تۈركىستان ئىسلام پارتىيەسى: ئۇنىڭ تەشكىلات ئارقا كۆرۈنۈشى، تارىخىي تەرەققىياتى ۋە نۆۋەتتىكى يەرشارىۋى گېئو-سىياسەت ۋە رايون خەۋپسىزلىك ۋەزىيىتىگە كۆرسەتكەن چوڭقۇر تەسىرىنى تەھلىل قىلىش

كىرىش سۆز: داۋالغۇپ تۇرغان ۋەزىيەتتىكى ئايرىلىش يولى

2026-يىلدىكى يەرشارىۋى گېئو-سىياسەت خەرىتىسىدە، تۈركىستان ئىسلام پارتىيەسى (Turkistan Islamic Party, TIP؛ يېقىندا ئەسلىدىكى «شەرقىي تۈركىستان ئىسلام پارتىيەسى» ETIP نامىنى ئەسلىگە كەلتۈرگەنلىكىنى ئېلان قىلدى) يەنىلا ئىنتايىن تالاش-تارتىشلىق ۋە چوڭقۇر تەسىرگە ئىگە بىر نام بولۇپ قالماقتا. يەرشارىۋى مۇسۇلمانلار جامائىتى (Ummah) ئۈچۈن ئېيتقاندا، بۇ تەشكىلات مىڭلىغان كىلومېتىر مۇساپىنى بېسىپ ئۆتكەن قوراللىق كۈرەش تارىخىنىلا ئەمەس، بەلكى شەرقىي تۈركىستان (خىتاي شىنجاڭ) مۇسۇلمانلىرىنىڭ كۆپ قاتلاملىق گېئو-سىياسىي بېسىم ئاستىدىكى مەۋجۇتلۇق قىيىنچىلىقى ۋە كىملىك كىرىزىسىنى ئەكس ئەتتۈرىدۇ. سۈرىيە ھاكىمىيىتىنىڭ ئۆزگىرىشى ۋە ئافغانىستان ۋەزىيىتىنىڭ داۋاملىق تەرەققىي قىلىشىغا ئەگىشىپ، بۇ تەشكىلات تارىخىي بۇرۇلۇش مەزگىلىدە تۇرماقتا. بۇ ماقالە مۇسۇلمانلارنىڭ نۇقتىئىنەزىرىدىن چىقىش قىلىپ، بۇ تەشكىلاتنىڭ ئارقا كۆرۈنۈشى، تەرەققىياتى ۋە رايون خەۋپسىزلىكىگە كۆرسەتكەن چوڭقۇر تەسىرىنى تەھلىل قىلىدۇ.

بىرىنچى: تارىخىي يىلتىزى: «شەرقىي تۈركىستان ئىسلام ھەرىكىتى»دىن يەرشارىۋى جىھاد تورىغىچە

تۈركىستان ئىسلام پارتىيەسىنىڭ يىلتىزى 20-ئەسىرنىڭ 90-يىللىرىغا تۇتىشىدۇ. ئۇنىڭ ئالدىنقى نامى «شەرقىي تۈركىستان ئىسلام ھەرىكىتى» (ETIM) 1997-يىلى ھەسەن مەخسۇم تەرىپىدىن ئافغانىستان تالىبانلىرىنىڭ پاناھلىقىدا رەسمىي قۇرۇلغان [Source](https://en.wikipedia.org/wiki/Turkistan_Islamic_Party). بۇ تەشكىلاتنىڭ بارلىققا كېلىشى تاسادىپىي ئەمەس، بەلكى شۇ دەۋردىكى شەرقىي تۈركىستان رايونىدىكى مۇسۇلمانلار دۇچ كەلگەن مەدەنىيەت بېسىمى ۋە دىنىي چەكلىمىلەرگە قارىتا بېرىلگەن رادىكال ئىنكاس ئىدى. ئىسلام قىممەت قارىشى نۇقتىسىدىن قارىغاندا، بۇ تەشكىلاتنىڭ دەسلەپكى تەلىپى «زۇلۇمغا قارشى تۇرۇش» ئەقىدىسىگە ئاساسلانغان بولۇپ، قوراللىق كۈرەش ئارقىلىق دىن بىلەن دۆلەت بىرلىشىپ كەتكەن ئىسلام دۆلىتى قۇرۇشقا ئۇرۇنغان.

2001-يىلدىكى «9.11» ۋەقەسىدىن كېيىن، يەرشارىۋى تېررورلۇققا قارشى ئۇرۇشنىڭ پارتلىشى بىلەن، بۇ تەشكىلات ئافغانىستاندىن پاكىستاننىڭ ۋەزىرىستان قەبىلە رايونىغا چېكىنىشكە مەجبۇر بولدى. 2003-يىلى ھەسەن مەخسۇم پاكىستان ئارمىيەسىنىڭ ھەرىكىتىدە قازا قىلدى، ئارقىدىن ئابدۇلھەق ئەل-تۈركىستانىي رەھبەرلىكنى ئۆتكۈزۈۋالدى [Source](https://www.fdd.org/analysis/2025/02/14/turkistan-islamic-party-leader-directs-syrian-fighters-from-afghanistan/). بۇ مەزگىلدە، تەشكىلات رەسمىي ھالدا «تۈركىستان ئىسلام پارتىيەسى» (TIP) دەپ ئۆزگەرتىلدى، بۇنىڭدىكى مەقسەت تېخىمۇ كەڭ تۈركىي تىللىق مۇسۇلمانلارنى جەلپ قىلىش ۋە تەدرىجىي ھالدا ئەل-قائىدەنىڭ يەرشارىۋى تورىغا سىڭىپ كىرىش ئىدى. بۇ خىل ئۆزگىرىش ئۇنىڭ ھەربىي ئىقتىدارىنى كۈچەيتكەن بولسىمۇ، ئەمما خەلقئارا سىياسەتتە تېررورلۇق بەلگىسىنىڭ چاپلىنىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىپ، شەرقىي تۈركىستاندىكى ئادەتتىكى مۇسۇلمانلارنىڭ قانۇنىي تەلىپىنىڭ خەلقئارا جامائەت پىكىرىدە چەتكە قېقىلىشىنى كەلتۈرۈپ چىقاردى.

ئىككىنچى: سۈرىيە ئۇرۇش مەيدانىدىكى تاۋلىنىش ۋە 2025-يىلدىكى ئىستراتېگىيەلىك بۇرۇلۇش

2011-يىلى سۈرىيە ئىنقىلابى پارتلىغاندىن كېيىن، TIP تەشكىلات تارىخىدىكى ئەڭ چوڭ بۇرۇلۇش نۇقتىسىنى كۈتۈۋالدى. مىڭلىغان ئۇيغۇر مۇسۇلمانلىرى چېگرادىن ئۆتۈپ، سۈرىيەگە بېرىپ ئەسەد ھاكىمىيىتىگە قارشى كۈرەشكە قاتناشتى. بۇ جەڭچىلەر ئۈچۈن ئېيتقاندا، بۇ پەقەت بىر قېتىملىق «جىھاد» بولۇپلا قالماي، يېڭى ماكان ئىزدەيدىغان بىر قېتىملىق «ھىجرەت» ئىدى.

### 1. سۈرىيە ھاكىمىيىتى ئاغدۇرۇلغاندىن كېيىنكى يېڭى رولى 2024-يىلى 12-ئايدا، ئەسەد ھاكىمىيىتىنىڭ پۈتۈنلەي ئاغدۇرۇلۇشىغا ئەگىشىپ، TIPنىڭ سۈرىيەدىكى تارمىقى ئىلگىرى كۆرۈلۈپ باقمىغان تاللاشقا دۇچ كەلدى. 2025- ۋە 2026-يىللىرىدىكى ئەڭ يېڭى ئاخباراتلارغا ئاساسلانغاندا، TIPنىڭ سۈرىيە تارمىقى قوماندان ئەبۇ ئۆمەر كەۋسەرنىڭ رەھبەرلىكىدە، ئۆزىنىڭ مۇستەقىل قوراللىق كۈچلىرىنى تارقىتىۋەتكەنلىكىنى ۋە ئەھمەد شارا (ئەسلى ئىسمى جۇلانى) رەھبەرلىكىدىكى سۈرىيە ئۆتكۈنچى ھۆكۈمىتى دۆلەت مۇداپىئە مىنىستىرلىكىگە رەسمىي قوشۇلغانلىقىنى ئېلان قىلدى [Source](https://en.wikipedia.org/wiki/Turkistan_Islamic_Party).

بۇ ھەرىكەت مۇسۇلمانلار دۇنياسىدا كەڭ مۇنازىرىلەرنى قوزغىدى. بىر تەرەپتىن، بۇ تەشكىلاتنىڭ «دۆلەتلەر ھالقىغان قوراللىق تەشكىلات»تىن «يەرلىك سىياسىي كۈچ»كە ئايلىنىشقا ئۇرۇنۇشى دەپ قارالدى، مەقسىتى سۈرىيەنىڭ يېڭى جەمئىيىتىگە سىڭىپ كىرىش ئارقىلىق قانۇنىي سالاھىيەت ۋە پۇقرالىق ھوقۇقىغا ئېرىشىش ئىدى [Source](https://nrls.net/en/2025/11/25/the-turkistan-islamic-party-in-syria-and-the-policy-of-granting-citizenship-to-its-fighters/). يەنە بىر تەرەپتىن، بۇ خىل «سۈرىيەلىشىش» يەنە ئۇنىڭ يادرولۇق رەھبەرلىرى بىلەن ئالدىنقى سەپتىكى جەڭچىلەر ئوتتۇرىسىدىكى جىددىيلىكنى كەلتۈرۈپ چىقاردى. 2025-يىلى 3-ئايدا، تەشكىلات «شەرقىي تۈركىستان ئىسلام پارتىيەسى» (ETIP) نامىنى ئەسلىگە كەلتۈرگەنلىكىنى ئېلان قىلدى، بۇ نام ئۆزگەرتىش تەھلىلچىلەر تەرىپىدىن سۈرىيەدىكى ئازادە تۇرمۇشتا ئىرادىدىن ئايرىلىپ قالماسلىق ئۈچۈن، دەسلەپكى مىللىي ئازادلىق نىشانىغا قايتا مەركەزلەشتۈرۈش دەپ چۈشەندۈرۈلدى [Source](https://thekhorasandiary.com/2025/07/12/the-balancing-act-east-turkistan-islamic-party-between-syria-and-atghanistan/).

### 2. سىڭىپ كىرىش ۋە توقۇنۇشنىڭ تەڭ مەۋجۇتلۇقى گەرچە بىر قىسىم جەڭچىلەر سۈرىيە پۇقرالىقىغا ئېرىشىپ، ئولتۇراقلىشىشقا ئۇرۇنغان بولسىمۇ، بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنىڭ 2026-يىلى 2-ئايدىكى دوكلاتىدا كۆرسىتىلىشىچە، ETIP يەنىلا سۈرىيە زېمىنىدا خېلى زور كۆلەمدىكى جەڭگىۋارلىقنى ساقلاپ قالغان ۋە لاتاقىيە قاتارلىق جايلاردا دېڭىز ئارمىيەسى جەڭ مەشىقىنى داۋاملاشتۇرغان [Source](https://www.un.org/securitycouncil/s/2025/482). سۈرىيەلىك يەرلىك خەلق ئۈچۈن ئېيتقاندا، بۇ چەت ئەللىك جەڭچىلەرنىڭ ئۇزۇن مۇددەت مەۋجۇت بولۇپ تۇرۇشى زۇلۇمنى ئاغدۇرۇشقا ياردەمچى بولسىمۇ، ئەمما كەلگۈسىدىكى جەمئىيەت مۇقىملىقى ئۈچۈن يوشۇرۇن خەۋپتۇر.

ئۈچىنچى: ئافغانىستاندىكى پاناھگاھ: تالىباننىڭ تەڭپۇڭلۇق سەنئىتى

ئافغانىستاندا، ETIPنىڭ ئەھۋالى تېخىمۇ نازۇك. گەرچە ئافغانىستان ئىسلام ئەمىرلىكى (IEA) خىتايغا ئۆز زېمىنىنىڭ باشقا دۆلەتلەرگە ھۇجۇم قىلىش ئۈچۈن ئىشلىتىلمەيدىغانلىقىنى كۆپ قېتىم كاپالەتكە ئىگە قىلغان بولسىمۇ، بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى كۆزىتىش گۇرۇپپىسىنىڭ 2026-يىلدىكى دوكلاتىدا ETIPنىڭ باش ئەمىرى ئابدۇلھەقنىڭ يەنىلا كابۇلدا تۇرۇۋاتقانلىقى ۋە سۈرىيەدىكى تارماق ئورگانلىرىنى يىراقتىن قوماندانلىق قىلىۋاتقانلىقى جەزملەشتۈرۈلدى [Source](https://www.fdd.org/analysis/2025/02/14/turkistan-islamic-party-leader-directs-syrian-fighters-from-afghanistan/).

مۇسۇلمانلار گېئو-سىياسىتى نۇقتىسىدىن قارىغاندا، تالىباننىڭ ETIPنى قوغدىشى ئىسلام ئەنئەنىسىدىكى «قوشنىدارچىلىق مەجبۇرىيىتى» بىلەن زامانىۋى دۆلەت مەنپەئىتى ئوتتۇرىسىدىكى توقۇنۇشنى نامايان قىلىدۇ. تالىبان ئىلگىرى بىللە جەڭ قىلغان مۇسۇلمان قېرىنداشلىرىنى تاشلىۋېتىشنى خالىمايدۇ، ئەمما خىتاينىڭ ئىقتىسادىي ياردىمى ۋە دىپلوماتىك ئېتىراپ قىلىشىغا جىددىي ئېھتىياجلىق. شۇڭلاشقا، تالىبان «ئىچكى باشقۇرۇش» ئىستراتېگىيەسىنى قوللىنىپ، ETIP ئەزالىرىنى چېگرا رايونلىرىدىن ئىچكىرى رايونلارغا يۆتكىدى، بۇ ئارقىلىق خىتايغا بولغان بىۋاسىتە تەھدىتنى ئازايتىشقا ئۇرۇندى [Source](https://moderndiplomacy.eu/2021/11/22/can-the-taliban-tame-etim/). قانداقلا بولمىسۇن، بۇ خىل تەڭپۇڭلۇق ئىنتايىن ئاجىز بولۇپ، خىتاي نىشانلىرىغا قارىتىلغان ھەر قانداق ھۇجۇم ئافغانىستان بىلەن خىتاي مۇناسىۋىتىنىڭ بۇزۇلۇشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىشى مۇمكىن.

تۆتىنچى: گېئو-سىياسىي تەسىر: خىتاي، ئوتتۇرا ئاسىيا ۋە «بىر بەلباغ، بىر يول»

ETIPنىڭ مەۋجۇتلۇقى خىتاينىڭ غەربىي رايون خەۋپسىزلىك ئىستراتېگىيەسىنىڭ يادرولۇق ئۆزگەرگۈچى مىقدارىغا ئايلاندى. بېيجىڭ تەرەپ ھەمىشە ETIPنى (يەنى ئۇلارنىڭ تىلى بىلەن «شەرقىي تۈركىستان ئىسلام ھەرىكىتى») دۆلەت ئىگىلىك ھوقۇقى ۋە «بىر بەلباغ، بىر يول» تەشەببۇسىنىڭ خەۋپسىزلىكىگە تەھدىت سالىدىغان بىرىنچى دۈشمەن دەپ قاراپ كەلدى. 2024-يىلنىڭ ئاخىرىدا، ETIP ئېلان قىلغان تەشۋىقات سىنلىرىدا «جىھاد»نى خىتايغا قارىتىدىغانلىقىنى ئېنىق تەھدىت قىلىشى رايوندىكى جىددىي ۋەزىيەتنى تېخىمۇ كۈچەيتتى [Source](https://www.voachinese.com/a/uyghur-fighters-in-syria-turn-focus-to-china-20241215/7904351.html).

### 1. ئوتتۇرا ئاسىيا دۆلەتلىرىنىڭ خەۋپسىزلىك ئەندىشىسى ئوتتۇرا ئاسىيادىكى بەش دۆلەت ئۈچۈن ئېيتقاندا، ETIP پەقەت بىر قوراللىق تەشكىلات بولۇپلا قالماي، يەنە بىر ئىدىيەۋى ئېكسپورت مەنبەسىدۇر. 2025-يىلى ئافغانىستان زېمىنىدىكى رادىكال كۈچلەرنىڭ قايتا جانلىنىشىغا ئەگىشىپ، تاجىكىستان ۋە ئۆزبېكىستان قاتارلىق دۆلەتلەر چېگرا باشقۇرۇشنى كۈچەيتتى، ئۇلار ETIPنىڭ يەرلىكتىكى رادىكال تەشكىلاتلار (مەسىلەن، ئۆزبېكىستان ئىسلام ھەرىكىتى) بىلەن بىرلىشىپ، ئوتتۇرا ئاسىيا رايونىدىكى دۇنيەۋى ھاكىمىيەتلەرنىڭ مۇقىملىقىغا بۇزغۇنچىلىق قىلىشىدىن ئەنسىرىدى [Source](https://www.pku.edu.cn/index.htm).

### 2. مۇسۇلمانلار دۇنياسىنىڭ مۇرەككەپ مەيدانى تېخىمۇ كەڭ مۇسۇلمانلار دۇنياسىدا، ETIPغا بولغان پوزىتسىيە ئىككى قۇتۇپقا ئايرىلدى. نۇرغۇن مۇسۇلمانلار شەرقىي تۈركىستاندىكى قېرىنداشلىرىنىڭ دۇچ كەلگەن ئازاب-ئوقۇبەتلىرىگە چوڭقۇر ھېسداشلىق قىلىدۇ ۋە ئۇلارنىڭ قارشىلىق كۆرسىتىشىنىڭ مەلۇم دەرىجىدە ھەقلىق ئىكەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ. قانداقلا بولمىسۇن، ETIPنىڭ ئەل-قائىدە بىلەن بولغان ئۇزۇن مۇددەتلىك ئىتتىپاقداشلىق مۇناسىۋىتى ۋە سۈرىيە ئىچكى ئۇرۇشىدا قاتناشقان بەزى رادىكال ھەرىكەتلىرى تىنچلىق ۋە تەرەققىياتنى كۆزلەيدىغان نۇرغۇن مۇسۇلمان دۆلەتلىرىنى بىئارام قىلدى. بۇ خىل زىددىيەت شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسىنىڭ ئىسلام ھەمكارلىق تەشكىلاتى (OIC) قاتارلىق خەلقئارا سۇپىلاردا بىرلىككە كەلگەن قاتتىق مەيداننى شەكىللەندۈرۈشىنى تەس قىلىدۇ.

بەشىنچى: چوڭقۇر تەھلىل: Ummah نۇقتىسىدىن قوراللىق كۈرەشنىڭ بەدىلى

2026-يىللىق نۇقتىدىن ئارقىغا نەزەر تاشلىساق، ETIPنىڭ تەرەققىيات تارىخى ئەمەلىيەتتە مۇسۇلمان ئاز سانلىق مىللەتلەرنىڭ كۈچلۈك دۆلەتلەر ئويۇنىدا چىقىش يولى ئىزدەش جەريانىدىكى قانلىق تارىخىدۇر. ئىسلام ئەقىدىسىنىڭ چوڭقۇر لوگىكىسىدىن تەھلىل قىلغاندا، ئادالەتنى قوغلىشىش (Adl) مۇسۇلمانلارنىڭ يادرولۇق بۇرچى، ئەمما ئادالەتنى قوغلىشىش ۋاسىتىلىرى چوقۇم ئىسلام قانۇنىيىتىگە ئۇيغۇن بولۇشى كېرەك.

1. **ئوغرىلانغان بايان:** ETIPنىڭ قوراللىق يولى مەلۇم دەرىجىدە شەرقىي تۈركىستان مۇسۇلمانلىرىنىڭ ئومۇمىي ئوبرازىنى «ئوغرىلىدى». خىتاي ھۆكۈمىتى بۇ تەشكىلاتنىڭ رادىكاللىشىش يۈزلىنىشىدىن پايدىلىنىپ، ئۇنى شىنجاڭدا كەڭ كۆلەملىك نازارەت قىلىش ۋە تەربىيەلەش مەركەزلىرىنى يولغا قويۇشنىڭ قانۇنىي ئاساسى قىلدى. بۇ مىليونلىغان بىگۇناھ مۇسۇلمانلارنىڭ «تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش» نامى ئاستىدا ئاساسىي كىشىلىك ھوقۇقى ۋە دىنىي ئەركىنلىكىدىن ئايرىلىپ قېلىشىنى كەلتۈرۈپ چىقاردى [Source](https://uyghurtimes.com/2026/02/23/2025-east-turkistan-human-rights-violation-index-released-in-istanbul/). 2. **جىھادنىڭ ياتلىشىشى:** سۈرىيە ئۇرۇش مەيدانىدا، TIP جەڭچىلىرى قەھرىمانلىق كۆرسەتكەن بولسىمۇ، ئۇلار قاتناشقان گۇرۇھلار ئوتتۇرىسىدىكى توقۇنۇش ۋە يەرلىك ئاز سانلىق مىللەتلەرگە كۆرسەتكەن تەسىرى «جىھاد»نىڭ ماھىيىتى توغرىسىدىكى مۇنازىرىلەرنى قوزغىدى. ھەقىقىي جىھاد ئاجىزلارنى قوغداش بولۇشى كېرەك، تېخىمۇ كۆپ مۇساپىر ۋە ئۆچمەنلىك پەيدا قىلىش ئەمەس. 3. **گېئو-سىياسىي پىيادە:** تارىخ شۇنى ئىسپاتلىدىكى، ETIPغا ئوخشاش تەشكىلاتلار دائىم چوڭ دۆلەتلەر ئويۇنىدىكى پىيادىلەرگە ئايلىنىپ قالىدۇ. ئامېرىكىنىڭ 2020-يىلى «شەرقىي تۈركىستان ئىسلام ھەرىكىتى»نى تېررورلۇق تەشكىلاتى تىزىملىكىدىن چىقىرىۋېتىشى، ئۇنىڭ ئىدىيەسىنى ئېتىراپ قىلغانلىقى ئۈچۈن ئەمەس، بەلكى خىتايغا بېسىم قىلىش سىياسىي ئويلىنىشىدىن بولغان [Source](https://www.bjnews.com.cn/detail/160465892515436.html). بۇ خىل «پايدىلىق بولسا ئىشلىتىش، بولمىسا تاشلىۋېتىش» خەلقئارا سىياسىي رېئاللىقى، بارلىق مۇسۇلمان قوراللىق تەشكىلاتلىرى چوقۇم يۈزلىنىشى كېرەك بولغان رەھىمسىز ھەقىقەتتۇر.

ئالتىنچى: خۇلاسە: ئادالەت ۋە تىنچلىقنىڭ ئۇزۇن مۇساپىسى

تۈركىستان ئىسلام پارتىيەسى (ETIP)نىڭ 2026-يىلدىكى پائالىيىتى ۋە ئۆزگىرىشى، يەرشارىۋى مۇسۇلمانلار كۈرەش تارىخىدىكى مۇرەككەپ ۋە ئېغىر بىر سەھىپىدۇر. ئۇ ئەركىنلىك ۋە ئېتىقادنى قوغلىشىشتىكى قەتئىيلىكنى ئۆز ئىچىگە ئالغان بولسىمۇ، يەنە رادىكاللىق ئېلىپ كەلگەن ۋەيران قىلغۇچ ئاقىۋەتلەرنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. نۆۋەتتىكى يەرشارىۋى گېئو-سىياسەت ئۈچۈن ئېيتقاندا، ETIP پەقەت بىر خەۋپسىزلىك تەھدىتى بولۇپلا قالماي، يەنە «زۇلۇم ۋە قارشىلىق» توغرىسىدىكى چوڭقۇر بىر ساۋاقدۇر.

كەلگۈسى ۋەزىيەت كۆپ تەرەپلىمىلىك كۈچلەرنىڭ ئويۇنىغا باغلىق: ئەگەر خەلقئارا جەمئىيەت شەرقىي تۈركىستان مۇسۇلمانلىرىنىڭ قانۇنىي ھوقۇق-مەنپەئىتىگە ھەقىقىي كۆڭۈل بۆلۈپ ۋە ھەل قىلىپ، رادىكاللىقنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدىغان تۇپراقنى يوقاتسا، ئۇنداقتا ETIPغا ئوخشاش قوراللىق تەشكىلاتلار تەبىئىيلا مەۋجۇت بولۇش ئاساسىدىن ئايرىلىدۇ. ئەكسىچە، ئەگەر بېسىم سىياسىتى داۋاملاشسا ۋە مۇسۇلمانلار دۇنياسى ئادالەت مەسىلىسىدە داۋاملىق سۈكۈت قىلسا، ئۇنداقتا داۋالغۇش ۋە توقۇنۇشلار تۈركىستان زېمىنىدا داۋاملىق يامرايدۇ. Ummah ئۈچۈن ئېيتقاندا، پەقەت ئادالەت ۋە پاراسەتكە ئاساسلانغان يولدا چىڭ تۇرغاندىلا، داۋالغۇپ تۇرغان دۇنيادا قېرىنداشلىرى ئۈچۈن ھەقىقىي ئىززەت-ھۆرمەت ۋە تىنچلىقنى قولغا كەلتۈرگىلى بولىدۇ.