ئىسلام دۆلىتى (ISIS) نىڭ دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدا قايتىدىن باش كۆتۈرۈش ئالامەتلىرى ۋە ئۇنىڭ خەلقئارا بىخەتەرلىك ۋەزىيىتىگە كەلتۈرۈۋاتقان ئېغىر خىرىسلىرى ھەققىدە چوڭقۇر تەھلىل

كىرىش سۆز: زامانىۋى «خاۋارىجلار» نىڭ سايىسى ۋە مۇسۇلمانلار دۇنياسىنىڭ سىنىقى

ئىسلام تارىخىدا، ئەسەبىيلىك روھى بىر نەچچە قېتىم دىنىي تەلىماتلارنى بۇرمىلاش شەكلىدە ئوتتۇرىغا چىققان بولۇپ، ھازىرقى ئەڭ ئېغىر خىرىس «ئىسلام دۆلىتى» (ISIS/Da'esh) دەپ ئاتالغان گۇرۇھتۇر. 2026-يىلىغا كىرگەندە، دۇنيا بىخەتەرلىك ۋەزىيىتى بىئارام قىلارلىق بىر پەيتكە يەتتى: گەرچە بۇ تەشكىلات بىر قانچە يىل ئىلگىرى ئۆزىنىڭ «زېمىن خەلىپىلىكى» نى يوقىتىپ قويغان بولسىمۇ، ئەمما سۈرىيە، ئىراق، ئافغانىستان ۋە ئافرىقا ئىچكىرىلىرىدىكى پائالىيەتلىرى بۇ زەھەرلىك ئۆسمەنىڭ گېئو-سىياسىي بوشلۇقتىن پايدىلىنىپ تېز سۈرئەتتە ئۆزگىرىپ ۋە كېڭىيىۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىپ بەردى. دۇنيا مۇسۇلمانلار جامائىتى (ئۈممەت) ئۈچۈن ئېيتقاندا، بۇ پەقەت بىر بىخەتەرلىك كرىزىسىلا ئەمەس، بەلكى چوڭقۇر ئىدىيىۋى سىناقتۇر. ئاساسىي ئېقىم ئۆلىمالىرى تەرىپىدىن «خاۋارىجلار» (دىندىن چىققۇچىلار، ئەسەبىيلەر) دەپ ئەيىبلەنگەن بۇ زوراۋانلار، ئىسلام نامى بىلەن ئىسلامنى ۋەيران قىلماقتا. ئۇلارنىڭ قايتىدىن باش كۆتۈرۈشى خەلقئارا تىنچلىق ۋە مۇسۇلمانلار دۇنياسىنىڭ ئىچكى مۇقىملىقىغا تەھدىت سالىدىغان بىرىنچى دەرىجىلىك دۈشمەنگە ئايلاندى [Source](https://www.securitycouncilreport.org/what-in-blue/2026/02/counter-terrorism-briefing-on-the-secretary-generals-strategic-level-report-on-isil-daesh-3.php)。

سۈرىيە ۋە ئىراق: ھوقۇق بوشلۇقىدىكى «چوغنىڭ قايتا يانغىنى»

«ئىسلام دۆلىتى» نىڭ بۆشۈكى بولغان لېۋانت رايونىدا، 2024-يىلىنىڭ ئاخىرىدا ۋەزىيەتتە زور ئۆزگىرىش بولدى. 2024-يىلى 12-ئايدا سۈرىيەدىكى ئەسەد ھاكىمىيىتىنىڭ ئاغدۇرۇلۇشى بىلەن، سۈرىيە قالايمىقان ئۆتكۈنچى دەۋرگە قەدەم قويدى [Source](https://www.karamshaar.com/blog/from-resurgence-to-retrenchment-the-evolution-of-isis-after-assads-fall)。گەرچە ئەھمەد ئەششەرائى باشچىلىقىدىكى ۋاقىتلىق ھۆكۈمەت 2025-يىلى 11-ئايدا ئامېرىكا باشچىلىقىدىكى «ئىسلام دۆلىتى» گە قارشى خەلقئارا ئىتتىپاققا قاتناشقان بولسىمۇ، ئەمما ھوقۇق ئالمىشىش كەلتۈرۈپ چىقارغان باشقۇرۇش بوشلۇقى تېررورلۇق قالدۇقلىرىغا نەپەسلىنىش پۇرسىتى يارىتىپ بەردى [Source](https://www.un.org/securitycouncil/s/2026/44)。

بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنىڭ 2026-يىلى 2-ئايدىكى ئەڭ يېڭى دوكلاتىغا قارىغاندا، ISIS نىڭ سۈرىيە ۋە ئىراق زېمىنىدا يەنىلا 3000 ئەتراپىدا ئاكتىپ جەڭچىسى بار [Source](https://amu.tv/132141/)。ئۇلار ئىلگىرىكى كەڭ كۆلەملىك ئۇرۇش شەكلىنى ئۆزگەرتىپ، «چۆل پارتىزانلىق» تاكتىكىسىنى قوللىنىپ، سۈرىيە دېموكراتىك قىسىملىرى (SDF) كونتروللۇقىدىكى نېفىت ئەسلىھەلىرى ۋە ھەربىي بازىلارغا دائىم ھۇجۇم قىلماقتا. مۇسۇلمانلار دۇنياسىنى ئەڭ بىئارام قىلىدىغىنى، سۈرىيەنىڭ شىمالىي شەرقىدىكى ئەل-خول قاتارلىق تۇتۇپ تۇرۇش لاگېرلىرىنىڭ ئەسەبىي ئىدىيەلەرنىڭ «تۇخۇم چۈجىتىش ئورنى» غا ئايلىنىپ قالغانلىقىدۇر. ISIS بىلەن مۇناسىۋەتلىك ئون مىڭلىغان ئاياللار ۋە بالىلارنىڭ ئېغىر شارائىتتا ياشىشى ئىسلامنىڭ ئىززەت-ھۆرمەت ۋە مەرھەمەت توغرىسىدىكى ئاساسىي پرىنسىپلىرىغا خىلاپ بولۇپلا قالماي، تېررورلۇق تەشكىلاتلىرى ئۈچۈن كەلگۈسىدىكى «ئوت» نى ساقلاپ قالماقتا [Source](https://www.securitycouncilreport.org/what-in-blue/2026/02/counter-terrorism-briefing-on-the-secretary-generals-strategic-level-report-on-isil-daesh-3.php)。

خۇراسان تارمىقى (ISIS-K): شەرق مۇسۇلمانلىرىنىڭ قەلبىگە سانجىلغان خەنجەر

ئەگەر سۈرىيە چوغ بولسا، ئافغانىستان ۋە ئۇنىڭ ئەتراپىدىكى رايونلار ھازىرقى ئەڭ قىزىق جەڭ مەيدانىدۇر. ئىسلام دۆلىتى خۇراسان تارمىقى (ISIS-K) بۇ تەشكىلاتنىڭ ئەڭ چوڭ سىرتقا تەھدىت سالىدىغان قانىتىغا ئايلاندى. 2024-يىلى 3-ئايدىكى موسكۋا كروكۇس شەھەرلىك مۇزىكا زالىدىكى ۋەھشىيانە قىلمىش (145 ئادەم قازا قىلغان) ۋە 2024-يىلى 1-ئايدىكى ئىران كېرماندا يۈز بەرگەن ئۆزىنى قوشۇپ پارتلىتىش ھۇجۇمى، بۇ تەشكىلاتنىڭ دۆلەتلەر ھالقىغان پىلانلاش ئىقتىدارىنىڭ كۆرۈنەرلىك ئاشقانلىقىنى ئىسپاتلىدى [Source](https://www.house.gov/homeland-security-committee/terror-threat-snapshot)。

2026-يىلىغا كىرگەندە، ISIS-K نىڭ ئارزۇسى تېخىمۇ كېڭەيدى. 2026-يىلى 1-ئاينىڭ 19-كۈنى، بۇ تەشكىلات كابۇلدىكى بىر رېستوراندا ھۇجۇم قوزغاپ، جۇڭگو پۇقرالىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان كۆپلىگەن پۇقرالارنىڭ ئۆلۈمىنى كەلتۈرۈپ چىقاردى، بۇ قىلمىش ب د ت خەۋپسىزلىك كېڭىشى تەرىپىدىن قاتتىق ئەيىبلەندى [Source](https://amu.tv/132141/)。مۇسۇلمانلار گېئو-سىياسىي نۇقتىسىدىن قارىغاندا، ISIS-K ئافغانىستان تالىبان ھاكىمىيىتىگە خىرىس قىلىپلا قالماي، سۈننىي ۋە شىئەلەر ئوتتۇرىسىدا مەزھەپ ئارا ئۆچمەنلىك قوزغاپ، ئوتتۇرا ئاسىيا ۋە جەنۇبىي ئاسىيا مۇسۇلمان دۆلەتلىرىنىڭ ئىتتىپاقلىقىنى بۇزۇشقا ئۇرۇنماقتا. ئۇلارنىڭ قوبۇل قىلىش نىشانى تاجىكىستان قاتارلىق ئوتتۇرا ئاسىيا دۆلەتلىرىگىچە كېڭەيدى، يەرلىك ئىجتىمائىي زىددىيەت ۋە ئىقتىسادىي قىيىنچىلىقلاردىن پايدىلىنىپ، ساپ ئېتىقادنى نىگىلىستىك زوراۋانلىق قورالىغا ئايلاندۇرماقتا [Source](https://www.osw.waw.pl/en/publikacje/analyses/2024-03-29/islamic-state-khorasan-global-jihads-new-front)。

ئافرىقا: دۇنيا تېررورىزمىنىڭ يېڭى «تەۋرەش مەركىزى»

ھازىر، «ئىسلام دۆلىتى» نىڭ مەركىزى تېز سۈرئەتتە ئافرىقا قىتئەسىگە يۆتكىلىۋاتىدۇ. ساخېل رايونى ۋە غەربىي ئافرىقىدا، ئىسلام دۆلىتى غەربىي ئافرىقا ئۆلكىسى (ISWAP) ۋە ئىسلام دۆلىتى ساخېل ئۆلكىسى (ISSP) يەرلىكتىكى ئەڭ خەتەرلىك قوراللىق كۈچلەرگە ئايلاندى. 2025-يىلدىكى سانلىق مەلۇماتلارغا قارىغاندا، ISWAP نىڭ نىگېرىيە، كامېرون ۋە چاد زېمىنىدىكى ھۇجۇم قېتىم سانى ISIS نىڭ دۇنيا بويىچە ئېلىپ بارغان ھەرىكەتلىرىنىڭ 35% نى ئىگىلىگەن [Source](https://gga.org/iswaps-emergence-as-epicentre-of-jihadism-in-west-africa/)。

مالى، بۇركىنا فاسو ۋە نىگېردىن تەركىب تاپقان «ساخېل دۆلەتلىرى ئىتتىپاقى» (AES) رايونىدا، تېررورلۇق تەشكىلاتلىرى نامراتلىق، كېلىمات ئۆزگىرىشى كەلتۈرۈپ چىقارغان بايلىق تالىشىش ۋە ھۆكۈمەتنىڭ باشقۇرۇش ئىقتىدارىنىڭ ئاجىزلىقىدىن پايدىلىنىپ، پاراللېل بىر «سېلىق» سىستېمىسىنى قۇرۇپ چىقتى — يەنى «زاكات» نامىدا مەجبۇرىي سېلىق ئېلىش، بۇ ئىسلامدىكى خەير-ساخاۋەت تۈزۈمىگە قىلىنغان ئېغىر ھاقارەتتۇر [Source](https://www.kas.de/en/web/auslandsinformationen/artikel/status-of-iswap-and-isgs-in-west-africa-and-sahel)。بۇ خىل «ئۇرۇش ئارقىلىق ئۇرۇشنى بېقىش» ئەندىزىسى كەڭ كۆلەملىك ئىنسانپەرۋەرلىك ئاپەتلىرىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىپ، مىليونلىغان مۇسۇلمان پۇقرانىڭ يۇرت-ماكانسىز قېلىشىنى، مائارىپ ۋە داۋالاش سىستېمىسىنىڭ پالەچ ھالەتكە چۈشۈپ قېلىشىنى كەلتۈرۈپ چىقاردى. ئافرىقىلىق مۇسۇلمان رەھبەرلەر جەمئىيەتنىڭ چىدامچانلىقىنى ئاشۇرۇش ۋە توغرا دىنىي تەلىم-تەربىيە ئارقىلىق بۇ زەھەرلىك ئىدىيىنىڭ سىڭىپ كىرىشىگە قارشى تۇرۇش كېرەكلىكىنى كۆپ قېتىم تەكىتلىدى [Source](https://www.securitycouncilreport.org/monthly-forecast/2025-11/west-africa-and-the-sahel-3.php)。

رەقەملىك خەلىپىلىك: سۈنئىي ئىدراك ۋە كىرىپتو پۇللار تەرىپىدىن ھەيدىلىدىغان ئىدىيىۋى ئۇرۇش

2026-يىلىغا كەلگەندە، «ئىسلام دۆلىتى» نىڭ تەھدىتى جىسمانىي جەڭ مەيدانىدىن ئېشىپ كەتتى. بۇ تەشكىلات ھەيران قالارلىق تېخنىكىلىق ماسلىشىشچانلىقىنى نامايان قىلدى. ب د ت تېررورizmغا قارشى تۇرۇش ئىشخانىسىنىڭ ئاگاھلاندۇرۇشىچە، ISIS سۈنئىي ئىدراك (AI) تىن پايدىلىنىپ، ئىنتايىن قۇتراتقۇلۇق خاراكتېرلىك كۆپ تىللىق تەشۋىقات سىنلىرىنى ئىشلەپ، دۇنيا مىقياسىدىكى چېتىلىپ قالغان ياشلارغا نىشانلىق تارقاتماقتا [Source](https://www.un.org/securitycouncil/s/2026/44)。

بۇنىڭدىن باشقا، بۇ تەشكىلات مەبلەغ يۆتكەشتە كىرىپتو پۇللار ۋە مەۋھۇم مۈلۈكلەرگە تايىنىپ، ئەنئەنىۋى خەلقئارا پۇل-مۇئامىلە نازارەتچىلىكىدىن قاچماقتا. 2025-يىلىنىڭ بېشىدا ئامېرىكىنىڭ يېڭى ئورلېئان شەھىرىدە يۈز بەرگەن ئۆزىنى قوشۇپ پارتلىتىش ھۇجۇمىدا (14 ئادەم قازا قىلغان)، جىنايەتچى توردا ISIS نىڭ ئەسەبىي ئىدىيەسىنىڭ تەسىرىگە ئۇچراپ، ئۆزىنى رادىكاللاشتۇرغان [Source](https://www.house.gov/homeland-security-committee/terror-threat-snapshot)。بۇ خىل «مەركەزسىزلەشتۈرۈلگەن» تېررورلۇق ئەندىزىسى ھەرقانداق بىر دۆلەتتىكى مۇسۇلمانلار جامائىتىنىڭ داغلىنىش خەۋپىگە دۇچ كېلىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ. مۇسۇلمانلار دۇنياسى ئۈچۈن، تور بوشلۇقىدىكى چۈشەندۈرۈش ھوقۇقىنى قايتۇرۇۋېلىش، تىنچ، مۆتىدىل (Wasatiyyah) ئىسلام قىممەت قارىشى بىلەن ئەسەبىي بايانلارنى ئالماشتۇرۇش كېچىكتۈرگىلى بولمايدىغان مەدەنىيەت جىھادىدۇر.

چوڭقۇر تەھلىل: نېمە ئۈچۈن «ئىسلام دۆلىتى» مۇسۇلمانلار دۇنياسىنىڭ ئورتاق دۈشمىنى؟

ئىسلام فىقھى نۇقتىسىدىن تەھلىل قىلغاندا، «ئىسلام دۆلىتى» نىڭ قىلمىشلىرى «شەرىئەتنىڭ مەقسەتلىرى» (Maqasid al-Shari'ah) دىن، يەنى ھاياتنى، دىننى، ئەقىلنى، ئەۋلادنى ۋە مال-مۈلۈكنى قوغداشتىن پۈتۈنلەي يىراقلاشقان. ئۇلار «تەكفىر» (باشقىلارنى دىندىن چىققان دەپ ئېلان قىلىش) ۋاسىتىسىنى قالايمىقان ئىشلىتىپ، قېرىنداشلىرىنى ئۆلتۈرمەكتە، بۇنداق قىلمىشلار قۇرئان ۋە ھەدىستە قاتتىق مەنئى قىلىنغان [Source](https://muslimmatters.org/2015/08/24/khawarij-ideology-isis-savagery-part-one/)。

1. **دىنىي تەلىماتلارنى ئۆز مەقسىتىگە يارىشا بۇرمىلاش**: ئۇلار «جىھاد» دېگەن مۇقەددەس چۈشەنچىنى قارىغۇلارچە ئۆلتۈرۈشكە تارايتىپ، ئىسلامدىكى ئۇرۇش ئەخلاقىغا دائىر قاتتىق بەلگىلىمىلەرنى (مەسىلەن: ئاياللار، بالىلار، قېرىلار ۋە ئۇرۇش قىلمايدىغانلارغا زىيان يەتكۈزمەسلىك) نەزەردىن ساقىت قىلدى. 2. **مۇسۇلمانلارنىڭ ئوبرازىنى بۇزۇش**: ISIS نىڭ ۋەھشىيلىكى دۇنيا مىقياسىدا ئېغىر «ئىسلاموفوبىيە» نى كەلتۈرۈپ چىقىرىپ، بىگۇناھ مۇسۇلمانلارنىڭ غەرب جەمئىيىتىدە كەمسىتىلىشى، ھەتتا زوراۋانلىققا ئۇچرىشىنى كەلتۈرۈپ چىقاردى. ئۇلار ئىسلامنى قوغداۋاتقىنى يوق، بەلكى ئىچكى جەھەتتىن مۇسۇلمانلار دۇنياسىنىڭ يۇمشاق كۈچىنى پارچىلاۋاتىدۇ. 3. **گېئو-سىياسىي ئويۇنچۇق**: نۇرغۇن مۇسۇلمان ئۆلىمالار ئەسەبىي تەشكىلاتلارنىڭ ئوتتۇرىغا چىقىشىنىڭ دائىم تاشقى كۈچلەرنىڭ ئارىلىشىشى ۋە رايونلۇق ھۆكۈمرانلىق تالىشىش ئويۇنلىرى بىلەن بىللە كېلىدىغانلىقىنى كۆرسەتتى. ISIS نىڭ پائالىيەتلىرى دائىم مۇسۇلمان دۆلەتلىرىنىڭ ئىگىلىك ھوقۇقى زىيانغا ئۇچرىغان، ئىجتىمائىي مۇقىمسىزلىق يۈز بەرگەن پەيتلەردە كۆرۈلىدۇ، نەتىجىدە ھەمىشە مۇسۇلمان زېمىنلىرىنىڭ تېخىمۇ پارچىلىنىشى ۋە خارابلىشىشى كېلىپ چىقىدۇ [Source](https://www.idsa.in/issuebrief/isis-in-2025-the-resurging-threat-rsharma-270325)。

خۇلاسە: ئىتتىپاقلىق ۋە ئويغىنىشقا چاقىرىق

«ئىسلام دۆلىتى» نىڭ 2026-يىلدىكى دۇنياۋى قايتىدىن باش كۆتۈرۈشىگە قارىتا، خەلقئارا جەمئىيەت — بولۇپمۇ مۇسۇلمان دۆلەتلىرى — پەقەت ھەربىي زەربە بېرىش بىلەنلا بۇ كېسەلنى يىلتىزىدىن يوقىتالمايدىغانلىقىنى تونۇپ يېتىشى كېرەك. بىزگە كۆپ قاتلاملىق تەدبىر كېرەك: بىخەتەرلىك جەھەتتە ئاخبارات ئالماشتۇرۇش ۋە چېگرا كونتروللۇقىنى كۈچەيتىش؛ ئىقتىسادىي جەھەتتە ئەسەبىيلىكنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدىغان نامراتلىق تۇپرىقىنى يوقىتىش؛ ئىدىيىۋى جەھەتتە، توغرا ئۆلىمالار ئاۋاز چىقىرىپ، ئەسەبىيلىكنىڭ مەنتىقىسىزلىكىنى ئاشكارىلاش.

پەيغەمبەر مۇھەممەد (ئاللاھنىڭ تەرىپى ۋە سالامى بولسۇن) ئالدىن مەلۇم قىلغاندەك، بۇ «ياش، ئەقىلسىز» ئەسەبىيلەر ئوقنىڭ ئوۋنى تېشىپ ئۆتكىنىدەك دىندىن چىقىپ كېتىدۇ. دۇنيا مۇسۇلمانلار جامائىتى ئىتتىپاقلىشىپ، ئېتىقادىمىزنىڭ ساپلىقى ۋە تىنچلىقىنى قوغدىشى كېرەك. پەقەت ئادالەتنىڭ ئاۋازى ئۆچمەنلىكنىڭ غوۋغاسىدىن ئېشىپ كەتكەندە، باشقۇرۇشنىڭ نۇرى قالايمىقان بۇلۇڭ-پۇچقاقلارغا چۈشكەندە، ئۆزىنى «ئىسلام دۆلىتى» دەپ ئاتىغان بۇ ساختا ھاكىمىيەت تارىخنىڭ چاڭ-توزانلىرى ئىچىدە ھەقىقىي يوقىلىدۇ [Source](https://www.securitycouncilreport.org/what-in-blue/2026/02/counter-terrorism-briefing-on-the-secretary-generals-strategic-level-report-on-isil-daesh-3.php)。