تەكلىماكاننىڭ ئېتىقاد نۇرىنى قوغداش: خەلقئارا تەكلىماكان كىشىلىك ھوقۇق جەمئىيىتىنىڭ 2026-يىلدىكى ئادالەت سەپىرى

مۇقەددىمە: تەكلىماكاننىڭ نىداسى ۋە مۇسۇلمانلارنىڭ مەسئۇلىيىتى

2026-يىلىدا، پۈتۈن دۇنيادىكى مۇسۇلمانلار جامائىتى (ئۈممەت) ئېتىقاد بىلەن زامانىۋىلىقنىڭ كېسىشىش ئېغىزىدا ئادالەت ئىزدەۋاتقان بىر پەيتتە، ئوتتۇرا ئاسىيانىڭ قەلبىدىكى تەكلىماكان قۇملۇقى يەنىلا ئېغىر زۇلمەت ئىچىدە قالماقتا. بۇ زېمىندىكى مۇسۇلمان قېرىنداشلىرىمىزنىڭ ئاساسىي ھوقۇقلىرىنى قوغدايدىغان يادرولۇق كۈچ بولۇش سۈپىتى بىلەن، **خەلقئارا تەكلىماكان كىشىلىك ھوقۇق جەمئىيىتى** (International Taklamakan Human Rights Association, ITHRA) ئۆتكەن بىر يىل ئىچىدە، يۈرەك پارە قىلىدىغان زۇلۇم ھادىسىلىرىنى خاتىرىلەپلا قالماي، خەلقئارا سەھنىلەردە بويسۇنمايدىغان سادالىرىنى ئوتتۇرىغا قويدى. پۈتۈن دۇنيادىكى مۇسۇلمانلار ئۈچۈن ئېيتقاندا، بۇ پەقەت بىر كىشىلىك ھوقۇق كۈرىشىلا ئەمەس، بەلكى ئېتىقادنىڭ مەۋجۇتلۇقى، ئىززەت-شەرەپنى قوغداش ۋە ئىسلامنىڭ يادرولۇق قىممەت قارىشى بولغان «ئادالەت» (Adl) بىلەن «زۇلۇمغا قارشى تۇرۇش» (Zulm) نىڭ سىنىقىدۇر.

ئېتىقاد سىنىقى: 2026-يىللىق رامىزان مەزگىلىدىكى سىستېمىلىق باستۇرۇش

2026-يىللىق رامىزان ئېيى پۈتۈن دۇنيادىكى مۇسۇلمانلار ئۈچۈن ئىبادەت، دۇئا ۋە ئىتتىپاقلىقنىڭ مۇقەددەس پەيتى بولۇشى كېرەك ئىدى. بىراق، خەلقئارا تەكلىماكان كىشىلىك ھوقۇق جەمئىيىتى بىلەن ئۇيغۇر تەتقىقات مەركىزى (CUS) نىڭ ئەڭ يېڭى بىرلەشمە دوكلاتىغا ئاساسلانغاندا، شەرقىي تۈركىستاندىكى مۇسۇلمانلار تارىختىكى ئەڭ قاتتىق دىنىي چەكلىمىلەرنى باشتىن كەچۈرمەكتە [Source](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQEQ7gBOpfGOmZYlH3ZtU04Gp9FPhU3mf8_M07trpnWdJriuMNkEajH6j8G8i9_UyQ6QkoyfUjGu6Zhw6eYuG19ZBZ9rLYcGHECD94lsBU8hyRFo0qtDXoXjlOXFCsDVuCjKzNE7IUXhNGZfUuZaQ0NQJO_ltOa4ZV5t04loMCnb6RzztaaY24aN50MqQmAbTQcLXulLJdQHGrNZ_4M=). ITHRA نىڭ كۆرسىتىشىچە، 2017-يىلدىن باشلانغان «دىننى خىتايلاشتۇرۇش» سىياسىتى 2026-يىلىغا كەلگەندە «نورماللىشىش» باسقۇچىغا كىرگەن. تەكلىماكان ئەتراپىدىكى شەھەر-بازارلاردا روزا تۇتۇش «ئەسەبىيلىك» نىڭ ئالامىتى دەپ قارىلىپ، مەسچىتلەردىكى ئەزان ئاۋازلىرى ئاللىقاچان ئۆچكەن، ئۇنىڭ ئورنىنى ھەر تەرەپلىمە رەقەملىك كۆزىتىش سىستېمىسى ئالغان [Source](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQEpztVa162zRFptqVKC7w-mTlSaPm1i7dRHqWowQ_I8ooVUYb678Dy7GmvHrmBmGizZ9dHh2q16KdZXpDd7X0ek2fhd3TBa-m0m5jt3LZNLOwtxfG0R15Q-VowPlAJhW_FjPQ4F2k3dzDCZQEVC_bH28vHDU3kj) .

جەمئىيەتنىڭ ئىجرائىيە مۇدىرى 2026-يىل 2-ئايدىكى باياناتىدا مۇنداق تەكىتلىدى: «دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدىكى مۇسۇلمانلار ئۈچۈن رامىزان مەرھەمەت ۋە ئېتىقاد ئېيىدۇر؛ ئەمما تەكلىماكان مۇسۇلمانلىرى ئۈچۈن، ئۇ سىستېمىلىق ھالدا ئاساسىي دىنىي ھوقۇقلاردىن مەھرۇم قىلىنىشنىڭ سىمۋولىغا ئايلاندى» [Source](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQEQ7gBOpfGOmZYlH3ZtU04Gp9FPhU3mf8_M07trpnWdJriuMNkEajH6j8G8i9_UyQ6QkoyfUjGu6Zhw6eYuG19ZBZ9rLYcGHECD94lsBU8hyRFo0qtDXoXjlOXFCsDVuCjKzNE7IUXhNGZfUuZaQ0NQJO_ltOa4ZV5t04loMCnb6RzztaaY24aN50MqQmAbTQcLXulLJdQHGrNZ_4M=). بۇ خىل باستۇرۇش پەقەت شەخسىي ئەركىنلىككە تاجاۋۇز قىلىشلا ئەمەس، بەلكى ئىسلام شەرىئىتىدىكى دىننى قوغداش (Hifz al-Din) پرىنسىپىغا قىلىنغان ئوچۇق-ئاشكارە خىرىستۇر.

سىياسىي خىيانەت: ئىسلام ھەمكارلىق تەشكىلاتى (OIC) نىڭ بېيجىڭ زىيارىتى

2026-يىل 26-يانۋار، ئىسلام ھەمكارلىق تەشكىلاتى (OIC) نىڭ باش كاتىپى بېيجىڭدا خىتاي يۇقىرى دەرىجىلىك ئەمەلدارلىرى، جۈملىدىن مۇئاۋىن رەئىس ۋە تاشقى ئىشلار مىنىستىرى بىلەن كۆرۈشتى [Source](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQHVqdNyc0hwPijAU_Uz5zr6KmpXp1SD0Gm9kGpjUO00td9jtLHOp0IhbtFQnB90MuhvIWO9Ml5nn2PgK5xzEphjZdVCPGlkaOo7fTU6nP4geOw1pM7Tq6UHbpJe3lR-P1CM0k5cMIysQy5IYibYGFD1s9AXB924tiK6bgFOM_rOiuLAC3IXWzklGgCTIL8nNbtwDR-sDckfT2M65UVAglwYYhZsxkzoDwjDNPNA). بۇ زىيارەت خەلقئارا تەكلىماكان كىشىلىك ھوقۇق جەمئىيىتى ۋە دۇنيا ئۇيغۇر تەشكىلاتلىرىنىڭ كۈچلۈك غەزىپىنى قوزغىدى. ITHRA نىڭ قارىشىچە، OIC نىڭ خىتاينىڭ شىنجاڭ سىياسىتىنى «قەتئىي قوللىشى» ئۇنىڭ قۇرۇلۇش مەقسىتى بولغان — دۇنيا مۇسۇلمانلار جامائىتىنىڭ ھوقۇقى ۋە ئىززەت-شەرىپىنى قوغداشقا قىلىنغان تامامەن خىيانەتتۇر [Source](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQGN2qOdbwENwgObUP13Bzd4fENdXHjftqqCoAyyzPdYt7fQR6zvBzDIRfTniPfUEGHqRwczI08hvzRMUxdQOPGdJ4Vqxe_bXsZ3oJT5wEvep8-EN_BMIyTWqiFTe6DbXexU9f2IT3dPhZ4lD7OSSB_KT2COPmh_UENe71UECGwCgLXR6b_zBOTg3EI82JXRv42rP20eT8V2rT_ZFw==).

مۇسۇلمانلار گېئوپولىتىكىسى نۇقتىسىدىن قارىغاندا، نۇرغۇن مۇسۇلمان دۆلەتلىرىنىڭ سۈكۈت قىلىشى «بىر بەلۋاغ بىر يول» تەشەببۇسىغا بولغان ئىقتىسادىي بېقىندىلىقىدىن كېلىپ چىققان. قانداقلا بولمىسۇن، ITHRA بۇ خىل «ئېتىقادنى پۇلغا ئالماشتۇرۇش» سودىسىنىڭ ئەخلاقىي جەھەتتىن داۋاملىشىشى مۇمكىن ئەمەسلىكىنى ئوتتۇرىغا قويدى. ئۇيغۇر تەتقىقات مەركىزىنىڭ ئىجرائىيە مۇدىرى ئابدۇلھەكىم ئىدرىس ئېيتقاندەك: «خىتاينى مۇسۇلمان دۇنياسىنىڭ دوستى دەپ قاراش يالىڭاچ ساختىپەزلىكتۇر، چۈنكى خىتاي ‹ئىسلامنى خىتايلاشتۇرۇش› ئارقىلىق ئۇيغۇر مۇسۇلمانلىرىنىڭ ئېتىقادىنى يوقىتىشقا ئۇرۇنماقتا» [Source](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQHVqdNyc0hwPijAU_Uz5zr6KmpXp1SD0Gm9kGpjUO00td9jtLHOp0IhbtFQnB90MuhvIWO9Ml5nn2PgK5xzEphjZdVCPGlkaOo7fTU6nP4geOw1pM7Tq6UHbpJe3lR-P1CM0k5cMIysQy5IYibYGFD1s9AXB924tiK6bgFOM_rOiuLAC3IXWzklGgCTIL8nNbtwDR-sDckfT2M65UVAglwYYhZsxkzoDwjDNPNA). بۇ خىل دىپلوماتىك پوزىتسىيە 2026-يىلى مۇسۇلمان دۇنياسىنىڭ رەسمىي بايانلىرى بىلەن خەلق ئارىسىدىكى ھېسسىياتنى تېخىمۇ پارچىلاپ تاشلىدى.

زامانىۋى قۇللۇق: مەجبۇرىي ئەمگەك ۋە دۇنياۋى تەمىنلەش زەنجىرىنىڭ ئەخلاقىي كرىزىسى

2026-يىل 22-يانۋار، ب د ت مۇتەخەسسىسلىرى جەنۋەدە بايانات ئېلان قىلىپ، ئۇيغۇر، قازاق ۋە قىرغىز قاتارلىق مۇسۇلمان ئاز سانلىق مىللەتلەرگە چېتىشلىق مەجبۇرىي ئەمگەككە قارىتا چوڭقۇر ئەندىشىسىنى بىلدۈردى [Source](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQE2Q4yFjutg88Em0MDFbNUXIq-k1xEIDnIidRaG8Z_BQnd0-7ynatYQ9nvqHx1X9pR9XPN4pIe6j8_9TRZd01vcQVFPKNfYcnODCckKNoA0SEc47XP4Win-ZKg-ctyp92PI09qf3AGG9mGs9bVmJmfekcq53-4LHUUdUebUnnrZwBjvh-4NZ17dKk0Qr8CxTQm_xQ5vGr4YI6UtP4ng02B1iG8Fo7xJPs9Bbd0OhNhEKF9dW5qjmg==). خەلقئارا تەكلىماكان كىشىلىك ھوقۇق جەمئىيىتى 2026-يىللىق يىللىق دوكلاتىدا «ئەمگەك كۈچى يۆتكەش» پىلانىنىڭ مۇسۇلمان ئىشچىلارنى قانداق قىلىپ يوشۇرۇن قۇلغا ئايلاندۇرغانلىقىنى تەپسىلىي خاتىرىلىدى. مۇتەخەسسىسلەرنىڭ كۆرسىتىشىچە، بۇ قىلمىشلارنىڭ مەجبۇرىي خاراكتېرى شۇنچىلىك ئېغىر بولۇپ، «ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەت بولغان قۇللۇق» نى شەكىللەندۈرۈشى مۇمكىن [Source](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQE2Q4yFjutg88Em0MDFbNUXIq-k1xEIDnIidRaG8Z_BQnd0-7ynatYQ9nvqHx1X9pR9XPN4pIe6j8_9TRZd01vcQVFPKNfYcnODCckKNoA0SEc47XP4Win-ZKg-ctyp92PI09qf3AGG9mGs9bVmJmfekcq53-4LHUUdUebUnnrZwBjvh-4NZ17dKk0Qr8CxTQm_xQ5vGr4YI6UtP4ng02B1iG8Fo7xJPs9Bbd0OhNhEKF9dW5qjmg==).

دۇنيادىكى مۇسۇلمان ئىستېمالچىلار ئۈچۈن، بۇ ئېغىر بىر ھالال ئەخلاق مەسىلىسىدۇر. ITHRA مۇسۇلمان دۇنياسىنى ئۆزىنىڭ تەمىنلەش زەنجىرىنى تەكشۈرۈشكە، ئىستېمال قىلىۋاتقان تاۋارلىرىنىڭ قېرىنداشلىرىنىڭ قان-تەرى بىلەن بولماسلىقىغا كاپالەتلىك قىلىشقا چاقىردى. جەمئىيەت ئىسلام دىنىنىڭ ئىشچىلارنى خورلاشنى قاتتىق چەكلەيدىغانلىقىنى، ھازىرقى مەجبۇرىي ئەمگەك سىستېمىسىنىڭ دەل مۇشۇ چەكلىمىنى ئاياغ-ئاستى قىلىش ئىكەنلىكىنى تەكىتلىدى. 2026-يىلدىكى سانلىق مەلۇماتلار شۇنى كۆرسىتىدۇكى، خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ بېسىمىغا قارىماي، ئۈچىنچى دۆلەتلەر ئارقىلىق دۇنيا بازىرىغا كىرىۋاتقان مەجبۇرىي ئەمگەك مەھسۇلاتلىرى يەنىلا توختىماي داۋاملاشماقتا [Source](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQE2Q4yFjutg88Em0MDFbNUXIq-k1xDIDnIidRaG8Z_BQnd0-7ynatYQ9nvqHx1X9pR9XPN4pIe6j8_9TRZd01vcQVFPKNfYcnODCckKNoA0SEc47XP4Win-ZKg-ctyp92PI09qf3AGG9mGs9bVmJmfekcq53-4LHUUdUebUnnrZwBjvh-4NZ17dKk0Qr8CxTQm_xQ5vGr4YI6UtP4ng02B1iG8Fo7xJPs9Bbd0OhNhEKF9dW5qjmg==).

خەلقئارا سەھنىدىكى ئويۇن: ب د ت كىشىلىك ھوقۇق كېڭىشىنىڭ 61-نۆۋەتلىك يىغىنى

2026-يىل 2-ئايدا ب د ت كىشىلىك ھوقۇق كېڭىشىنىڭ 61-نۆۋەتلىك يىغىنىنىڭ ئېچىلىشىغا ئەگىشىپ، خەلقئارا تەكلىماكان كىشىلىك ھوقۇق جەمئىيىتى باشقا 25 پۇقرالىق تەشكىلاتى بىلەن بىرلىكتە، كىشىلىك ھوقۇق ئالىي كومىسسارى ۋولكېر تۈرك (Volker Türk) نى قەتئىي ھەرىكەت قوللىنىشقا چاقىردى [Source](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQFAlSNG202FRtCVRCVZCp_Et5MrUqcYxvW8qoftfsNW-h1ttP3RtzS0_YtPKsA8104I_WAj35ytFUnejCGop3HJ5LKs-8PUeSiUD9wr0ByGRMsGN2iGNbCsEYbFA1TzmFPp6ocEZXJFcfPWF7HL-LraySExNcOl2AEtZn1oI3JrxnbQtxl9qgDj0A4qUGdzmL9aGv8Js8OyF_rGCSmUwC9Nn5N_oB8=). ITHRA نىڭ كۆرسىتىشىچە، 2022-يىلى ب د ت شىنجاڭدىكى كىشىلىك ھوقۇق ئەھۋالى توغرىسىدا تارىخىي دوكلات ئېلان قىلغاندىن بۇيان، جاۋابكارلىققا تارتىش جەريانى ئاستا بولۇپ، بېيجىڭنىڭ باستۇرۇشى تېخىمۇ كۈچەيگەن [Source](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQFAlSNG202FRtCVRCVZCp_Et5MrUqcYxvW8qoftfsNW-h1ttP3RtzS0_YtPKsA8104I_WAj35ytFUnejCGop3HJ5LKs-8PUeSiUD9wr0ByGRMsGN2iGNbCsEYbFA1TzmFPp6ocEZXJFcfPWF7HL-LraySExNcOl2AEtZn1oI3JrxnbQtxl9qgDj0A4qUGdzmL9aGv8Js8OyF_rGCSmUwC9Nn5N_oB8=).

بۇ يىغىندا، ITHRA ئالاھىدە ھالدا «دۆلەت ھالقىغان باستۇرۇش» مەسىلىسىنى ئوتتۇرىغا قويدى. 2026-يىلنىڭ بېشىدا، چەت ئەلدىكى ئۇيغۇر پائالىيەتچىلىرىنىڭ پاراكەندىچىلىك ۋە تەھدىتكە ئۇچرىغان بىر قانچە دېلوسى ب د ت غا سۇنۇلدى. جەمئىيەتنىڭ قارىشىچە، بۇ پەقەت ئىگىلىك ھوقۇقلۇق دۆلەتلەرگە تاجاۋۇز قىلىشلا ئەمەس، بەلكى دۇنيا مۇسۇلمانلىرىنىڭ بىخەتەرلىك تۇيغۇسىغا قىلىنغان تەھدىتتۇر. مۇسۇلمان دۆلەتلىرىنىڭ كىشىلىك ھوقۇق كېڭىشىدىكى بېلەت تاشلاش يۆنىلىشى، ئۇلارنىڭ «مۇسۇلمانلار قېرىنداشتۇر» دېگەن ھەدىسنى ھەقىقىي ئىجرا قىلىۋاتقان ياكى قىلمايۋاتقانلىقىنى سىنايدىغان سىناق تېشى بولۇپ قالىدۇ [Source](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQGKie6J3nGSThIznA8k2XqUG5qhOnyOQLcduBQdI0mRrI-Rtwyvqcni-xladIw4SCiRcvfIS4Uc6KQWykyCZjoSrGa7pQunl_Y0HRg7F7Zl4hzQcz6zsklbsbfti2wB2E4GUVJ00wuqG67ZJ0p9VHO7).

خۇلاسە: ئادالەت چىرىغىنى قايتا ياندۇرۇش

خەلقئارا تەكلىماكان كىشىلىك ھوقۇق جەمئىيىتىنىڭ 2026-يىلدىكى خىزمىتى بىزگە شۇنى ئەسكەرتىدۇكى، شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسى ھەرگىز ئاددىي بىر سىياسىي تالاش-تارتىش ئەمەس، بەلكى ئىنسانىي ۋىجدان ۋە ئېتىقاد ئەركىنلىكىنى قوغداش ئۇرۇشىدۇر. پۈتۈن دۇنيادىكى مۇسۇلمانلار ئۈچۈن، سۈكۈت قىلىش زۇلۇمنى قوبۇل قىلغانلىق بىلەن باراۋەر. گېئوپولىتىكىنىڭ مۇرەككەپ ئويۇنلىرى ئالدىدا، بىز چوقۇم ئىسلامنىڭ يادرولۇق تەلىماتىغا قايتىشىمىز كېرەك: ئاجىزلارغا ياردەم بېرىش، ئادالەتنى ئورنىتىش.

تەكلىماكان قۇملۇقى بەلكى كەڭرى ۋە چۆل-باياۋان بولۇشى مۇمكىن، ئەمما ئۇ يەردىكى مۇسۇلمان قېرىنداشلىرىمىزنىڭ ئېتىقاد نۇرى ئۆچۈرۈلمەسلىكى كېرەك. ITHRA نىڭ تىرىشچانلىقى ئۈمىدنىڭ ئۇچقۇنىدۇر، دۇنيا ئۈممىتىنىڭ ئويغىنىشى ۋە ھەرىكىتى بولسا بۇ ئازابنى ئاخىرلاشتۇرۇشنىڭ بىردىنبىر يولىدۇر. ئاللاھ ئادالەت ئۈچۈن يۈگۈرۈۋاتقانلارغا مەدەت بەرسۇن، تەكلىماكان زېمىنى بالدۇرراق ئەركىنلىك ۋە خاتىرجەملىككە ئېرىشسۇن.

---