شەرقىي تۈركىستان خەۋەر ئاگېنتلىقىنىڭ بۈگۈنكى يېڭى خەۋەرلىرى ۋە ئۇيغۇر ئېلىدىكى ئەڭ يېڭى سىياسىي ۋە ئىجتىمائىي ئۆزگىرىشلەر ھەققىدە تەپسىلىي مەلۇماتلىرى

كىرىش سۆز: ئۈممەتنىڭ ئاۋازى ۋە ھەقىقەتنىڭ مەشئىلى

شەرقىي تۈركىستان خەۋەر ئاگېنتلىقى (ETNA) ئۇزۇن يىللاردىن بۇيان خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ قاتتىق ئۇچۇر قامالى ئاستىدا قالغان ئۇيغۇر مۇسۇلمانلىرىنىڭ دۇنياغا ئېچىلغان كۆزنىكى ۋە ئۈممەتنىڭ ئاۋازى بولۇپ كەلمەكتە. بۈگۈنكى كۈندە، شەرقىي تۈركىستاندىكى ۋەزىيەت پەقەت بىر كىشىلىك ھوقۇق مەسىلىسىلا ئەمەس، بەلكى پۈتۈن ئىسلام دۇنياسىنىڭ كىملىكى، ئېتىقادى ۋە ئىززەت-ھۆرمىتىگە قىلىنغان سىستېمىلىق بىر ھۇجۇمدۇر. شەرقىي تۈركىستان خەۋەر ئاگېنتلىقىنىڭ 2026-يىلى فېۋرال ئېيىدىكى ئەڭ يېڭى مەلۇماتلىرىغا ئاساسلانغاندا، رايوندىكى سىياسىي ۋە ئىجتىمائىي بېسىم يېڭى بىر باسقۇچقا قەدەم قويغان بولۇپ، خىتاي دائىرىلىرى «ئىسلامنى خىتايلاشتۇرۇش» نامى ئاستىدا مۇسۇلمانلارنىڭ ئەڭ ئەقەللىي دىنىي پائالىيەتلىرىنىمۇ جىنايەت دەپ بېكىتمەكتە [Source](https://turkistanpress.com).

2025-يىللىق كىشىلىك ھوقۇق كۆرسەتكۈچى ۋە رەقەملىك زۇلۇمنىڭ كۈچىيىشى

2026-يىلى 16-فېۋرال كۈنى ئىستانبۇلدا ئېلان قىلىنغان «2025-يىللىق شەرقىي تۈركىستان كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكى كۆرسەتكۈچى» دوكلاتىدا كۆرسىتىلىشىچە، خىتاينىڭ رايوندىكى باستۇرۇش سىياسەتلىرى تېخىمۇ سىستېمىلىق ۋە رەقەملىك تۈس ئالغان [Source](https://uyghurtimes.com). دوكلاتتا تەكىتلىنىشىچە، 2024-يىلىدىكى فىزىكىلىق كونترول قىلىش مېخانىزمى 2025-يىلىغا كەلگەندە سۈنئىي ئەقىل (AI) تەرىپىدىن قوللىنىدىغان ئاپتوماتىك نازارەت سىستېمىسىغا تولۇق ئۆزگەرگەن. بۇ سىستېما ھەر بىر ئۇيغۇر مۇسۇلماننىڭ كۈندىلىك ھەرىكىتىنى، كىم بىلەن كۆرۈشكەنلىكىنى ۋە دىنىي مايىللىقىنى سۈنئىي ئەقىل ئارقىلىق ئانالىز قىلىپ، «خەتەرلىك» دەپ قارالغانلارنى ئالدىن بېكىتىپ چىقماقتا.

بۇ رەقەملىك ئاپارتېيد سىستېمىسى مۇسۇلمانلارنىڭ مەسچىتكە بېرىشى، روزا تۇتۇشى ياكى ئۆزئارا ئىسلامىي سالاملىشىشىنىمۇ نازارەت ئاستىغا ئالغان. شەرقىي تۈركىستان خەۋەر ئاگېنتلىقىنىڭ خەۋىرىگە قارىغاندا، بۇ خىل يۇقىرى تېخنىكىلىق نازارەت ئاستىدا، ئۇيغۇر جەمئىيىتىنىڭ ئىجتىمائىي قۇرۇلمىسى پۈتۈنلەي پارچىلانماقتا [Source](https://turkistanpress.com).

ئىسلام كىملىكىگە قىلىنغان ھۇجۇم: سالامنىڭ چەكلىنىشى ۋە مەسچىتلەرنىڭ ئۆزگەرتىلىشى

يېقىندا ئاشكارىلانغان ساقچى يىغىنى خاتىرىلىرىگە ئاساسلانغاندا، قەشقەر قاتارلىق شەھەرلەردە ئۇيغۇرلارنىڭ ئۆزئارا «ئەسسالامۇ ئەلەيكۇم» دەپ سالاملىشىشى چەكلەنگەن بولۇپ، ئۇنىڭ ئورنىغا كوممۇنىستىك پارتىيەنى مەدھىيەلەيدىغان سۆزلەرنى ئىشلىتىش مەجبۇرىي قىلىنغان [Source](https://uyghurcongress.org). بۇ پەقەت بىر تىل مەسىلىسى ئەمەس، بەلكى ئىسلامنىڭ ئەڭ ئاساسلىق شۇئارلىرىدىن بىرىنى يوقىتىش ئارقىلىق، مۇسۇلمانلارنىڭ قەلبىدىكى ئاللاھقا بولغان باغلىنىشنى ئۈزۈپ تاشلاشقا ئۇرۇنۇشتۇر.

خىتاي دائىرىلىرى يەنە «ئىسلامنى خىتايلاشتۇرۇش» سىياسىتى دائىرىسىدە 16 مىڭدىن ئارتۇق مەسچىتنى چېقىپ تاشلىغان ياكى ئۇلارنىڭ گۈمبەز ۋە مۇنارلىرىنى ئېلىۋېتىپ، خىتايچە ئۇسلۇبتىكى بىنالارغا ئايلاندۇرغان [Source](https://tribuneindia.com). شەرقىي تۈركىستان خەۋەر ئاگېنتلىقىنىڭ بۈگۈنكى خەۋەرلىرىدە كۆرسىتىلىشىچە، ھەتتا ساق قالغان مەسچىتلەردىمۇ خىتاي ساياھەتچىلىرىنىڭ ئۇسسۇل ئوينىشىغا يول قويۇلۇپ، مۇسۇلمانلارنىڭ مۇقەددەس جايلىرى ھاقارەت قىلىنماقتا [Source](https://turkistanpress.com). بۇ خىل قىلمىشلار پۈتۈن دۇنيا مۇسۇلمانلىرىنىڭ غەزىپىنى قوزغىشى كېرەك بولغان بىر ئېتىقاد جېڭىدۇر.

خەلقئارالىق سىياسىي ئويۇنلار ۋە ئىسلام ھەمكارلىق تەشكىلاتىنىڭ پوزىتسىيەسى

شەرقىي تۈركىستان سۈرگۈندى ھۆكۈمىتى (ETGE) 2026-يىلى يانۋاردا ئېلان قىلغان باياناتىدا، ئىسلام ھەمكارلىق تەشكىلاتىنىڭ (OIC) خىتاي بىلەن بولغان يېقىن مۇناسىۋىتىنى قاتتىق ئەيىبلىدى [Source](https://tribuneindia.com). ئىسلام ھەمكارلىق تەشكىلاتىنىڭ باش كاتىپى ھىسەين ئىبراھىم تاھانىڭ بېيجىڭ زىيارىتى ۋە خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى سىياسەتلىرىنى قوللىشى، ئۇيغۇر مۇسۇلمانلىرى تەرىپىدىن «خىيانەت» دەپ باھالانماقتا [Source](https://uyghurstudy.org).

ئىسلام دۇنياسىنىڭ رەھبەرلىرى ئىقتىسادىي مەنپەئەتنى ئالدىنقى ورۇنغا قويۇپ، ئۆز قېرىنداشلىرىنىڭ قىرغىن قىلىنىشىغا سۈكۈت قىلماقتا. شەرقىي تۈركىستان خەۋەر ئاگېنتلىقى بۇ خىل سىياسىي پوزىتسىيەلەرنىڭ ئۈممەتنىڭ بىرلىكىگە ئېغىر زىيان يەتكۈزىدىغانلىقىنى، خىتاينىڭ بۇ سۈكۈتتىن پايدىلىنىپ ئۆز جىنايەتلىرىنى قانۇنلاشتۇرۇۋاتقانلىقىنى ئاگاھلاندۇرماقتا [Source](https://east-turkistan.net).

مەجبۇرىي ئەمگەك ۋە ئىقتىسادىي قۇللۇق

خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى يەنە بىر چوڭ جىنايىتى «مەجبۇرىي ئەمگەك» سىستېمىسىدۇر. مىڭلىغان ئۇيغۇر ياشلىرى «تەربىيەلەش» نامىدىكى لاگېرلارنى پۈتتۈرگەندىن كېيىن، خىتاينىڭ ئىچكىرى ئۆلكىلىرىدىكى زاۋۇتلارغا مەجبۇرىي يۆتكىلىپ، قۇل سۈپىتىدە ئىشلىتىلمەكتە [Source](https://genocidewatch.com). خەلقئارالىق ماركىلارنىڭ تەمىنلەش زەنجىرىدە يەنىلا ئۇيغۇرلارنىڭ مەجبۇرىي ئەمگىكى بارلىقى ھەققىدىكى دوكلاتلار ئارقا-ئارقىدىن ئېلان قىلىنماقتا.

ئامېرىكا ۋە ياۋروپا ئىتتىپاقى بۇ مەسىلىدە بەزى جازا تەدبىرلىرىنى قوللانغان بولسىمۇ، خىتاي دائىرىلىرى بۇنى «نامراتلىقتىن قۇتقۇزۇش» دەپ پەردازلىماقتا [Source](https://uscirf.gov). شەرقىي تۈركىستان خەۋەر ئاگېنتلىقىنىڭ تەھلىللىرىگە قارىغاندا، بۇ سىستېما ئۇيغۇرلارنىڭ ئىقتىسادىي مۇستەقىللىقىنى يوقىتىش ۋە ئۇلارنى خىتاي دۆلىتىگە تولۇق بېقىنىدىغان قىلىپ قويۇشنى مەقسەت قىلىدۇ.

تۈركىيەدىكى ئۇيغۇرلارنىڭ ۋەزىيىتى ۋە ئۈممەتنىڭ مەسئۇلىيىتى

تۈركىيە ئۇزۇن يىللاردىن بۇيان ئۇيغۇر مۇسۇلمانلىرى ئۈچۈن ئەڭ بىخەتەر پاناھگاھ بولۇپ كەلگەن ئىدى. ئەمما يېقىنقى يىللاردا، خىتاي بىلەن بولغان مۇناسىۋەتنىڭ كۈچىيىشىگە ئەگىشىپ، تۈركىيەدىكى بەزى ئۇيغۇرلارغا «چەكلىمە كودى» قويۇلۇش ۋە تۇتۇپ تۇرۇلۇش ئەھۋاللىرى كۆرۈلمەكتە [Source](https://hrw.org). بۇ ئەھۋال مۇھاجىرەتتىكى ئۇيغۇر جەمئىيىتىدە زور ئەندىشە پەيدا قىلماقتا.

ئىسلامىي نۇقتىئىنەزەردىن قارىغاندا، بىر مۇسۇلماننىڭ يەنە بىر مۇسۇلماننى زالىمغا تاپشۇرۇپ بېرىشى چوڭ گۇناھ ۋە خىيانەتتۇر. شەرقىي تۈركىستان خەۋەر ئاگېنتلىقى پۈتۈن ئۈممەتنى، بولۇپمۇ تۈركىيە خەلقىنى ۋە ھۆكۈمىتىنى ئۆز قېرىنداشلىرىغا ئىگە چىقىشقا، خىتاينىڭ بېسىمىغا تەسلىم بولماسلىققا چاقىرماقتا [Source](https://ihh.org.tr).

خۇلاسە: ئادالەت ئۈچۈن كۈرەش

شەرقىي تۈركىستان خەۋەر ئاگېنتلىقىنىڭ بۈگۈنكى يېڭى خەۋەرلىرى بىزگە شۇنى كۆرسىتىپ بېرىدۇكى، ئۇيغۇر ئېلىدىكى زۇلۇم پەقەت كۈچىيىۋاتىدۇ، ئەمما ئۇيغۇر خەلقىنىڭ ئۆز ئېتىقادى ۋە كىملىكىنى ساقلاپ قېلىش ئىرادىسىمۇ سۇنمىدى. ئۈممەت سۈپىتىدە بىزنىڭ مەسئۇلىيىتىمىز، بۇ زۇلۇمنى دۇنياغا ئاڭلىتىش، مەجبۇرىي ئەمگەك مەھسۇلاتلىرىنى بايقۇت قىلىش ۋە سىياسىي جەھەتتىن شەرقىي تۈركىستان خەلقىنى قوللاشتۇر. ئاللاھنىڭ ئادالىتى ئەلۋەتتە غەلىبە قىلىدۇ، ئەمما بىزنىڭ بۇ سىناقتا قايسى تەرەپتە تۇرغانلىقىمىز تارىخ ۋە ئاللاھنىڭ ئالدىدا ھېسابلىنىدۇ.