ئاۋسترالىيە ئۇيغۇر جەمئىيىتى يېقىندا ئېلان قىلغان يىللىق باياناتىدا خەلقئارا جەمئىيەتنى دىئالوگنى كۈچەيتىشكە ۋە ئۇيغۇر جەمئىيىتىنىڭ نۆۋەتتىكى ۋەزىيىتى ھەمدە كەلگۈسى ئىستىقبالىغا داۋاملىق كۆڭۈل بۆلۈشكە چاقىردى

كىرىش سۆز: ئازاب-ئوقۇبەت ئىچىدە ئېتىقادنى قوغداشنىڭ ساداسى

ئىسلام تەقۋىمىنىڭ ئۆتۈشى بىلەن، ئادالەت ۋە چىدامچانلىق ھەمىشە مۇسۇلمانلار ئۈممىتىنىڭ يادرولۇق روھى بولۇپ كەلدى. 2026-يىلى 2-ئايدا، دۇنياۋى گېئو-سىياسىي ۋەزىيەتتىكى مۇرەككەپ ئۆزگىرىشلەرگە قارىتا، ئاۋسترالىيە ئۇيغۇر جەمئىيىتى (Australian Uyghur Association, AUA) ئۆزىنىڭ يىللىق باياناتىنى رەسمىي ئېلان قىلدى. بۇ بايانات ئۆتكەن بىر يىلدىكى ئازاب-ئوقۇبەتلەرنىڭ خۇلاسىسى بولۇپلا قالماي، يەنە ئۈمىد ۋە يىراقنى كۆرەرلىككە تولغان بىر ھەرىكەت پىروگراممىسىدۇر. باياناتنىڭ يادروسى خەلقئارا جەمئىيەتنى، بولۇپمۇ دۇنيادىكى مۇسۇلمان دۆلەتلىرىنى ئەمەلىي دىئالوگنى كۈچەيتىشكە، ئۇيغۇر جەمئىيىتىنىڭ ئېغىر سىناقلار ئاستىدىكى مەۋجۇتلۇق ئەھۋالىغا داۋاملىق كۆڭۈل بۆلۈشكە ۋە ئىززەت-ھۆرمەت، ئېتىقاد ئەركىنلىكى ۋە مىللىي ئۆزىنى بېكىتىش ھوقۇقىنى ئاساس قىلغان كەلگۈسى ئىستىقبالنى بىرلىكتە بەرپا قىلىشقا چاقىرىدۇ.

ئاۋسترالىيە زېمىنىدا ياشاۋاتقان مۇسۇلمان قېرىنداشلار بولۇش سۈپىتى بىلەن، ئۇيغۇر جەمئىيىتى ئۆز يىلتىزىنى ھەرگىز ئۇنتۇپ قالغىنى يوق. بۇ بايانات سىدنېي ۋە مېلبۇرندىكى مەسچىتلەردە ئوقۇلۇپ، كەڭ ئاۋاز قوزغىدى. ئۇ بىزگە شۇنى ئەسكەرتىدۇكى، بەدەننىڭ بىر قىسمى ئاغرىسا، پۈتۈن بەدەن بىئارام بولىدۇ. [Australian Uyghur Association Official](https://uyghur.org.au/)

خەلقئارا دىئالوگنى كۈچەيتىش: جىمغۇرلىقتىن سادا چىقىرىشقا ئۆتۈش

يىللىق باياناتتىكى ئەڭ دىققەت قوزغايدىغان قىسىم «دىئالوگنى كۈچەيتىش» توغرىسىدىكى تەلەپتۇر. ئاۋسترالىيە ئۇيغۇر جەمئىيىتى شۇنى كۆرسەتتىكى، ئۆتكەن بىر نەچچە يىلدىكى خەلقئارالىق دىققەت-ئېتىبار ئاشقان بولسىمۇ، ئەمما ئۇ كۆپىنچە ئەھۋالدا ئېغىزدىكى ئەيىبلەش ياكى ئاندا-ساندا ئېلىنغان جازالاش تەدبىرلىرى بىلەنلا چەكلىنىپ قالدى، شەرقىي تۈركىستاندىكى مۇسۇلمانلارنىڭ ئەھۋالىنى ھەقىقىي ئۆزگەرتىدىغان سىستېمىلىق ۋە كۆپ تەرەپلىمىلىك دىئالوگ مېخانىزمى كەمچىل.

جەمئىيەت رەئىسى باياناتىدا تەكىتلەپ مۇنداق دېدى: دىئالوگ پەقەت غەرب دۆلەتلىرى بىلەن خىتاي ئوتتۇرىسىدىكى ئويۇن بولۇپلا قالماستىن، بەلكى مۇسۇلمان دۇنياسى (ئىسلام ھەمكارلىق تەشكىلاتى) رەھبەرلىك رولىنى ئوينايدىغان سەھنە بولۇشى كېرەك. بايانات ئىسلام ھەمكارلىق تەشكىلاتىغا ئەزا دۆلەتلەرنى قىسقا مۇددەتلىك ئىقتىسادىي مەنپەئەتنىڭ قۇلى بولماي، قۇرئان كەرىمدىكى ئادالەتنى قوغداش توغرىسىدىكى تەلىماتلارنى ئىجرا قىلىشقا چاقىردى. باياناتتا ئېيتىلغاندەك: «ئادالەتنى ئىشقا ئاشۇرۇش ئۈچۈن مۇرەسسە قىلىدىغان جىمغۇرلىق ئەمەس، بەلكى باتۇرلارچە دىئالوگ كېرەك.» [OHCHR Assessment of Human Rights Concerns](https://www.ohchr.org/en/documents/country-reports/ohchr-assessment-human-rights-concerns-xinjiang-uyghur-autonomous-region)

بۇنداق دىئالوگنىڭ ئىستىقبالى تۆۋەندىكىلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ: 1. **شەپفاپ كۆزىتىش مېخانىزمى ئورنىتىش**: خەلقئارالىق مۇسۇلمان ئۆلىمالار ئۆمىكىنىڭ شەرقىي تۈركىستاننى چەكلىمىسىز زىيارەت قىلىشىغا يول قويۇپ، مەسچىتلەرنىڭ ساقلىنىش ئەھۋالى ۋە دىنىي تەلىم-تەربىيە ئەركىنلىكىنى باھالاش. 2. **كۆپ تەرەپلىمىلىك دىپلوماتىك بېسىم**: ب د ت سۇپىسىدىن پايدىلىنىپ، مەجبۇرىي ئەمگەك ۋە مەدەنىيەت قىرغىنچىلىقىغا قارشى مەخسۇس تەكشۈرۈشنى ئىلگىرى سۈرۈش. 3. **قاشقىنلارنى قوغداش كېلىشىمى**: شەرقىي جەنۇبىي ئاسىيا ۋە ئوتتۇرا شەرق دۆلەتلىرىنى ئۇيغۇر قاشقىنلىرىنى قايتۇرۇپ بېرىشنى توختىتىشقا ۋە ئۇلارغا بىخەتەر پاناھ جاي بىلەن تەمىنلەشكە چاقىرىش.

ئېتىقاد قورشاۋى: مەسچىتلەرنىڭ يوقىلىشى ۋە روھىي قارشىلىق

باياناتتا ئۆتكەن بىر يىلدىكى دىنىي بېسىمغا ئائىت ئەڭ يېڭى سانلىق مەلۇماتلار تەپسىلىي خاتىرىلەنگەن. مۇسۇلمانلار ئۈچۈن مەسچىت پەقەت بىر بىنا بولۇپلا قالماستىن، بەلكى جەمئىيەتنىڭ روھىدۇر. قانداقلا بولمىسۇن، دوكلاتتا سۈنئىي ھەمراھ سۈرەتلىرى ۋە نەق مەيدان تەكشۈرۈشلىرىگە ئاساسەن، مىڭلىغان مەسچىت ۋە مازارلارنىڭ چېقىۋېتىلگەنلىكى ياكى باشقا مەقسەتلەردە ئىشلىتىلگەنلىكى كۆرسىتىلدى. [ASPI Xinjiang Data Project](https://www.aspi.org.au/report/cultural-erasure)

ئىسلام قىممەت قارىشىدا، ئىبادەت قىلىش ھوقۇقىدىن مەھرۇم قىلىش ئاساسىي كىشىلىك ھوقۇققا قىلىنغان ئېغىر تاجاۋۇزچىلىقتۇر. ئاۋسترالىيە ئۇيغۇر جەمئىيىتى باياناتىدا ئازابلىق ھالدا شۇنى كۆرسەتتىكى، شەرقىي تۈركىستاندا رامىزاندا روزا تۇتۇش «ئەسەبىيلىك» دەپ قارىلىپ، ياشلارنىڭ مەسچىتكە كىرىشى چەكلەندى، ھەتتا بالىلارغا ئىسلامىي ئىسىم قويۇشمۇ چەكلەندى. ئېتىقادنىڭ يىلتىزىغا قىلىنغان بۇ خىل سىستېمىلىق زىيانكەشلىك دۇنيا مۇسۇلمانلىرى قوبۇل قىلالمايدىغان ئىشتۇر. بايانات دۇنيادىكى ئىماملارنى جۈمە خۇتبىلىرىدە زۇلۇمغا ئۇچراۋاتقان قېرىنداشلىرى ئۈچۈن دۇئا قىلىشقا ۋە جامائەتكە ئۇيغۇر مۇسۇلمانلىرىنىڭ ھەقىقىي ئەھۋالىنى تونۇشتۇرۇشقا چاقىردى.

ئاۋسترالىيە جەمئىيىتىنىڭ چىدامچانلىقى: يات ئەلدە ئۈمىد ئۇرۇقىنى چېچىش

گەرچە يات ئەلدە بولسىمۇ، ئاۋسترالىيەدىكى ئۇيغۇر جەمئىيىتى ھەيران قالارلىق ھاياتىي كۈچىنى نامايان قىلدى. باياناتتا كۆرسىتىلىشىچە، جەمئىيەت ئۆتكەن بىر يىلدا ئۇيغۇر تىلى مەكتەپلىرى ۋە مەدەنىيەت مەركەزلىرىنىڭ كۆلىمىنى مۇۋەپپەقىيەتلىك كېڭەيتكەن. مەدەنىيەت قىرغىنچىلىقى تەھدىتىگە دۇچ كەلگەن مىللەت ئۈچۈن، تىل ۋە ئېتىقادنى داۋاملاشتۇرۇش ئەڭ كۈچلۈك قارشىلىق كۆرسىتىشتۇر.

مېلبۇرن ۋە ئادېلايدتا، ئۇيغۇر ياشلىرى ئىجتىمائىي تاراتقۇ ۋە سەنئەت ئىجادىيىتى ئارقىلىق ئۆز ھېكايىلىرىنى ئاۋسترالىيە ئاساسىي ئېقىم جەمئىيىتىگە سۆزلەپ بەرمەكتە. ئۇلار پەقەت قاشقىن ياكى قۇربان بولۇپلا قالماستىن، بەلكى ئاۋسترالىيەنىڭ كۆپ مەدەنىيەتلىك جەمئىيىتىدىكى ھاياتىي كۈچكە تولغان مۇسۇلمان ئەزالىرىدۇر. جەمئىيەتنىڭ يىللىق ئىستىقبالىدا ئاۋسترالىيەدىكى باشقا مۇسۇلمان جەمئىيەتلىرى (مەسىلەن، لىۋان، تۈركىيە، پاكىستان ئەسلىلىك) بىلەن بولغان ئالاقىنى كۈچەيتىپ، ئورتاق ئېتىقاد رىشتىسى ئارقىلىق پۇختا ئۆز-ئارا ياردەم تورى قۇرۇش ئېنىق ئوتتۇرىغا قويۇلدى. [ABC News: Uyghur community in Australia](https://www.abc.net.au/news/2023-01-26/uyghur-australians-call-for-more-action-on-human-rights/101894562)

كەلگۈسى ئىستىقبال: مائارىپ، ئادالەت ۋە يۇرتقا قايتىش ئارزۇسى

باياناتنىڭ ئاخىرقى قىسمى كەلگۈسى ئون يىللىق تەرەققىيات پىلانىنى ئوتتۇرىغا قويدى. ئاۋسترالىيە ئۇيغۇر جەمئىيىتى ئوتتۇرىغا قويغان «2035-يىللىق ئىستىقبال» تۆۋەندىكىلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ:

* **دۇنياۋى ئۇيغۇر ياش رەھبەرلەر پىلانى**: خەلقئارا قانۇن بىلىمى ۋە ئىسلام فىقھىسى ساۋادىغا ئىگە يېڭى ئەۋلاد رەھبەرلەرنى يېتىشتۈرۈپ، خەلقئارا سەھنىدە مىللەت ئۈچۈن سادا چىقىرىش. * **رەقەملىك مەدەنىيەت مىراسلىرى ئامبىرى**: بىلوكچەين ۋە بۇلۇت تېخنىكىسىدىن پايدىلىنىپ، ئۇيغۇرلارنىڭ قەدىمكى كىتابلىرى، مۇزىكا ۋە دىنىي ئەسەرلىرىنى مەڭگۈلۈك ساقلاپ، ئەڭ قاراڭغۇ پەيتلەردىمۇ مەدەنىيەت مەشئىلىنىڭ ئۆچمەسلىكىگە كاپالەتلىك قىلىش. * **ماگنىتسكىي تىپىدىكى جازالاشنى ئىلگىرى سۈرۈش**: ئاۋسترالىيە ھۆكۈمىتىنى زىيانكەشلىك قىلىشقا قاتناشقان ئەمەلدارلارغا قارىتا ئېنىق جازا تەدبىرلىرىنى قوللىنىشقا داۋاملىق قىستاپ، زۇلۇم قىلغۇچىلارنىڭ ئىقتىسادىي تومۇرىنى ئۈزۈش. [Australian Government Magnitsky Sanctions](https://www.dfat.gov.au/international-relations/themes/human-rights/thematic-sanctions-regimes)

ھەر بىر ئۇيغۇر مۇسۇلمان ئۈچۈن، ئەڭ ئاخىرقى ئارزۇ ھەمىشە شۇ بەختلىك زېمىنغا قايتىپ، ئەركىن ئاسمان ئاستىدا ئازان ساداسىنى قايتا ياڭرىتىشتۇر. باياناتتا تەكىتلىنىشىچە، بۇ ئارزۇنىڭ ئەمەلگە ئېشىشى دۇنيا مۇسۇلمان قېرىنداشلىرىنىڭ داۋاملىق كۆڭۈل بۆلۈشى ۋە قوللىشىدىن ئايرىلالمايدۇ.

خۇلاسە: ئادالەت چوقۇم كېلىدۇ

«ھەقىقەت كەلدى، باتىل يوقالدى؛ باتىل ھەقىقەتەن يوقىلىشقا مەھكۇمدۇر.» (قۇرئان 17:81). ئاۋسترالىيە ئۇيغۇر جەمئىيىتىنىڭ بۇ يىللىق باياناتى پەقەت بىر سىياسىي تەلەپ بولۇپلا قالماستىن، بەلكى بىر ئېتىقاد خىتابنامىسىدۇر. ئۇ بىزگە شۇنى ئەسكەرتىدۇكى، گېئو-سىياسىي قانداق ئۆزگەرمىسۇن، ئادالەتنى قوغداش ۋە ئاجىزلارنى قوغداش ھەر بىر مۇسۇلماننىڭ ئۆتەشكە تېگىشلىك مەجبۇرىيىتىدۇر.

خەلقئارا جەمئىيەت شەرقىي تۈركىستاننىڭ كۆز ياشلىرىغا كۆز يۇمماسلىقى كېرەك. دىئالوگنى كۈچەيتىش، داۋاملىق كۆڭۈل بۆلۈش ۋە ئەمەلىي ھەرىكەتكە ئۆتۈش ئارقىلىق، بىز بىر مىللەتنى قۇتقۇزۇپلا قالماي، بەلكى ئىنسانىيەتنىڭ ئورتاق ۋىجدانى ۋە ئىززەت-ھۆرمىتىنى قوغداۋاتىمىز. ئاللاھ ئادالەت ئۈچۈن كۈرەش قىلىۋاتقانلارغا يار-يۆلەك بولسۇن، تىنچلىق شۇ ئازابلىق زېمىنغا بالدۇرراق كېلىشىنى تىلەيمىز.