۈن دۇنيادىكى مۇسۇلمانلار جەمئىيىتى (ئۈممەت) ۋە خەلقئارا جەمئىيەتكە قىلىنغان ئېغىر بىر چاقىرىقتۇر. ئاۋسترالىيە زېمىنىدا ياشاۋاتقان ئۇيغۇر مۇسۇلمانلىرى بولۇش سۈپىتى بىلەن، AUA بۇ دوكلات ئارقىلىق «شەرقىي تۈركىستان» دەپ ئاتالغان ۋەتىنىدە مىليونلىغان قېرىنداشلىرىنىڭ ئېتىقاد، مەدەنىيەت ۋە ياشاش ھوقۇقىدىن مەھرۇم قىلىنىۋاتقانلىقىنى قايتا ئوتتۇرىغا قويدى. [Australian Uyghur Association](https://uyghur.org.au/)

ئىسلام دىنىنىڭ يادرولۇق قىممەت قارىشى بولغان «ئادالەت» (Adl) ۋە «زۇلۇمغا قارشى تۇرۇش» (Zulm) نۇقتىسىدىن قارىغاندا، ئۇيغۇرلارنىڭ بېشىغا كەلگەن كۈلپەتلەر پەقەت بىر گېئو-سىياسىي مەسىلە بولۇپلا قالماي، بەلكى ئىنسانىي ۋىجدان ۋە دۇنيا مۇسۇلمانلىرىنىڭ ئىتتىپاقلىقى ئۈچۈن بىر ئېغىر سىناقتۇر. دوكلاتتا تەكىتلىنىشىچە، قېرىنداشلىرىمىز «ئاللاھتىن باشقا ئىلاھ يوقتۇر» دېگەن ئېتىقادىدا چىڭ تۇرغانلىقى ئۈچۈن ئازاب چېكىۋاتقاندا، سۈكۈت قىلىش زۇلۇمغا شېرىك بولغانلىق بىلەن باراۋەردۇر.

دوكلاتنىڭ يادروسى: سىستېمىلىق زۇلۇمنىڭ تەرەققىياتى ۋە چوڭقۇرلىشىشى

AUA نىڭ يېڭى دوكلاتىدا كۆرسىتىلىشىچە، خەلقئارا بېسىم داۋاملىشىۋاتقان بولسىمۇ، يەرلىكتىكى مۇسۇلمانلارنىڭ كىملىكىنى نىشان قىلغان «دىنىي ئەسەبىيلىكنى تۈگىتىش» سىياسىتى تېخىمۇ يوشۇرۇن ۋە ئۇزۇن مۇددەتلىك ئىجتىمائىي قۇرۇلۇشقا ئايلانغان. دوكلات تۆۋەندىكى بىر قانچە مۇھىم ساھەدىكى ناچارلىشىشنى تەپسىلىي خاتىرىلىدى:

### 1. دىنىي ئەمەلىيەتلەرنىڭ ئومۇميۈزلۈك چەكلىنىشى. دوكلاتتا كۆرسىتىلىشىچە، ئۆتكەن بىر يىلدا مەسچىتلەرنى چېقىش ياكى «ئۆزگەرتىش» ئاخىرقى باسقۇچقا كىرگەن. يۈزلىگەن يىللىق تارىخقا ئىگە نۇرغۇن ئىسلام بىناكارلىق ئەسەرلىرىنىڭ مۇنارلىرى ۋە گۈمبەزلىرى چېقىۋېتىلىپ، ئورنىغا دۇنيىۋىي سىمۋوللار ئورنىتىلغان. تېخىمۇ ئېچىنىشلىقى، رامىزان ئېيىدىكى روزا تۇتۇش پائالىيەتلىرى نۇرغۇن رايونلاردا يەنىلا «ئەسەبىيلىك» نىڭ ئىپادىسى دەپ قارىلىپ، ياش ئەۋلادلارغا مەجبۇرىي ئاتېئىزم ئىدىيەسى سىڭدۈرۈلۈپ، ئۇيغۇر مەدەنىيىتى بىلەن ئىسلام ئېتىقادى ئوتتۇرىسىدىكى باغلىنىشنى تۈپتىن ئۈزۈشكە ئۇرۇنۇلماقتا. [Human Rights Watch - China](https://www.hrw.org/asia/china)

### 2. مەجبۇرىي ئەمگەك ۋە ئىقتىسادىي ئېكسپلاتاتسىيەنىڭ دۇنياۋى زەنجىرى. دوكلات «ئەمگەك كۈچلىرىنى يۆتكەش» پىلانىنى چوڭقۇر تەكشۈردى. AUA نىڭ بىلدۈرۈشىچە، مىڭلىغان ئۇيغۇر مۇسۇلمانلىرى مەجبۇرىي ھالدا ئىچكىرى ئۆلكىلەردىكى زاۋۇتلارغا ئەۋەتىلىپ، قاتتىق نازارەت ئاستىدا تۆۋەن مائاشلىق ئەمگەككە سېلىنماقتا. بۇ پەقەت جىسمانىي قۇللۇق بولۇپلا قالماي، مۇسۇلمان ئائىلە قۇرۇلمىسىنى ۋەيران قىلىشتۇر. دوكلات دۇنياۋى ئىستېمالچىلارنى، بولۇپمۇ مۇسۇلمان دۆلەتلىرىدىكى كارخانىلارنى تەمىنلەش زەنجىرىنى قاتتىق تەكشۈرۈشكە ۋە زالىملارنىڭ شېرىكى بولماسلىققا چاقىردى. [Uyghur Forced Labor Prevention Act Information](https://www.cbp.gov/trade/forced-labor/UFLPA)

### 3. يۇقىرى تېخنىكىلىق نازارەت ئاستىدىكى «ئوچۇق تۈرمە». سۈنئىي ئىدراك ۋە بىئولوگىيەلىك تونۇش تېخنىكىسىدىن پايدىلىنىپ، شەرقىي تۈركىستان دۇنيادىكى نازارەت ئەڭ قاتتىق رايونغا ئايلاندى. دوكلاتتا كۆرسىتىلىشىچە، چوڭ سانلىق مەلۇمات سۇپىسى ئارقىلىق، دىندارلىقنىڭ ھەر قانداق بىر ئالامىتى (مەسىلەن: ئۆيدە قۇرئان ساقلاش، ئاياللارنىڭ ياغلىق ئارنىشى، ھەتتا ھاراق ئىچىشتىن باش تارتىش) ساقچىلارنى ئاگاھلاندۇرۇپ، كىشىلەرنى «كەسپىي ماھارەت تەربىيەلەش مەركىزى» دەپ ئاتالغان جازا لاگېرلىرىغا ئەۋەتىشكە سەۋەب بولماقتا. [Amnesty International - Xinjiang](https://www.amnesty.org/en/location/asia-and-the-pacific/east-asia/china/)

ئاۋسترالىيە نۇقتىسى: سىياسەت تەشەببۇسى ۋە جەمئىيەتنىڭ چىدامچانلىقى

ئاۋسترالىيەدىكى ئاساسلىق ئۇيغۇر ۋەكىللىك تەشكىلاتى بولۇش سۈپىتى بىلەن، AUA دوكلاتتا ئاۋسترالىيە جەمئىيىتىنىڭ مۇساپىرلارغا بەرگەن قوللىشىغا يۇقىرى باھا بەردى، ئەمما ھۆكۈمەتنىڭ قانۇن چىقىرىش جەھەتتىكى ئاستىلىقىدىن ئەندىشە قىلدى. دوكلات ئاۋسترالىيە پارلامېنتىنى تېزراق «زامانىۋى قۇللۇققا قارشى تۇرۇش قانۇنى»غا تۈزىتىش كىرگۈزۈپ، مەجبۇرىي ئەمگەككە چېتىشلىق تاۋارلارنىڭ ئىمپورت قىلىنىشىنى پۈتۈنلەي چەكلەشكە چاقىردى. [Australian Government - Modern Slavery Act](https://www.ag.gov.au/crime/modern-slavery)

شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، AUA ئاۋسترالىيەدە ئۇيغۇر مەدەنىيەت مەركەزلىرى ۋە ئىسلام مەكتەپلىرىنى قۇرۇشنىڭ مۇھىملىقىنى تەكىتلىدى. سۈرگۈندە تىل ۋە ئېتىقادنى ساقلاپ قېلىش مەدەنىيەت قىرغىنچىلىقىغا قارشى تۇرۇشتىكى ئەڭ كۈچلۈك قورالدۇر. دوكلاتتا مۇنداق دېيىلدى: «تىلىمىز قۇرئان تەلىماتلىرىنىڭ توشۇغۇچىسى، ئەنئەنىلىرىمىز ئىسلام مەدەنىيىتىنىڭ گۆھىرىدۇر. سىدنېي، مېلبۇرن ۋە ئادېلايدتا بىز ئۈمىد ئۇرۇقلىرىنى چېچىۋاتىمىز.»

دۇنيا مۇسۇلمانلار جەمئىيىتىنىڭ مەسئۇلىيىتى: سىياسەتتىن ھالقىغان ئىتتىپاقلىق

بۇ دوكلاتنىڭ ئەڭ دىققەت قوزغايدىغان يېرى ئۇنىڭ دۇنيا مۇسۇلمان دۆلەتلىرىگە (ئىسلام ھەمكارلىق تەشكىلاتىغا ئەزا دۆلەتلەر) بىۋاسىتە قىلغان چاقىرىقىدۇر. AUA نىڭ كۆرسىتىشىچە، ئۇزۇندىن بۇيان بەزى مۇسۇلمان دۆلەتلىرىنىڭ ھۆكۈمەتلىرى ئىقتىسادىي مەنپەئەت ۋە دىپلوماتىيە سەۋەبىدىن ئۇيغۇر مەسىلىسىدە سۈكۈت قىلىپ، ھەتتا بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىدىكى ئاۋاز بېرىشلەردە زالىملارنى قوللىغان. [Organization of Islamic Cooperation](https://www.oic-oci.org/)

«پەيغەمبەر مۇھەممەد (ئاللاھنىڭ تەرىپى ۋە سالامى بولسۇن) بىزگە: ‹مۇسۇلمان مۇسۇلماننىڭ قېرىندىشىدۇر، ئۇنى زۇلۇمغا قويۇپ بەرمەيدۇ ۋە ئۇنى زالىمغا تاپشۇرۇپ بەرمەيدۇ› دەپ ئۆگەتكەن.» دوكلات ھەدىسنى نەقىل كەلتۈرۈپ، ھەقىقىي ئىسلام ئىتتىپاقلىقىنىڭ پەقەت سۆزدە ئەمەس، بەلكى زۇلۇمغا ئۇچرىغۇچىلارغا قىلىنغان ئەمەلىي ياردەمدە ئىپادىلىنىشى كېرەكلىكىنى تەكىتلىدى. AUA دۇنيادىكى مۇسۇلمان ئۆلىمالارنى ئاۋاز چىقىرىشقا ۋە ئۇيغۇرلارغا قارىتىلغان زۇلۇمنىڭ ئىسلام ئېتىقادىغا قىلىنغان ئوچۇق ھۆرمەتسىزلىك ئىكەنلىكىنى ئېنىق ئوتتۇرىغا قويۇشقا چاقىردى.

خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ ھەرىكەت قوللانمىسى: جازادىن جاۋابكارلىققىچە

دوكلات ئاخىرىدا خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ ھەرىكەت قوللىنىشى ئۈچۈن بىر قاتار كونكرېت تەكلىپلەرنى ئوتتۇرىغا قويدى:

1. **ب د ت نىڭ ئارىلىشىشى**: ب د ت كىشىلىك ھوقۇق كېڭىشىدىن شەرقىي تۈركىستان ۋەزىيىتىنى تەكشۈرۈش ئۈچۈن مۇستەقىل تەكشۈرۈش گۇرۇپپىسىنى قايتا قوزغاشنى ۋە 2022-يىللىق ب د ت كىشىلىك ھوقۇق ئالىي كومىسسارلىقىنىڭ دوكلاتىدىكى تەكلىپلەرنى ئەمەلىيلەشتۈرۈشنى تەلەپ قىلىدۇ. [UN OHCHR Report on Xinjiang](https://www.ohchr.org/en/documents/country-reports/ohchr-assessment-human-rights-concerns-xinjiang-uyghur-autonomous-region) 2. **دىپلوماتىيەلىك بايقۇت ۋە جازا**: دۆلەتلەرنى زۇلۇمغا قاتناشقان ئەمەلدارلارغا ماگنىتسكىي تىپىدىكى جازالارنى يۈرگۈزۈشكە ۋە كۆپ تەرەپلىمىلىك سورۇنلاردا بېسىمنى داۋاملاشتۇرۇشقا چاقىرىدۇ. 3. **مۇساپىرلارنى قوغداش**: دۆلەتلەرنى زۇلۇمدىن قاچقان ئۇيغۇر مۇسۇلمانلىرىغا تېز سۈرئەتتە ئورۇنلىشىش يوللىرىنى ئېچىپ بېرىشكە ۋە ئۇلارنىڭ خەتەرلىك جايلارغا قايتۇرۇلۇشىنىڭ ئالدىنى ئېلىشقا چاقىرىدۇ.

خۇلاسە: ئادالەت چوقۇم كېلىدۇ

ئاۋسترالىيە ئۇيغۇر جەمئىيىتىنىڭ بۇ يىللىق دوكلاتى پەقەت بىر كىشىلىك ھوقۇق خاتىرىسى بولۇپلا قالماي، يەنە بىر ئېتىقادنامىدۇر. ئۇ بىزگە دۇنيانىڭ قايسىلا بىر بۇلۇڭىدا بىر مۇسۇلمان ئېتىقادى ئۈچۈن ئازاب چەكسە، پۈتۈن مۇسۇلمانلار ئۈممىتىنىڭ ئاغرىق ھېس قىلىدىغانلىقىنى ئەسلىتىدۇ. [Uyghur Human Rights Project](https://uhrp.org/)

2026-يىلىدا، يولىمىز ئۇزۇن ۋە تىكەنلىك بولسىمۇ، AUA خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ داۋاملىق كۆڭۈل بۆلۈشى ۋە دۇنيا مۇسۇلمان قېرىنداشلىرىنىڭ ئورتاق تىرىشچانلىقى بىلەن ئادالەت نۇرىنىڭ شەرقىي تۈركىستان زېمىنىنى چوقۇم يورۇتىدىغانلىقىغا ئىشىنىدۇ. قۇرئاندا ئېيتىلغاندەك: «ھەقىقەت كەلدى، باتىل يوقالدى؛ باتىل ئەسلىدىلا يوقىلىشقا مەھكۇمدۇر.» (17:81)

بىز ھەر بىر ئوقۇرمەننى بۇ دوكلاتنى ئوقۇپلا قالماي، ھەقىقەتنى تارقىتىشنىڭ ئەلچىسى بولۇشقا چاقىرىمىز. ئىجتىمائىي تاراتقۇلاردا ئاۋاز چىقىرىڭ، ئۇيغۇرلارنىڭ قانۇنلۇق تەلىپىنى قوللاڭ، قانلىق تاۋارلارنى بايقۇت قىلىڭ. ھەر بىر كۆڭۈل بۆلۈش زالىملارغا بېرىلگەن بىر زەربىدۇر؛ ھەر بىر دۇئا زۇلۇمغا ئۇچرىغۇچىلارغا بېرىلگەن بىر تەسەللىدۇر.