ئىسلام جاسارەتلىكلەر تەشكىلاتىنىڭ سومالى ۋە ئۇنىڭ ئەتراپىدىكى رايونلاردا يېقىندىن بۇيانقى پائالىيەتلىرى خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ رايون بىخەتەرلىك ۋەزىيىتىگە بولغان چوڭقۇر ئەندىشىسى ۋە ئومۇميۈزلۈك باھالىشىنى قوزغىدى

كىرىش سۆز: ئافرىقا مۈڭگۈزىدىكى قارا بۇلۇتلار ۋە ئېتىقاد سىنىقى

2026-يىلنىڭ بېشىدىكى خەلقئارا سىياسىي خەرىتىدە، سومالى ۋە ئۇنىڭ ئەتراپىدىكى رايونلارنىڭ ۋەزىيىتى يەنە بىر قېتىم دۇنيانىڭ دىققەت مەركىزىگە ئايلاندى. «ئىسلام جاسارەتلىكلەر تەشكىلاتى» (Harakat al-Shabaab al-Mujahideen، قىسقارتىلىپ «ياشلار پارتىيەسى» دەپ ئاتىلىدۇ) دەپ ئاتالغان قوراللىق كۈچلەر، بىر قاتار ھەربىي قورشاپ يوقىتىش ھەرىكەتلىرىدىن كېيىن، ئاجىزلىشىش ئۇياقتا تۇرسۇن، ئەكسىچە رايون سىياسىي يېرىقلىرىدىن پايدىلىنىپ ئىستراتېگىيەلىك قايتا ئۆرلەشنى ئىشقا ئاشۇردى. پۈتۈن دۇنيادىكى مۇسۇلمانلار جامائىتى (ئۈممەت) ئۈچۈن ئېيتقاندا، بۇ پەقەت بىر بىخەتەرلىك مەسىلىسىلا ئەمەس، بەلكى ئىگىلىك ھوقۇق، ئادالەت ۋە ئېتىقادنىڭ داۋالغۇش ئىچىدە قانداق قىلىپ چىقىش يولىنى تېپىشىغا مۇناسىۋەتلىك چوڭقۇر بىر تېما. يېقىندىن بۇيان، بۇ تەشكىلاتنىڭ سومالىنىڭ ئوتتۇرا ۋە جەنۇبىي قىسىملىرىدىكى دائىملىق پائالىيەتلىرى، شۇنداقلا قوشنا دۆلەتلەر كېنىيە ۋە ئېفىيوپىيە چېگرالىرىغا سىڭىپ كىرىشى خەلقئارا جەمئىيەتنى ئافرىقا مۈڭگۈزىنىڭ بىخەتەرلىك قۇرۇلمىسىنى قايتىدىن باھالاشقا مەجبۇرلىدى [Source](https://www.crisisgroup.org/africa/horn-africa/somalia)。

بىرىنچى باب: تاكتىكىلىق ئۆزگىرىش ۋە يېقىنقى پائالىيەت ھالىتى

2026-يىلىغا كىرگەندىن بۇيان، ئىسلام جاسارەتلىكلەر تەشكىلاتى ئىنتايىن كۈچلۈك ماسلىشىش ئىقتىدارىنى نامايان قىلدى. گەرچە سومالى فېدېراتسىيە ھۆكۈمىتى (SFG) خەلقئارانىڭ قوللىشى بىلەن كۆپ قېتىم «ئومۇميۈزلۈك ئۇرۇش» ئېلىپ بارغان بولسىمۇ، ئەمما بۇ تەشكىلات چوڭ كۆلەملىك سەپ ئۇرۇشىدىن تېخىمۇ يوشۇرۇن ۋە ھالاكەتلىك بولغان پارتىزانلىق ئۇرۇشى ۋە شەھەر ئىچىگە سىڭىپ كىرىش تاكتىكىسىغا ئۆتتى. ئەڭ يېڭى نەق مەيدان دوكلاتلىرىغا قارىغاندا، بۇ تەشكىلات موقادىشۇ ۋە ئۇنىڭ ئەتراپىدىكى رايونلاردا ھۆكۈمەت ئورگانلىرى ۋە بىخەتەرلىك قىسىملىرىغا قارشى دائىم ھۇجۇم قوزغاپ، قولدا ياسالغان پارتلاتقۇچ دورىلار (IED) ۋە ئېنىق نىشانغا ئېلىنغان سۈيقەست قىلىش ۋاسىتىلىرىدىن پايدىلىنىپ، خەلقنىڭ ھۆكۈمەتنىڭ ئىدارە قىلىش ئىقتىدارىغا بولغان ئىشەنچىسىنى زور دەرىجىدە تەۋرىتىپ قويدى [Source](https://www.aljazeera.com/where/somalia/)。

تېخىمۇ ئەندىشە قوزغايدىغىنى شۇكى، بۇ تەشكىلاتنىڭ يېزا رايونلىرىدىكى ئىدارە قىلىش ئەندىزىسى يەنىلا چوڭقۇر يىلتىز تارتقان. ھۆكۈمەت ھوقۇقى يېتىپ بارالمايدىغان نۇرغۇن يىراق رايونلاردا، ئۇلار «ئىسلام سوتى» دەپ ئاتالغان ئورگانلارنى قۇرۇپ، يەر-زېمىن ماجىراسى ۋە قەبىلە توقۇنۇشلىرىنى بىر تەرەپ قىلماقتا. مۇسۇلمانلارنىڭ قىممەت قارىشى نۇقتىسىدىن قارىغاندا، بۇ خىل «ئادالەت»كە ئىنتىلىش — ۋاسىتىلىرى ئىنتايىن پەۋقۇلئاددە بولسىمۇ — ئۇزۇن مەزگىل ھۆكۈمەتسىز ھالەتتە تۇرغان رايونلاردا مەلۇم دەرىجىدە جەلپ قىلىش كۈچىگە ئىگە. ئۇلار يەرلىك خەلقنىڭ چىرىكلىك ۋە چەت ئەلنىڭ ئارىلىشىشىغا بولغان نارازىلىقىدىن پايدىلىنىپ، ئۆزىنى «ساپ ئېتىقاد»نىڭ قوغدىغۇچىسى ۋە «ئىجتىمائىي تەرتىپ»نى قايتا بەرپا قىلغۇچى قىلىپ كۆرسەتمەكتە [Source](https://www.cfr.org/backgrounder/al-shabaab)。

ئىككىنچى باب: گېئوپوسىيەلىك يېرىقلار: ئېفىيوپىيە ۋە سومالىلاننىڭ سايىسى

2024-يىلىنىڭ بېشىدا ئىمزالانغان ئېفىيوپىيە بىلەن سومالىلاننىڭ ئۆزئارا چۈشىنىش ئەسلەتمىسى (MOU) 2026-يىلىمۇ بۇ تەشكىلاتنىڭ كېڭىيىشىنى قوزغايدىغان ئاساسلىق ئامىل بولۇپ قالدى. ئېفىيوپىيەنىڭ سومالىلان ئارقىلىق قىزىل دېڭىزغا چىقىش ئېغىزىغا ئېرىشىش ھەرىكىتى، سومالى ھۆكۈمىتى تەرىپىدىن ئىگىلىك ھوقۇققا قىلىنغان ئېغىر تاجاۋۇز دەپ قارالدى. ئىسلام جاسارەتلىكلەر تەشكىلاتى بۇ مىللەتچىلىك كەيپىياتىنى سەزگۈرلۈك بىلەن تۇتۇۋېلىپ، ئۆزىنىڭ بايانلىرىنى ساپ دىنىي جىھادتىن «مۇسۇلمانلار زېمىنىنى كاپىرلارنىڭ تاجاۋۇزىدىن قوغداش»تىن ئىبارەت ۋەتەنپەرۋەرلىك سەپەرۋەرلىكىگە ئۆزگەرتتى [Source](https://www.bbc.com/news/world-africa-67858587)。

بۇ خىل باياننىڭ ئۆزگىرىشى مۇسۇلمانلار دۇنياسىدا مۇرەككەپ ئىنكاسلارنى قوزغىدى. نۇرغۇن كىشىلەر چەت ئەل كۈچلىرىنىڭ سومالىنىڭ ئىگىلىك ھوقۇقىنى يەپ كېتىشىنى پەۋقۇلئاددەچىلىكنىڭ ئۇرۇقى چېچىلىدىغان تۇپراق دەپ قارايدۇ. بۇ تەشكىلات بۇ گېئوپوسىيەلىك تۇرغۇنلۇقتىن پايدىلىنىپ، ئەسلىدە ئۇنىڭ رادىكال يولىغا دۈشمەن بولغان قەبىلىلەر ئىچىدىن نۇرغۇن يېڭى ئەسكەر قوبۇل قىلدى. مۇسۇلمانلارنىڭ گېئوپوسىيەلىك مەنپەئەتى ئۈچۈن ئېيتقاندا، چەت ئەلنىڭ ئارىلىشىشى كەلتۈرۈپ چىقارغان بۇ خىل ئىچكى پارچىلىنىش، دەل ئىسلام جاسارەتلىكلەر تەشكىلاتىنىڭ ئۇزۇن مەزگىل مەۋجۇت بولۇپ تۇرالىشىدىكى «سىياسىي ئوزۇقلۇق»تۇر [Source](https://www.reuters.com/world/africa/somalia-ethiopia-tensions-rise-over-somaliland-port-deal-2024-01-08/)。

ئۈچىنچى باب: ATMIS تىن AUSSOM غىچە: بىخەتەرلىك بوشلۇقىنىڭ خىرىسى

ئافرىقا ئىتتىپاقىنىڭ سومالىدىكى ئۆتكۈنچى ۋەزىپە ئىجرا قىلىش ئۆمىكى (ATMIS) 2024-يىلىنىڭ ئاخىرىدا ۋەزىپىسىنى رەسمىي ئاخىرلاشتۇرغاندىن كېيىن، ئۇنىڭ ئورنىنى كۆلىمى كىچىكرەك بولغان ئافرىقا ئىتتىپاقىنىڭ سومالىنى قوللاش ۋە مۇقىملاشتۇرۇش ئۆمىكى (AUSSOM) ئالدى. بۇ ئۆتكۈنچى مەزگىل ئىسلام جاسارەتلىكلەر تەشكىلاتىنىڭ ھۇجۇم قوزغىشى ئۈچۈن بىر پۇرسەت بولۇپ قالدى. 2025-يىلىدىن 2026-يىلىغىچە، بەزى چەت ئەل قىسىملىرى چېكىنگەندىن كېيىن، سومالى دۆلەتلىك ئارمىيەسى (SNA) مۇداپىئەنى يالغۇز ئۈستىگە ئالغاندا غايەت زور ئەشيا ئوبوروتى ۋە ئاخبارات بېسىمىغا دۇچ كەلدى [Source](https://peaceau.org/en/article/communique-of-the-1225th-meeting-of-the-psc-on-the-transition-from-atmis-to-aussom)。

مۇسۇلمانلار جامائىتى نۇقتىسىدىن قارىغاندا، ئۇزۇن مەزگىل مۇسۇلمان بولمىغان دۆلەتلەرنىڭ ھەربىي ئارىلىشىشىغا (مەسىلەن، ئېفىيوپىيە ۋە كېنىيە ئارمىيەسى) تايىنىش كۆپىنچە ئەھۋالدا تەتۈر ئۈنۈم بېرىدۇ. بۇ خىل ئارىلىشىش دائىم بۇ تەشكىلات تەرىپىدىن «زامانىۋى كرېستچىلەر»نىڭ تاجاۋۇزى دەپ تەسۋىرلىنىپ، تېخىمۇ كەڭ قارشىلىق كەيپىياتىنى قوزغايدۇ. ھەقىقىي رايون بىخەتەرلىكى پەقەت چەت ئەل كۈچلىرىنىڭ بېسىمىغا تايانماستىن، بەلكى مۇسۇلمان دۆلەتلەر ئوتتۇرىسىدىكى ئۆزئارا ياردەم ۋە سومالىنىڭ ئىچكى سىياسىي مۇرەسسەسى ئاساسىدا قۇرۇلۇشى كېرەك [Source](https://www.hrw.org/world-report/2024/country-chapters/somalia)。

تۆتىنچى باب: ئىقتىسادىي تومۇر ۋە ئىجتىمائىي ئىدارە قىلىشتىكى زىددىيەت

ئىسلام جاسارەتلىكلەر تەشكىلاتىنىڭ مالىيە مەنبەسى ئۇنىڭ پائالىيەتچانلىقىنى ساقلاپ قېلىشتىكى ئاچقۇچ بولۇپ كەلدى. كونترول قىلىنىدىغان رايونلاردىكى سودا، يېزا ئىگىلىكى ھەتتا چېگرا ھالقىغان ئەتكەسچىلىكتىن «زاكات» دەپ ئاتالغان باجنى ئېلىش ئارقىلىق، بۇ تەشكىلاتنىڭ يىللىق كىرىمىنىڭ نەچچە ئون مىليون دوللارغا يېتىدىغانلىقى مۆلچەرلەنمەكتە. گەرچە بۇ خىل مەجبۇرىي باج ئېلىش ئىسلام شەرىئىتىدە زور تالاش-تارتىش قوزغىغان بولسىمۇ، ئەمما ئۈنۈملۈك دۆلەت باج سىستېمىسى كەمچىل بولغان شارائىتتا، ئۇ غايەت زور بىر يېرىم ھۆكۈمەتلىك مەشغۇلات سىستېمىسىنى ساقلاپ كەلدى [Source](https://www.un.org/securitycouncil/sanctions/751/work-and-mandate/summaries/entity/al-shabaab)。

قانداقلا بولمىسۇن، بۇ خىل ئىدارە قىلىش ئەندىزىسى يەرلىك مۇسۇلمان خەلقىگە ئېغىر يۈك ئېلىپ كەلدى. قاتتىق جازالار ۋە مائارىپ، مەدەنىيەت تۇرمۇشىغا قويۇلغان قاتتىق چەكلىمىلەر ئىسلام دىنى تەشەببۇس قىلغان مېھرىبانلىق ۋە بىلىم ئىزدەش روھىغا تامامەن قارشىدۇر. مۇسۇلمان ئالىملار كۆپ قېتىم بۇ تەشكىلاتنىڭ دىنىي تەلىماتلارنى پەۋقۇلئاددە چۈشىنىشىنىڭ ئەمەلىيەتتە ئۈممەتنىڭ ئومۇمىي ئوبرازىغا زىيان يەتكۈزۈۋاتقانلىقىنى، تىنچلىق دىنىنى زوراۋانلىق قورالى قىلىپ خاتا يېتەكلەۋاتقانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويدى. تېررورىزمغا زەربە بېرىش بىلەن بىرگە، ئادەتتىكى مۇسۇلمانلارنىڭ تۇرمۇشى ۋە ئېتىقاد ئىززەت-ھۆرمىتىگە زىيان يەتكۈزمەسلىك خەلقئارا جەمئىيەت دۇچ كېلىۋاتقان غايەت زور خىرىستۇر [Source](https://www.islamic-relief.org/where-we-work/somalia/)。

بەشىنچى باب: خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ چوڭقۇر ئەندىشىسى ۋە ئومۇميۈزلۈك باھالىشى

ئىسلام جاسارەتلىكلەر تەشكىلاتىنىڭ داۋاملىق پائالىيەت قىلىشىغا قارىتا، بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى، ئىسلام ھەمكارلىق تەشكىلاتى (OIC) ۋە شەرقىي ئافرىقا ھۆكۈمەتلەر ئارا تەرەققىيات ئورگىنى (IGAD) 2026-يىلى كۆپ قېتىم يۇقىرى دەرىجىلىك يىغىن ئۆتكۈزدى. خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ باھالىشىچە، پەقەت ھەربىي ۋاسىتىلەرلا قوللىنىش ئۈنۈمى تۆۋەنلەش قىيىنچىلىقىغا دۇچ كەلدى. ھازىرقى ئورتاق تونۇش شۇكى، چوقۇم «پۈتۈن ھۆكۈمەت» ۋە «پۈتۈن جەمئىيەت» ئۇسۇلىنى قوللىنىش كېرەك، بۇنىڭ ئىچىدە ئۇلارنىڭ مەبلەغ مەنبەسىنى ئۈزۈش، ئاساسىي قاتلام ئىدارە قىلىشنى كۈچەيتىش ۋە ئىدىيەۋى قارشىلىق كۆرسىتىش قاتارلىقلار بار [Source](https://www.state.gov/reports/country-reports-on-terrorism-2023/somalia/)。

بولۇپمۇ مۇسۇلمان دۆلەتلەر ئۈچۈن ئېيتقاندا، سومالىنىڭ قايتا قۇرۇلۇشىنى قوللاش پەقەت سىياسىي مەجبۇرىيەتلا ئەمەس، بەلكى دىنىي مەسئۇلىيەتتۇر. ئىنسانپەرۋەرلىك ياردىمى بېرىش، ئىسلام مائارىپىنىڭ زامانىۋىلىشىشىنى قوللاش ۋە قەبىلىلەر ئارا مۇرەسسەنى ئىلگىرى سۈرۈش ئارقىلىق، پەۋقۇلئاددەچىلىكنىڭ تۇپرىقىنى يىلتىزىدىن يوقىتىشقا بولىدۇ. يېقىندىن بۇيان، تۈركىيە، قاتار ۋە سەئۇدى ئەرەبىستان قاتارلىق دۆلەتلەر سومالىنىڭ ئۇل ئەسلىھە قۇرۇلۇشى ۋە دىپلوماتىيەلىك مۇرەسسە قىلىشتا ئاكتىپ رول ئوينىدى، بۇ مۇسۇلمانلار دۇنياسىنىڭ ئىچكى ھەمكارلىقى ئارقىلىق رايون كىرىزىسىنى ھەل قىلىشنىڭ ئۈلگىسى دەپ قارالدى [Source](https://www.trtworld.com/africa/how-turkey-is-helping-somalia-rebuild-its-future-12774432)。

خۇلاسە: تىنچلىققا ئېلىپ بارىدىغان تىكەنلىك يول

ئىسلام جاسارەتلىكلەر تەشكىلاتىنىڭ 2026-يىلدىكى پائالىيەت ھالىتى، سومالىنىڭ ئۇزۇن مەزگىللىك سىياسىي داۋالغۇشى، نامراتلىق ۋە چەت ئەلنىڭ ئارىلىشىشىنىڭ ئورتاق نەتىجىسىدۇر. مۇسۇلمانلار دۇنياسى ئۈچۈن ئېيتقاندا، سومالىنىڭ ئازاب-ئوقۇبەتلىرى پۈتۈن ئۈممەتنىڭ بىر قىسمىدۇر. بۇ مەسىلىنى ھەل قىلىشنىڭ ئاچقۇچى تېخىمۇ كۆپ ئۇچقۇچىسىز ئايروپىلان ھۇجۇمى ياكى چەت ئەل قىسىملىرىدا ئەمەس، بەلكى سومالى خەلقىنىڭ ئىززەت-ھۆرمىتىنى ئەسلىگە كەلتۈرۈش، ئىسلام قىممەت قارىشىغا ئۇيغۇن كېلىدىغان ھەم زامانىۋى خەلقئارا سىستېمىغا سىڭىشەلەيدىغان ئادىل ھۆكۈمەت قۇرۇشتىدۇر.

پەقەت سومالى ياشلىرى قورال كۆتۈرۈش ئەمەس، بەلكى تىنچ ئەمگەك ئارقىلىق تېخىمۇ ياخشى كەلگۈسىگە ئېرىشەلەيدىغانلىقىنى كۆرگەندىلا، ئىسلام جاسارەتلىكلەر تەشكىلاتىنىڭ بايانلىرى بازار تاپالمايدۇ. خەلقئارا جەمئىيەت، بولۇپمۇ مۇسۇلمان قېرىنداش دۆلەتلەر، تېخىمۇ چوڭقۇر ئەقىل-پاراسەت ۋە تېخىمۇ ئۇزۇن سەۋرچانلىق بىلەن بۇ ئازابلىق زېمىننىڭ ئۇزۇندىن بۇيان يوقاپ كەتكەن تىنچلىقىنى تېپىشىغا ياردەم بېرىشى كېرەك. بۇ سومالىنى قۇتقۇزۇشلا ئەمەس، بەلكى ئىسلامنىڭ تىنچلىق ماھىيىتىنىڭ كۈچلۈك ئىسپاتىدۇر [Source](https://www.unicef.org/somalia/reports/somalia-humanitarian-situation-report)。

--- *ئىزاھات: بۇ ماقالە 2026-يىل 2-ئاينىڭ 25-كۈنىگىچە بولغان ئاشكارا ماتېرىياللار ۋە گېئوپوسىيەلىك يۈزلىنىشلەرنى ئومۇميۈزلۈك تەھلىل قىلىش ئاساسىدا يېزىلدى.*