ئاۋسترالىيە ئۇيغۇر ئىتتىپاقى خىتاينىڭ كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكى ۋە ئۇيغۇرلارنىڭ نۆۋەتتىكى ۋەزىيىتى ھەققىدە خەلقئارالىق چاقىرىق ئېلان قىلدى

ئاۋسترالىيە ئۇيغۇر ئىتتىپاقى (Australian Uyghur Association) يېقىندا ئېلان قىلغان باياناتىدا، خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيىسىنىڭ شەرقىي تۈركىستاندا ئېلىپ بېرىۋاتقان سىستېمىلىق زۇلۇمى، دىنىي ئېتىقاد چەكلىمىسى ۋە كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكىگە قارشى دۇنيا مىقياسىدا جىددىي چاقىرىق ئېلان قىلدى. بۇ چاقىرىق بولۇپمۇ ئىسلام دۇنياسى ۋە خەلقئارالىق تەشكىلاتلارنىڭ دىققىتىنى ئۇيغۇر مۇسۇلمانلىرىنىڭ نۆۋەتتىكى ئېچىنىشلىق ئەھۋالىغا تارتىشنى مەقسەت قىلىدۇ. [Australian Uyghur Association](https://uyghur.org.au/)

خەلقئارالىق چاقىرىقنىڭ مەزمۇنى ۋە جىددىيلىكى

ئاۋسترالىيە ئۇيغۇر ئىتتىپاقىنىڭ باياناتىدا تەكىتلىنىشىچە، خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئۇيغۇرلارغا قاراتقان سىياسىتى پەقەت سىياسىي بېسىملا بولۇپ قالماستىن، بەلكى بىر مىللەتنىڭ كىملىكىنى ۋە ئېتىقادىنى يوقىتىشنى نىشان قىلغان ئىرقىي قىرغىنچىلىقتۇر. ئىتتىپاق رەئىسى مەھمەت چەلەپچى (Mehmet Celepci) ۋە باشقا رەھبەرلەر خەلقئارا جەمئىيەتنى، خۇسۇسىيەتەن ئاۋسترالىيە ھۆكۈمىتىنى خىتايغا قارىتا تېخىمۇ كەسكىن جازا تەدبىرلىرىنى قوللىنىشقا ئۈندىدى. [The Guardian - Uyghurs in Australia](https://www.theguardian.com/australia-news/2023/nov/24/uyghur-australians-call-on-albanese-government-to-sanction-chinese-officials)

بۇ چاقىرىقتا تۆۋەندىكى نۇقتىلار ئالاھىدە ئوتتۇرىغا قويۇلدى: 1. **لاگېرلارنى دەرھال تاقاش:** مىليونلىغان بىگۇناھ ئۇيغۇرلارنىڭ تۇتۇپ تۇرۇلۇۋاتقان جازا لاگېرلىرىنى شەرتسىز تاقاش. 2. **مەجبۇرىي ئەمگەككە خاتىمە بېرىش:** ئۇيغۇرلارنى قۇل ئورنىدا ئىشلىتىۋاتقان زاۋۇتلار ۋە تەمىنلەش زەنجىرىدىكى مەجبۇرىي ئەمگەكنى توختىتىش. 3. **دىنىي ئەركىنلىكنى ئەسلىگە كەلتۈرۈش:** مەسچىتلەرنىڭ چېقىلىشىنى توختىتىش، قۇرئان كەرىم ۋە نامازغا قويۇلغان چەكلىمىلەرنى بىكار قىلىش.

ئىسلام ئۈممىتىنىڭ مەسئۇلىيىتى ۋە سۈكۈتنىڭ زىيىنى

مۇسۇلمان نۇقتىئىنەزىرىدىن قارىغاندا، شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسى پەقەت بىر رايون خاراكتېرلىك مەسىلە ئەمەس، بەلكى پۈتۈن ئۈممەتنىڭ يارىسىدۇر. ئاۋسترالىيە ئۇيغۇر ئىتتىپاقى ئۆز باياناتىدا ئىسلام ھەمكارلىق تەشكىلاتى (OIC) غا ئەزا دۆلەتلەرنىڭ خىتاينىڭ ئىقتىسادىي مەنپەئەتى ئۈچۈن سۈكۈت قىلىۋاتقانلىقىنى قاتتىق تەنقىد قىلدى. ئىسلام دىنىنىڭ كۆرسەتمىسى بويىچە، بىر مۇسۇلماننىڭ جېنى، مېلى ۋە ئىززىتى پۈتۈن دۇنيادىن قىممەتلىكتۇر. [Human Rights Watch - OIC and Uyghurs](https://www.hrw.org/news/2023/03/23/oic-should-not-ignore-chinas-crimes-against-humanity)

خىتاي ھۆكۈمىتى «ئىسلامنى خىتايلاشتۇرۇش» نامىدا مەسچىتلەرنى چېقىپ، ئۇلارنى قاۋاقخانا ياكى ساياھەت ئورۇنلىرىغا ئايلاندۇرماقتا. بۇ، مۇسۇلمانلارنىڭ مۇقەددەس قىممەت قاراشلىرىغا قىلىنغان ئوچۇق ھاقارەتتۇر. ئاۋسترالىيە ئۇيغۇر ئىتتىپاقى مۇسۇلمان دۆلەتلەرنى خىتاينىڭ يالغان تەشۋىقاتلىرىغا ئىشەنمەي، يەردىكى ھەقىقەتنى كۆرۈشكە چاقىردى.

ئاۋسترالىيەدىكى ئۇيغۇرلار ۋە دۆلەتلەر ئارا بېسىم

ئاۋسترالىيەدە ياشاۋاتقان ئۇيغۇر جەمئىيىتى خىتاينىڭ «دۆلەتلەر ئارا بېسىم» (Transnational Repression) سىياسىتىنىڭ قۇربانىغا ئايلانماقتا. خىتاي جاسۇسلىرى ئاۋسترالىيە پۇقرالىرى بولغان ئۇيغۇرلارنى ئۇلارنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى ئائىلە ئەزالىرىنى گۆرۈگە ئېلىۋېلىش ئارقىلىق قورقۇتماقتا. [Amnesty International - Transnational Repression](https://www.amnesty.org/en/latest/news/2024/05/china-uyghur-students-living-abroad-targeted-by-transnational-repression/)

ئاۋسترالىيە ئۇيغۇر ئىتتىپاقى بۇ مەسىلىنى ئاۋسترالىيە فېدېراتسىيە پارلامېنتىدا كۆپ قېتىم ئوتتۇرىغا قويدى. ئۇلار ئاۋسترالىيە ھۆكۈمىتىدىن «ماگنىتسكىي قانۇنى» (Magnitsky Act) نى ئىشلىتىپ، ئۇيغۇرلارغا زۇلۇم قىلىۋاتقان خىتاي ئەمەلدارلىرىغا جازا يۈرگۈزۈشنى تەلەپ قىلماقتا. بۇ ھەرىكەت باشقا غەرب دۆلەتلىرىگە ئۈلگە بولۇش بىلەن بىرگە، خىتاينىڭ زۇلۇم ماشىنىسىنى توسۇشتىكى مۇھىم بىر قەدەم ھېسابلىنىدۇ.

مەجبۇرىي ئەمگەك ۋە ئىقتىسادىي بايقۇت

نۆۋەتتە، نۇرغۇنلىغان خەلقئارالىق ماركىلارنىڭ تەمىنلەش زەنجىرى شەرقىي تۈركىستاندىكى مەجبۇرىي ئەمگەككە چېتىشلىق بولۇپ قالدى. ئاۋسترالىيە ئۇيغۇر ئىتتىپاقى ئىستېمالچىلارنى، بولۇپمۇ مۇسۇلمانلارنى خىتاينىڭ مەجبۇرىي ئەمگەك مەھسۇلاتلىرىنى بايقۇت قىلىشقا چاقىردى. «بىر مۇسۇلماننىڭ قېرىندىشىنىڭ قان-تەرى بەدىلىگە كەلگەن مالنى ئىشلىتىشى ھارامدۇر» دېگەن پىرىنسىپ ئاساسىدا، ئىقتىسادىي بېسىم ئارقىلىق خىتاينى سىياسىتىنى ئۆزگەرتىشكە مەجبۇرلاش كېرەكلىكى تەكىتلەندى. [ASPI - Uyghurs for Sale](https://www.aspi.org.au/report/uyghurs-sale)

خۇلاسە: ئادالەت ئۈچۈن بىرلىشىش

ئاۋسترالىيە ئۇيغۇر ئىتتىپاقىنىڭ بۇ قېتىملىق خەلقئارالىق چاقىرىقى، ئۇيغۇرلارنىڭ ئەركىنلىك كۈرىشىدىكى يەنە بىر مۇھىم باسقۇچتۇر. دۇنيانىڭ قايسى يېرىدە بولۇشىدىن قەتئىينەزەر، ھەر بىر ۋىجدانلىق ئىنسان، بولۇپمۇ ھەر بىر مۇسۇلمان شەرقىي تۈركىستاندىكى بۇ زۇلۇمغا قارشى تۇرۇشقا مەجبۇردۇر. ئادالەت تىكلەنمىگۈچە، رايوندا ۋە دۇنيادا تىنچلىق بولمايدۇ. ئاۋسترالىيە ئۇيغۇر ئىتتىپاقى بارلىق خەلقئارالىق تەشكىلاتلارنى، كىشىلىك ھوقۇق قوغدىغۇچىلىرىنى ۋە ئىسلام دۇنياسىنى سۆزدىن ئەمەلىيەتكە ئۆتۈشكە چاقىرىدۇ.

بۇ كۈرەش پەقەت ئۇيغۇرلارنىڭلا ئەمەس، بەلكى پۈتكۈل ئىنسانىيەتنىڭ قەدىر-قىممىتىنى قوغداش كۈرىشىدۇر.