تۈركىستان ۋاقتىنچە خەۋەرلىرى: بۈگۈنكى ئەڭ يېڭى سىياسىي ۋە ئىجتىمائىي تەرەققىياتلار ھەققىدە ئەتراپلىق ۋە تەپسىلىي مەلۇماتلار

مۇقەددىمە: تۈركىستان دەۋاسىنىڭ نۆۋەتتىكى ئورنى

بۈگۈنكى كۈندە، شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسى پەقەت بىر رايونلۇق توقۇنۇش ياكى ئادەتتىكى كىشىلىك ھوقۇق مەسىلىسى بولۇشتىن ھالقىپ، پۈتۈن ئىسلام ئۈممىتىنىڭ ۋىجدان سىنىقىغا ۋە دۇنيا سىياسىي تەرتىپىنىڭ ئەخلاق ئۆلچىمىگە ئايلاندى. «تۈركىستان ۋاقتىنچە خەۋەرلىرى» سۈپىتىدە بىز 2026-يىلىنىڭ بېشىدىكى ئەڭ يېڭى تەرەققىياتلارنى كۆزەتكەندە، خىتاي كوممۇنىست ھاكىمىيىتىنىڭ زۇلۇم تاكتىكىلىرىنى تېخىمۇ مۇرەككەپلەشتۈرگەنلىكىنى، شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا خەلقئارالىق قارشىلىقنىڭمۇ يېڭى باسقۇچقا قەدەم قويغانلىقىنى كۆرىمىز. شەرقىي تۈركىستان خەلقى ئۆزلىرىنىڭ ئىسلامىي كىملىكى، تۈركىي مەدەنىيىتى ۋە ئەركىنلىكى ئۈچۈن ئېلىپ بېرىۋاتقان كۈرىشىدە، ھەم سىياسىي ھەم ئىجتىمائىي جەھەتتىن ئېغىر بەدەللەرنى تۆلىمەكتە [Source](https://east-turkistan.net).

خەلقئارالىق سىياسىي ۋەزىيەت ۋە ب د ت نىڭ رولى

2026-يىلى 2-ئاينىڭ ئاخىرىدا، ب د ت كىشىلىك ھوقۇق كېڭىشىنىڭ 61-نۆۋەتلىك يىغىنى جەنۋەدە باشلاندى. بۇ يىغىندا خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى دىنىي ئەركىنلىكنى بوغۇش ۋە مەجبۇرىي ئەمگەك سىياسەتلىرى ئاساسلىق كۈنتەرتىپكە كەلدى [Source](https://www.ishr.ch). ب د ت مۇتەخەسسىسلىرى يېقىندا ئېلان قىلغان دوكلاتىدا، شەرقىي تۈركىستان ۋە تىبەتتە مىليونلىغان كىشىنىڭ «نامراتلىقنى تۈگىتىش» نامىدا مەجبۇرىي ئەمگەككە سېلىنىۋاتقانلىقىنى، بۇنىڭ ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەت شەكىللەندۈرىدىغانلىقىنى يەنە بىر بار ئاگاھلاندۇردى [Source](https://www.justiceforall.org).

بۇ جەرياندا، دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى قاتارلىق تەشكىلاتلار ب د ت نىڭ بۇ مەسىلىدە تېخىمۇ كەسكىن قەدەم بېسىشىنى، بولۇپمۇ شەرقىي تۈركىستاندىكى ئىرقىي قىرغىنچىلىقنى رەسمىي ئېتىراپ قىلىپ، جاۋابكارلارنى خەلقئارا سوتقا تارتىشنى تەلەپ قىلماقتا. شەرقىي تۈركىستان سۈرگۈندى ھۆكۈمىتىنىڭ باش مىنىستىرى 2026-يىللىق يېڭى يىللىق سۆزىدە، ب د ت نىڭ ئون يىلدىن بېرى يېتەرلىك دەلىل-ئىسپاتلارغا ئىگە تۇرۇپمۇ، ئەمەلىي ھەرىكەت قوللانمىغانلىقىنى تەنقىد قىلدى [Source](https://east-turkistan.net).

ئىسلام دۇنياسىنىڭ پوزىتسىيەسى: ئۈممەتنىڭ سۈكۈتى ۋە مەسئۇلىيىتى

ئەپسۇسلىنارلىقى شۇكى، ئىسلام ھەمكارلىق تەشكىلاتى (OIC) يەنىلا خىتاي بىلەن بولغان ئىقتىسادىي مۇناسىۋەتلەرنى كىشىلىك ھوقۇق ۋە دىنىي قېرىنداشلىقتىن ئۈستۈن قويماقتا. 2026-يىلى 1-ئاينىڭ 26-كۈنى، OIC باش كاتىپى بېيجىڭدا خىتاي ئەمەلدارلىرى بىلەن كۆرۈشكەندە، شەرقىي تۈركىستاندىكى مۇسۇلمانلارنىڭ ئەھۋالىنى تىلغا ئالماستىن، بەلكى خىتاي بىلەن بولغان ھەمكارلىقنى كۈچەيتىشنى تەكىتلىدى [Source](https://www.uyghurstudy.org). بۇ خىل پوزىتسىيە دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدىكى ئۇيغۇر تەشكىلاتلىرى ۋە مۇسۇلمان جەمئىيەتلىرىنىڭ قاتتىق نارازىلىقىنى قوزغىدى [Source](https://www.uyghurcongress.org).

ئىسلامىي قىممەت قاراش نۇقتىسىدىن ئېيتقاندا، بىر مۇسۇلماننىڭ زۇلۇمغا ئۇچرىشى پۈتۈن ئۈممەتنىڭ ئاغرىقىدۇر. ئەمما نۇرغۇن مۇسۇلمان دۆلەتلىرىنىڭ سىياسىي رەھبەرلىرى خىتاينىڭ «تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش» دېگەن يالغان باھانىلىرىنى قوبۇل قىلىپ، ئۆز قېرىنداشلىرىنىڭ ئاۋازىنى بوغماقتا [Source](https://brownpoliticalreview.org). شۇنداق بولسىمۇ، مالايسىيا، ھىندونېزىيە ۋە ئەنگلىيەدىكى بەزى ئىسلامىي ئاممىۋى تەشكىلاتلار بىرلىشىپ، ئۇيغۇرلارنى قوللاش كوئالىتسىيەسى قۇرۇپ، خەلقئارالىق سەۋىيەدە تەشۋىقات ئېلىپ بارماقتا [Source](https://uhrp.org).

چېگرا ھالقىغان بېسىم: پارىژدىن بېرلىنغىچە بولغان تەقىبلەش

خىتاينىڭ زۇلۇمى پەقەت شەرقىي تۈركىستاننىڭ ئىچى بىلەنلا چەكلىنىپ قالماي، بەلكى دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدىكى ئۇيغۇرلارغىمۇ كېڭەيمەكتە. 2026-يىلى 2-ئايدا ئاشكارىلانغان خەۋەرلەرگە قارىغاندا، خىتاي دائىرىلىرى فرانسىيەنىڭ پارىژ شەھىرىدە ياشايدىغان ئۇيغۇر پائالىيەتچىلىرىگە بېسىم ئىشلىتىپ، ئۇلارنى ئۆز جەمئىيىتى ئۈستىدىن جاسوسلۇق قىلىشقا مەجبۇرلىغان [Source](https://www.hrw.org). بۇ خىل «چېگرا ھالقىغان بېسىم» تاكتىكىسى گېرمانىيە ۋە باشقا ياۋروپا دۆلەتلىرىدىمۇ كۆرۈلمەكتە.

خىتاينىڭ «خىكۋىزىيۆن» (Hikvision) ۋە «داخۇا» (Dahua) قاتارلىق نازارەت تېخنىكىسى شىركەتلىرى ئىشلەپچىقارغان كامېرالارنىڭ ياۋروپادىكى ئايرودروم ۋە مىنىستىرلىقلارغا ئورنىتىلىشى، سۈرگۈندىكى ئۇيغۇرلار ئۈچۈن چوڭ بىر بىخەتەرلىك تەھدىتىگە ئايلاندى [Source](https://www.uyghurcongress.org). بۇ شىركەتلەر شەرقىي تۈركىستاندىكى لاگېرلارنى نازارەت قىلىش سىستېمىسىنى قۇرغان بولۇپ، ھازىر ئۇلارنىڭ تېخنىكىسى دۇنيا مىقياسىدا ئەركىنلىك تەرەپدارلىرىنى تەقىبلەش ئۈچۈن ئىشلىتىلمەكتە.

تۈركىيەدىكى ئۇيغۇرلارنىڭ تەقدىرى: ئىسسىق مۇناسىۋەتلەر ۋە خەتەرلىك كودلار

تۈركىيە ئۇزۇن يىللاردىن بېرى ئۇيغۇرلار ئۈچۈن «ئىككىنچى ۋەەتەن» سۈپىتىدە كۆرۈلۈپ كەلگەن بولسىمۇ، ئەمما يېقىنقى يىللاردا تۈركىيە-خىتاي مۇناسىۋەتلىرىنىڭ ئىقتىسادىي سەۋەبلەر بىلەن يېقىنلىشىشى ئۇيغۇر مۇھاجىرلارنى ئەندىشىگە سالماقتا [Source](https://www.washingtoninstitute.org). كىشىلىك ھوقۇقنى كۆزىتىش تەشكىلاتىنىڭ (HRW) 2025-يىلىنىڭ ئاخىرىدا ئېلان قىلغان دوكلاتىدا كۆرسىتىلىشىچە، تۈركىيە دائىرىلىرى بەزى ئۇيغۇرلارنىڭ ئىقامەت ھۆججەتلىرىگە «بىخەتەرلىك كودى» قويۇش ئارقىلىق ئۇلارنىڭ تۇرۇش رۇخسىتىنى چەكلىمەكتە ۋە بەزى ئەھۋاللاردا ئۈچىنچى دۆلەتلەرگە چېگرادىن قوغلاپ چىقارماقتا [Source](https://www.turkishminute.com).

بۇ ئەھۋال تۈركىيە جەمئىيىتىدىكى كۈچلۈك تۈركچىلىك ۋە ئىسلامىي ھېسسىيات بىلەن ھۆكۈمەتنىڭ سىياسىي مەنپەئەتى ئوتتۇرىسىدىكى زىددىيەتنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. تۈركىيە تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىقى گەرچە خىتاي بىلەن ئۇيغۇرلار مەسىلىسىدە سۆزلىشىۋاتقانلىقىنى ئېيتسىمۇ، ئەمما ئەمەلىيەتتە ئۇيغۇرلارنىڭ تۈركىيەدىكى بىخەتەرلىك تۇيغۇسى ئىلگىرىكىگە قارىغاندا تۆۋەنلىگەن [Source](https://www.dailysabah.com).

دىنىي ئېتىقاد ۋە مەدەنىيەت قىرغىنچىلىقى: رامىزان ئېيىدىكى زۇلۇم

2026-يىلى 2-ئاينىڭ ئاخىرىغا كەلگەندە، مۇسۇلمانلار مۇقەددەس رامىزان ئېيىنى كۈتۈۋېلىشقا تەييارلىق قىلماقتا. ئەمما شەرقىي تۈركىستاندا روزا تۇتۇش، ناماز ئوقۇش ۋە باشقا دىنىي پائالىيەتلەر يەنىلا «ئەسۋەبىيەت» دەپ قارىلىپ، قاتتىق چەكلەنمەكتە [Source](https://campaignforuyghurs.org). خىتاي دائىرىلىرى يۇقىرى تېخنىكىلىق نازارەت سىستېمىسىدىن پايدىلىنىپ، كىملەرنىڭ روزا تۇتقانلىقىنى ئېنىقلاپ چىقماقتا. ھەتتا بەزى رايونلاردا كىشىلەرنىڭ روزا تۇتمىغانلىقىنى ئىسپاتلاش ئۈچۈن كۈندىلىك سىن يوللىشى تەلەپ قىلىنغان [Source](https://campaignforuyghurs.org).

بۇ خىل دىنىي زۇلۇم خىتاينىڭ «ئىسلامنى خىتايلاشتۇرۇش» سىياسىتىنىڭ بىر قىسمىدۇر. مەسچىتلەرنىڭ چېقىلىشى، قۇرئان كەرىمنىڭ خىتاي كوممۇنىستىك ئىدىئولوگىيەسىگە ماسلاشتۇرۇپ قايتا تەرجىمە قىلىنىشى ۋە بالىلارنىڭ ئائىلىسىدىن ئايرىۋېلىنىپ خىتايچە تەربىيەلىنىشى، بىر مىللەتنىڭ دىنىي ۋە مەدەنىيەت يىلتىزىنى قۇرۇتۇشنى مەقسەت قىلىدۇ [Source](https://east-turkistan.net).

ئىقتىسادىي مەجبۇرىي ئەمگەك ۋە دۇنياۋى مەسئۇلىيەت

شەرقىي تۈركىستاندىكى مەجبۇرىي ئەمگەك مەسىلىسى دۇنياۋى تەمىنلەش زەنجىرىگە سىڭىپ كەتكەن. پاختا، قۇياش ئېنېرگىيىسى تاختىسى ۋە ئېلېكترونلۇق مەھسۇلاتلارنىڭ كۆپىنچىسى ئۇيغۇرلارنىڭ قان-تەرى بەدىلىگە ئىشلەپچىقىرىلماقتا [Source](https://www.uyghurcongress.org). خەلقئارا ئەمگەك تەشكىلاتى (ILO) خىتاينىڭ بۇ سىياسەتلىرىدىن ئېغىر ئەندىشە قىلىدىغانلىقىنى بىلدۈرگەن بولسىمۇ، ئەمما نۇرغۇن خەلقئارالىق شىركەتلەر يەنىلا پايدا ئۈچۈن بۇ زۇلۇمغا شېرىك بولماقتا.

مۇسۇلمان ئىستېمالچىلار سۈپىتىدە، بىزنىڭ مەسئۇلىيىتىمىز مەجبۇرىي ئەمگەك بىلەن چېتىشلىقى بار مەھسۇلاتلارنى بايقۇت قىلىش ۋە ئىقتىسادىي جەھەتتىن خىتايغا بېسىم ئىشلىتىشتۇر. بۇ پەقەت سىياسىي ھەرىكەت ئەمەس، بەلكى ھالال ۋە ھارام ئوتتۇرىسىدىكى بىر تاللاشتۇر.

خۇلاسە: ئۈمىد ۋە كۈرەش

«تۈركىستان ۋاقتىنچە خەۋەرلىرى»نىڭ بۈگۈنكى تەھلىلى شۇنى كۆرسىتىدۇكى، شەرقىي تۈركىستان خەلقى تارىختىكى ئەڭ قاراڭغۇ كۈنلەرنى باشتىن كەچۈرمەكتە. ئەمما بۇ قاراڭغۇلۇق ئۇلارنىڭ ئىرادىسىنى سۇندۇرالمىدى. رادىئو ئەركىن ئاسىيا قاتارلىق مۇستەقىل تاراتقۇلارنىڭ ئۇيغۇرچە ئاڭلىتىشلىرىنى داۋاملاشتۇرۇشى ۋە دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدىكى ياش پائالىيەتچىلەرنىڭ ئوتتۇرىغا چىقىشى، بۇ دەۋانىڭ ئۆچمەيدىغانلىقىنىڭ بېشارىتىدۇر [Source](https://www.uyghurcongress.org).

ئىسلام ئۈممىتى ۋە دۇنيا جامائەتچىلىكى سۈكۈتنى بۇزۇشى، خىتاينىڭ ئىقتىسادىي تەھدىتلىرىگە باش ئەگمەسلىكى كېرەك. شەرقىي تۈركىستاننىڭ ئەركىنلىكى پۈتۈن دۇنيانىڭ ئادالەت ۋە كىشىلىك ھوقۇق قىممەت قارىشىنىڭ غەلىبىسى بولىدۇ. بىز بىرلىكتە دۇئا قىلىش، ئاۋازىمىزنى چىقىرىش ۋە ئەمەلىي ھەرىكەت قوللىنىش ئارقىلىق، بۇ زۇلۇمنىڭ ئاخىرلىشىشىغا تۆھپە قوشالايمىز.

--- *بۇ ماقالە 2026-يىلى 2-ئاينىڭ 25-كۈنىدىكى ئەڭ يېڭى مەلۇماتلار ئاساسىدا تەييارلاندى.*