شەرقىي تۈركىستاننىڭ نۆۋەتتىكى ۋەزىيىتى: ئۈممەتنىڭ جاراھىتى ۋە ئازادلىق ئۈمىدى

كىرىش سۆز: ئۈممەتنىڭ ئايرىلماس بىر پارچىسى

بۈگۈنكى كۈندە، شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسى پەقەت بىر رايون خاراكتېرلىك سىياسىي توقۇنۇشلا ئەمەس، بەلكى پۈتۈن دۇنيا مۇسۇلمانلىرى (ئۈممەت) ئۈچۈن بىر ئېتىقاد، ۋىجدان ۋە ئىنسانىيەت سىنىقىغا ئايلاندى. 2026-يىلىنىڭ بېشىدىكى ئەڭ يېڭى تەرەققىياتلار شۇنى كۆرسىتىپ بەردىكى، خىتاي كوممۇنىستىك ھاكىمىيىتى شەرقىي تۈركىستاندىكى مۇسۇلمانلارنىڭ كىملىكىنى يوقىتىش، ئىسلام دىنىنى ئۆزگەرتىش ۋە رايوننى پۈتۈنلەي كونترول قىلىش سىياسىتىنى تېخىمۇ يۇقىرى پەن-تېخنىكا ۋاسىتىلىرى بىلەن كۈچەيتمەكتە. بۇ ماقالىدە، شەرقىي تۈركىستاندىكى نۆۋەتتىكى ۋەزىيەت، خەلقئارالىق سىياسىي ئويۇنلار ۋە مۇسۇلمان دۇنياسىنىڭ مەسئۇلىيىتى ھەققىدە ئەتراپلىق توختىلىمىز.

ئىسلامنى خىتايلاشتۇرۇش: مەسچىتلەرنىڭ ۋەيران قىلىنىشى ۋە ئېتىقادقا زەربە

خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ «ئىسلامنى خىتايلاشتۇرۇش» (Sinicization of Islam) سىياسىتى 2026-يىلىغا كەلگەندە تېخىمۇ رەھىمسىز باسقۇچقا قەدەم قويدى. يېقىنقى دوكلاتلارغا قارىغاندا، رايوندىكى مەسچىتلەرنىڭ گۈمبەزلىرى ۋە مۇنارلىرى پۈتۈنلەي ئېلىۋېتىلىپ، خىتايچە ئۇسلۇبتىكى قۇرۇلۇشلارغا ئۆزگەرتىلگەن [Source](https://www.eastasiaforum.org/2024/05/13/chinas-sinicisation-campaign-puts-islamic-expression-on-line/). بۇ پەقەت بىر بىناكارلىق ئۆزگىرىشى ئەمەس، بەلكى ئىسلامنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى تارىخىي ۋە مەدەنىيەت ئىزلىرىنى ئۆچۈرۈش ئۇرۇنۇشىدۇر.

2026-يىلىنىڭ بېشىدا ئېلان قىلىنغان سىنلىق ئىسپاتلار ۋە شاھىتلارنىڭ بايانلىرىغا ئاساسلانغاندا، مۇسۇلمانلارنىڭ ناماز ئوقۇشى، روزا تۇتۇشى ۋە ھىجابلىنىشى «ئاشقۇنلۇق» نىڭ بەلگىسى سۈپىتىدە جىنايەت دەپ قارالماقتا [Source](https://www.turkistantimes.com/en/news-111.html). خىتاي دائىرىلىرى ئىسلام دىنىنى سوتسىيالىزمغا ماسلاشتۇرۇش نامىدا، قۇرئان كەرىمنىڭ تەپسىرلىرىنى ئۆزگەرتىش ۋە مەسچىتلەردە خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيىسىنى مەدھىيىلەيدىغان شوئارلارنى مەجبۇرىي ئوقۇتۇش ئارقىلىق، مۇسۇلمانلارنىڭ قەلبىدىكى ئاللاھقا بولغان ئىماننى پارتىيىگە بولغان سادىقلىق بىلەن ئالماشتۇرۇشقا تىرىشماقتا.

سىياسىي خىيانەت: ئىسلام ھەمكارلىق تەشكىلاتىنىڭ خىتاي بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى

2026-يىلى 26-يانۋار كۈنى، ئىسلام ھەمكارلىق تەشكىلاتى (OIC) نىڭ باش كاتىپى بېيجىڭدا خىتاي تاشقى ئىشلار مىنىستىرى بىلەن كۆرۈشتى. بۇ كۆرۈشۈشتە ئىككى تەرەپ مۇناسىۋەتلىرىنى كۈچەيتىش تەكىتلەنگەن بولسىمۇ، ئەمما شەرقىي تۈركىستاندىكى مۇسۇلمانلارنىڭ ئېچىنىشلىق ئەھۋالى تىلغا ئېلىنمىدى [Source](https://www.uyghurcongress.org/en/press-release-wuc-laments-the-lack-of-references-to-uyghurs-or-human-rights-matters-during-the-oic-official-visit-to-china/). بۇ ئەھۋال دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدىكى ئۇيغۇر تەشكىلاتلىرى ۋە مۇسۇلمان زىيالىيلىرى تەرىپىدىن «ئۈممەتكە قىلىنغان خىيانەت» دەپ ئەيىبلەندى [Source](https://www.turkistanpress.com/en/news-9.html).

مۇسۇلمان دۇنياسىنىڭ ئەڭ چوڭ تەشكىلاتى بولغان OIC نىڭ خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى سىياسەتلىرىنى قوللىشى ياكى سۈكۈت قىلىشى، خىتاينىڭ ئۆز جىنايەتلىرىنى ئاقلىشى ئۈچۈن چوڭ پۇرسەت يارىتىپ بەرمەكتە. مەركىزى ئىستانبۇلدىكى ئۇيغۇر تەتقىقات مەركىزى (CUS) بۇ ھەرىكەتنى «ئىسلامنى خىتايلاشتۇرۇش سىياسىتىنى قوللاش» دەپ سۈپەتلىدى [Source](https://www.uyghurstudy.org/en/oic-china-engagement-ignores-ongoing-genocide-and-religious-persecution-of-uyghur-muslims/). بۇ يەردىكى ئەڭ چوڭ مەسىلە، بەزى مۇسۇلمان دۆلەتلىرىنىڭ ئىقتىسادىي مەنپەئەتنى دىنىي قېرىنداشلىق ۋە ئىنسانىي ھەق-ھوقۇقتىن ئۈستۈن قويۇشىدۇر.

رەقەملىك زۇلۇم ۋە مەجبۇرىي ئەمگەك: 2026-يىللىق يېڭى دوكلاتلار

2026-يىلى 16-فېۋرال كۈنى ئىستانبۇلدا ئېلان قىلىنغان «شەرقىي تۈركىستان كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكى كۆرسەتكۈچى 2025» ناملىق دوكلاتتا كۆرسىتىلىشىچە، خىتاي رايوندا سۈنئىي ئىدراك (AI) تېخنىكىسىنى ئىشلىتىپ، مۇسۇلمانلارنى 24 سائەت نازارەت قىلماقتا [Source](https://www.uyghurtimes.com/en/east-turkistan-human-rights-violations-index-2025-released-in-istanbul/). بۇ سىستېما كىشىلەرنىڭ يۈز چىرايى، مېڭىش شەكلى ۋە كۈندىلىك ئادەتلىرىنى ئانالىز قىلىپ، كىمنىڭ «دىنىي جەھەتتىن خەتەرلىك» ئىكەنلىكىنى ئاپتوماتىك بېكىتىپ چىقىدۇ.

ئىقتىسادىي جەھەتتىن، خىتاي شەرقىي تۈركىستاندىكى مۇسۇلمانلارنى «نامراتلىقتىن قۇتقۇزۇش» نامىدا مەجبۇرىي ئەمگەككە سالماقتا. ئامېرىكا ھۆكۈمىتىنىڭ «ئۇيغۇر مەجبۇرىي ئەمگىكىنىڭ ئالدىنى ئېلىش قانۇنى» (UFLPA) نىڭ ئىجرا قىلىنىش ئەھۋالىغا قارىغاندا، 2026-يىلىنىڭ بېشىغىچە 69 مىڭدىن ئارتۇق يۈك توشۇش ماللىرى تەكشۈرۈلگەن بولۇپ، بۇنىڭ قىممىتى 3.94 مىليارد دوللارغا يېتىدۇ [Source](https://www.aeb.com/en-en/magazine/articles/impact-of-the-uyghur-forced-labor-prevention-act.php). خىتاي بۇ ئارقىلىق مۇسۇلمانلارنى ئۆز يۇرتىدىن ئايرىپ، خىتاي ئۆلكىلىرىدىكى زاۋۇتلارغا يۆتكەپ، ئۇلارنىڭ ئائىلە ۋە دىنىي مۇھىتىنى پارچىلاشنى مەقسەت قىلماقتا.

مۇھاجىرەتتىكى كۈرەش: تۈركىيە ۋە دۇنيادىكى ئۇيغۇرلار

تۈركىيە ئۇزۇن يىللاردىن بۇيان ئۇيغۇر مۇسۇلمانلىرى ئۈچۈن بىخەتەر پاناھگاھ بولۇپ كەلگەن. ئەمما يېقىنقى يىللاردا تۈركىيە-خىتاي مۇناسىۋەتلىرىنىڭ تەرەققىي قىلىشى بىلەن، مۇھاجىرەتتىكى ئۇيغۇرلارنىڭ بىخەتەرلىك ئەندىشىسى كۈچەيمەكتە. كىشىلىك ھوقۇقنى كۆزىتىش تەشكىلاتى (HRW) نىڭ 2025-يىلى نويابىردا ئېلان قىلغان دوكلاتىدا، تۈركىيەدىكى بەزى ئۇيغۇرلارنىڭ تۇرۇش رۇخسىتىنىڭ بىكار قىلىنىشى ۋە چېگرادىن قوغلاپ چىقىرىلىش خەۋپىگە دۇچ كېلىۋاتقانلىقى ئوتتۇرىغا قويۇلغان [Source](https://www.hrw.org/report/2025/11/12/protected-no-more/uyghurs-turkiye).

شۇنداق بولسىمۇ، ئۇيغۇر جامائىتى ئۆز كىملىكىنى ساقلاپ قېلىش ئۈچۈن تىرىشماقتا. ئىستانبۇلدا ئۇيغۇر تۈركولوگلارنىڭ يىغىنى ئۆتكۈزۈلۈپ، ئانا تىل مائارىپى ۋە مەدەنىيەتنى قوغداش مەسىلىلىرى مۇزاكىرە قىلىندى [Source](https://www.uygurnews.com/en/january-2026-uygur-news/). شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى (WUC) 2026-يىلى ماي ئېيىدا مىيۇنخېندا چوڭ تىپتىكى ئۇيغۇر ياشلار يىغىنى ئۆتكۈزۈشنى پىلانلىماقتا [Source](https://www.uygurnews.com/en/february-2026-uygur-news/).

خۇلاسە: ئۈممەتنىڭ مەسئۇلىيىتى

شەرقىي تۈركىستاندىكى زۇلۇم پەقەت ئۇيغۇرلارنىڭلا مەسىلىسى ئەمەس، بەلكى پۈتۈن ئىسلام دۇنياسىنىڭ ئىززەت-ھۆرمىتىگە چېتىلىدىغان مەسىلىدۇر. خىتاينىڭ ئىسلام دىنىنى ئۆزگەرتىش ۋە مۇسۇلمانلارنى ئاسسىمىلياتسىيە قىلىش پىلانىغا قارشى تۇرۇش ئۈچۈن، مۇسۇلمان دۆلەتلىرى ۋە خەلقلىرى بىرلىكتە ھەرىكەت قىلىشى كېرەك. ئىقتىسادىي مەنپەئەت ئۈچۈن دىنىي قېرىنداشلىرىنى قۇربان قىلىش، ئىسلامنىڭ ئادالەت ۋە مەزلوملارغا ياردەم قىلىش پىرىنسىپلىرىغا پۈتۈنلەي زىتتۇر.

بۈگۈن شەرقىي تۈركىستاندا يۈز بېرىۋاتقانلار، ئەتە باشقا مۇسۇلمان جەمئىيەتلىرىدە يۈز بەرمەيدۇ دەپ كىم كاپالەت بېرەلەيدۇ؟ شۇڭا، ئۈممەت سۈپىتىدە بىزنىڭ مەسئۇلىيىتىمىز - ھەقىقەتنى سۆزلەش، مەزلوملارنىڭ ئاۋازى بولۇش ۋە خىتاينىڭ زۇلۇم ماشىنىسىنى توختىتىش ئۈچۈن قولىمىزدىن كەلگەن بارلىق سىياسىي، ئىقتىسادىي ۋە مەدەنىيەت ۋاسىتىلىرىنى ئىشلىتىشتۇر. ئاللاھ مەزلوملار بىلەن بىللەدۇر.