ئىسلام ئاخبارات ئاگېنتلىقلىرىنىڭ يېڭى ھەرىكىتى: كۆپ دۆلەتلىك تاراتقۇ ئورگانلىرى رىيادتا يىغىلىپ، ئىسلام دۇنياسىنىڭ ئاخبارات ھەمكارلىقى ۋە مەدەنىيەت تارقىتىشنى كۈچەيتىشنىڭ يېڭى ئىستراتېگىيەلىرىنى مۇزاكىرە قىلدى.

كىرىش سۆز: رىياد ئورتاق تونۇشى ۋە ئىسلام تاراتقۇلىرىنىڭ يېڭى دەۋرى

2026-يىلى 2-ئايدىكى بۇ ئۆزگىرىشلەرگە تولغان پەيتتە، سەئۇدى ئەرەبىستاننىڭ پايتەختى رىياد يەنە بىر قېتىم دۇنيا مۇسۇلمانلار جامائىتى (ئۈممەت) نىڭ دىققەت مەركىزىگە ئايلاندى. «2026-يىللىق سەئۇدى تاراتقۇ مۇنبىرى» نىڭ مۇۋەپپەقىيەتلىك ئۆتكۈزۈلۈشى ۋە ئىسلام ھەمكارلىق تەشكىلاتى ئاخبارات ئاگېنتلىقلىرى ئىتتىپاقى (UNA) نىڭ بىر قاتار يۇقىرى دەرىجىلىك يىغىنلىرىنىڭ ئېچىلىشىغا ئەگىشىپ، ئىسلام دۇنياسىنىڭ ئاخبارات ھەمكارلىقى مىسلى كۆرۈلمىگەن ئىستراتېگىيەلىك كېڭىيىش باسقۇچىغا كىردى. دۇنياۋى ئۇچۇر مۇھىتىدىكى كەسكىن ئۆزگىرىشلەرگە يۈزلىنىپ، 57 ئەزا دۆلەتتىن كەلگەن تاراتقۇ ئورگانلىرىنىڭ ۋەكىللىرى رىيادتا جەم بولۇپ، تېخنىكىدا يېڭىلىق يارىتىش، بايلىقتىن تەڭ بەھرىمەن بولۇش ۋە قىممەت قارىشىنى قوغداش ئارقىلىق، تېخىمۇ ئادىل، ئوبيېكتىپ ۋە ئىسلام قىممەت قارىشىغا ئۇيغۇن كېلىدىغان دۇنياۋى تارقىتىش سىستېمىسىنى بەرپا قىلىشنى ئورتاق مۇزاكىرە قىلدى [Source](https://spa.gov.sa)。

بۇ قېتىمقى يىغىن ئۆتكەن ھەمكارلىق نەتىجىلىرىنى خۇلاسىلەپلا قالماي، بەلكى كەلگۈسى ئون يىلدىكى ئىسلام دۇنياسىنىڭ «ئاخبارات ئىگىلىك ھوقۇقى» نى چوڭقۇر پىلانلاش بولۇپ ھېسابلىنىدۇ. غەرب تاراتقۇلىرىنىڭ خەلقئارالىق بايانلارنى ئۇزۇن مۇددەت مونوپول قىلىشى ۋە ئىسلامغا قارشى تۇرۇش كەيپىياتى (Islamophobia) نىڭ دۇنيا مىقياسىدا داۋاملىق كېڭىيىۋاتقان ئارقا كۆرۈنۈشىدە، رىياد يىغىنىدا ئوتتۇرىغا قويۇلغان يېڭى ئىستراتېگىيەلەر مۇسۇلمانلار دۇنياسىنىڭ سۆز قىلىش ھوقۇقىنى قايتۇرۇۋېلىشى ۋە «ھەقىقىي ئىسلام ئوبرازى» نى تارقىتىشىدىكى ھەل قىلغۇچ قەدەم دەپ قارالدى.

بىرىنچى، ئىستراتېگىيەلىك يادرۇ: بايان قىلىش ئىگىلىك ھوقۇقىنى قايتا بەرپا قىلىش ۋە ئىسلامغا قارشى تۇرۇش كەيپىياتىغا زەربە بېرىش

ئۇزۇندىن بۇيان، ئىسلام دۇنياسى خەلقئارا ئاممىۋى پىكىر مەيدانىدا دائىم پاسسىپ ئورۇندا تۇرۇپ كەلدى. رىياد يىغىنىدا ئاخبارات ھەمكارلىقىنى كۈچەيتىشنىڭ بىرىنچى ۋەزىپىسى غەرب تاراتقۇلىرىنىڭ بايان قىلىش ھۆكۈمرانلىقىنى بۇزۇپ تاشلاش ئىكەنلىكى ئېنىق كۆرسىتىلدى. UNA نىڭ باش مۇدىرى مۇھەممەد بىن ئابدۇللاھ راب ئەليامى (Mohammed bin Abdurrab Al-Yami) يىغىندا مۇنداق تەكىتلىدى: ئىسلام ئاخبارات ئاگېنتلىقلىرى پەقەت ئۇچۇر يەتكۈزگۈچىلا ئەمەس، بەلكى مۇسۇلمانلار مەدەنىيىتى قىممەت قارىشىنى قوغدىغۇچىلاردۇر [Source](https://una-oic.org)。

### 1.1 بىرلىككە كەلگەن ئاممىۋى پىكىر مۇداپىئە سېپىنى قۇرۇش. يىغىندا مۇسۇلمانلار توپىغا قارىتىلغان ئازدۇرغۇچى خەۋەرلەر ۋە نەپرەت سۆزلىرىگە قارىتا ئەمەلىي ۋاقىتتا قايتۇرما زەربە بېرىش ئۈچۈن، چېگرا ھالقىغان «تاراتقۇلارنى كۆزىتىش ۋە تېز ئىنكاس قايتۇرۇش مېخانىزمى» قۇرۇش توغرىسىدا ئورتاق تونۇش ھاسىل قىلىندى. بۇ مېخانىزم UNA نىڭ رەقەملىك سۇپىسىغا تايىنىپ، ھەر قايسى ئەزا دۆلەتلەرنىڭ ئاخبارات ئاگېنتلىقلىرىنىڭ بايلىقىنى بىرلەشتۈرۈپ، مۇھىم خەلقئارالىق ۋەقەلەردە ئىسلام دۇنياسىنىڭ بىرلىككە كەلگەن ۋە كۈچلۈك ئاۋاز چىقىرىشىغا كاپالەتلىك قىلىدۇ. بۇ پەقەت ئاخبارات كەسپىدىكى ھەمكارلىقلا ئەمەس، بەلكى «ئىسلام ھەمكارلىق تەشكىلاتى نىزامنامىسى» روھىنى ئاساس قىلغان سىياسىي ۋە مەدەنىيەت ئاڭلىقلىقىدۇر [Source](https://china-embassy.gov.sa)。

### 1.2 «ئوتتۇرا يول» ئىدىيەسى ۋە ھەقىقىي ئوبرازنى تارقىتىش. خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ ئىسلام دىنىغا بولغان خاتا چۈشەنچىلىرىگە قارىتا، يىغىندا «مەككە خىتابنامىسى» ۋە «ئىسلام مەزھەپلىرى ئارا كۆۋرۈك سېلىش» ھۆججەتلىرىدە تەشەببۇس قىلىنغان مۆتىدىل، كەڭ قورساق ۋە تىنچلىق ئىدىيەلىرىنى كۆپ تىللىق، كۆپ يوللۇق تارقىتىش توغرىسىدا مۇزاكىرە ئېلىپ بېرىلدى [Source](https://see.news)。 مۇسۇلمان ئەمەس دۆلەتلەرنىڭ تاراتقۇلىرى بىلەن بولغان دىئالوگنى كۈچەيتىش ئارقىلىق، ئىسلام ئاخبارات ئاگېنتلىقلىرى مۇسۇلمانلار جەمئىيىتىنىڭ پەن-تېخنىكا، مەدەنىيەت ۋە ئىنسانپەرۋەرلىك ساھەلىرىدىكى ھەقىقىي تۆھپىلىرىنى نامايان قىلىپ، ئىسلامغا قارشى تۇرۇش كەيپىياتىنىڭ ئاساسىنى يىلتىزىدىن يوقىتىشنى مەقسەت قىلىدۇ.

ئىككىنچى، تېخنىكا ئارقىلىق كۈچلەندۈرۈش: سۈنئىي ئىدراك (AI) بىلەن رەقەملىك ئۆزگىرىشنىڭ چوڭقۇر يۇغۇرۇلۇشى

2026-يىلدىكى تاراتقۇ ئېكولوگىيەسىدە، سۈنئىي ئىدراك (AI) كەم بولسا بولمايدىغان ئىشلەپچىقىرىش كۈچىگە ئايلاندى. رىياد يىغىنىنىڭ بىر يادرولۇق تېمىسى «رەقەملىك ئۆزگىرىش تۈرى» بولۇپ، ئۇ ئەڭ ئالدىنقى قاتاردىكى تېخنىكىلاردىن پايدىلىنىپ ئىسلام ئاخبارات ئاگېنتلىقلىرىنىڭ تارقىتىش ئۈنۈمىنى ئۆستۈرۈشنى مەقسەت قىلىدۇ [Source](https://una-oic.org)。

### 2.1 AI تەھرىر بۆلۈمى ۋە كۆپ تىللىق ئاپتوماتىك تەرجىمە. UNA ئۆزىنىڭ «AI تەھرىرلىگۈچ» ۋە «سۈنئىي ئىدراك ماشىنا ئادەم» سىستېمىسىنى تېخىمۇ ئومۇملاشتۇرىدىغانلىقىنى ئېلان قىلدى. بۇ قوراللار ئەزا دۆلەتلەر ئېلان قىلغان خەۋەرلەرنى ئەرەب، ئىنگلىز، فىرانسۇز، خەنزۇ قاتارلىق كۆپ خىل تىللارغا ئەمەلىي ۋاقىتتا تەرجىمە قىلالايدۇ، بۇ خەۋەرلەرنىڭ ئىسلام دۇنياسى ئىچىدە ۋە دۇنيا مىقياسىدا تارقىلىش ۋاقتىنى زور دەرىجىدە قىسقارتىدۇ. بۇ بايلىقى بىر قەدەر كەمچىل بولغان ئافرىقا ۋە ئاسىيادىكى بەزى مۇسۇلمان ئەزا دۆلەتلەرنىڭ ئاخبارات ئاگېنتلىقلىرى ئۈچۈن زور تېخنىكىلىق پايدا ھېسابلىنىدۇ [Source](https://una-oic.org)。

### 2.2 يالغان خەۋەرلەرنى تەكشۈرۈش قوراللىرىنىڭ دەرىجىسىنى ئۆستۈرۈش. ئۇچۇر پارتلىغان دەۋردە، ھەقىقەت دائىم كۆمۈلۈپ قالىدۇ. يىغىندا ئىسلام دىنى ۋە مۇسۇلمان دۆلەتلىرىگە چېتىشلىق يالغان ئۇچۇرلارنى پەرقلەندۈرۈش ۋە بەلگە قويۇش ئۈچۈن مەخسۇس لايىھەلەنگەن يېڭى ئەۋلاد «يالغان خەۋەرلەرنى تەكشۈرۈش قورالى» كۆرسىتىلدى. بلوكچەين تېخنىكىسى ئارقىلىق خەۋەر مەنبەسىنىڭ ئىز قوغلىنىشىغا كاپالەتلىك قىلىش ئارقىلىق، ئىسلام ئاخبارات ئاگېنتلىقلىرى ئىتتىپاقى ئىشەنچنى ئاساس قىلغان ئاخبارات ئېكولوگىيە سىستېمىسىنى بەرپا قىلىپ، ئۈممەتنى بىلىش جېڭى (cognitive warfare) نىڭ زىيىنىدىن قوغداشقا تىرىشىدۇ [Source](https://una-oic.org)。

ئۈچىنچى، يادرولۇق ئەندىشە: پەلەستىن مەسىلىسى ۋە تاراتقۇلارنىڭ ئەخلاقىي مەسئۇلىيىتى

ئىسلام دۇنياسى ئۈچۈن، پەلەستىن مەسىلىسى ھەمىشە يادرولۇق مەسىلە بولۇپ كەلدى. رىياد يىغىنى جەريانىدا، ھەر قايسى دۆلەتلەرنىڭ تاراتقۇ ئورگانلىرى ئاخبارات خەۋەرلىرىدە پەلەستىن خەلقىنىڭ قانۇنىي ھوقۇقلىرىنى قەتئىي قوللايدىغانلىقىنى قايتا تەكىتلىدى. 2026-يىلى 2-ئاينىڭ 26-كۈنى، ئىسلام ھەمكارلىق تەشكىلاتى ئىجرائىيە كومىتېتى جىددەدە جىددىي يىغىن ئېچىپ، ئىسرائىلىيەنىڭ غەربىي قىرغاقنى قوشۇۋېلىش توغرىسىدىكى قانۇنسىز قارارىنى مۇزاكىرە قىلدى، رىيادتىكى تاراتقۇ يىغىنى بولسا ئاممىۋى پىكىر مەيدانىدا بۇ دىپلوماتىيە كۈرىشىگە قانداق ماسلىشىشنى تەڭ مۇزاكىرە قىلدى [Source](https://oic-oci.org)。

### 3.1 «پەلەستىن كۆزىتىش پونكىتى» نىڭ ئىقتىدارىنى كۈچەيتىش. UNA قول ئاستىدىكى «پەلەستىن كۆزىتىش پونكىتى» تېخىمۇ يۇقىرى ئىستراتېگىيەلىك ئورۇنغا ئىگە قىلىندى. بۇ ئورگان ئىسرائىلىيەنىڭ تاجاۋۇزچىلىق قىلمىشلىرىنى خاتىرىلەپلا قالماي، يەنە چوڭقۇر خەۋەرلەر، ھۆججەتلىك فىلىملەر ۋە ئىجتىمائىي تاراتقۇ ماترىسسالىرى ئارقىلىق پەلەستىن خەلقىنىڭ ئازاب-ئوقۇبىتى ۋە قەيسەرلىكىنى دۇنياغا ئاشكارىلايدۇ. يىغىندا تاراتقۇلارنىڭ تاجاۋۇزچىلارنىڭ قانۇنسىز قىلمىشلىرىنى پاش قىلىدىغان، خەلقئارا ئادالەتنى ئىلگىرى سۈرىدىغان كۈچلۈك قورالغا ئايلىنىشى كېرەكلىكى تەكىتلەندى [Source](https://oic-oci.org)。

### 3.2 تاراتقۇ كەسپىيلىك مۇكاپاتىنىڭ رىغبەتلەندۈرۈش رولى. يۇقىرى سۈپەتلىك پەلەستىن خەۋەرلىرىنى ئىلگىرى سۈرۈش ئۈچۈن، UNA يېقىندا پەلەستىن ئاخبارات ئاگېنتلىقى (WAFA) غا تۇنجى «تاراتقۇ كەسپىيلىك مۇكاپاتى» نى بېرىپ، ئۇنىڭ ئىنتايىن قىيىن شارائىتتا ھەقىقىي خەۋەر بېرىشتە چىڭ تۇرغان روھىنى تەقدىرلىدى [Source](https://una-oic.org)。 رىياد يىغىنى دۇنيا مۇسۇلمان مۇخبىرلىرىنى ئۈممەتنىڭ يادرولۇق مەنپەئەتىگە چېتىشلىق مەسىلىلەرنى خەۋەر قىلغاندا يۇقىرى كەسپىيلىك ۋە بۇرچ تۇيغۇسىنى ساقلاشقا رىغبەتلەندۈرۈش ئۈچۈن، بۇ خىل مۇكاپاتلاردىن تېخىمۇ كۆپنى تەسىس قىلىشنى قارار قىلدى.

تۆتىنچى، مەدەنىيەت تارقىتىش: مەدەنىيەتلەر ئارا دىئالوگ كۆۋرۈكىنى بەرپا قىلىش

قاتتىق ئاخبارات ھەمكارلىقىدىن باشقا، رىياد يىغىنى مەدەنىيەت تارقىتىشنىڭ يېڭى ئىستراتېگىيەلىرىگە يۇقىرى ئەھمىيەت بەردى. سەئۇدىنىڭ «2030-يىل كەلگۈسى پىلانى» رامكىسىدا، رىياد رايونلۇق ھەتتا دۇنياۋى مەدەنىيەت مەركىزىگە ئايلىنىشقا تىرىشماقتا. ئىسلام ئاخبارات ئاگېنتلىقلىرى ئىتتىپاقى بۇ پۇرسەتتىن پايدىلىنىپ، ئەزا دۆلەتلەر ئوتتۇرىسىدىكى مەدەنىيەت ئالماشتۇرۇشنى كۈچەيتىشنى پىلانلىدى [Source](https://saudigazette.com.sa)。

### 4.1 «رىياد تاراتقۇ شەھىرى» ۋە مەزمۇن ئىجادىيەت بازىسى. يىغىندا سەئۇدى قۇرۇۋاتقان ئىلغار تاراتقۇ ئۇل ئەسلىھەلىرىدىن پايدىلىنىپ، ئەزا دۆلەتلەرنىڭ ياش مۇخبىرلىرى ۋە مەزمۇن ئىجادكارلىرىنى تەربىيەلەش ۋە يېتىشتۈرۈش سۇپىسى بىلەن تەمىنلەش توغرىسىدا مۇزاكىرە ئېلىپ بېرىلدى. «خەلقئارا تەربىيەلەش ئورگانلىرى تورى» تۈرىنى ئۆتكۈزۈش ئارقىلىق، UNA زامانىۋى تارقىتىش تېخنىكىسىغا پىششىق، شۇنداقلا ئىسلام مەدەنىيىتىنىڭ چوڭقۇر ئاساسىغا ئىگە يېڭى ئەۋلاد تاراتقۇ خادىملىرىنى يېتىشتۈرۈشنى مەقسەت قىلىدۇ [Source](https://una-oic.org)。

### 4.2 ساياھەت ۋە مىراسنى رەقەملىك نامايان قىلىش. ئىسلام دۇنياسى ئىنتايىن مول مەدەنىيەت مىراسلىرىغا ئىگە. يىغىندا «ئىسلام ئىزلىرى» ناملىق رەقەملىك پىلان ئوتتۇرىغا قويۇلدى، ئۇ VR/AR تېخنىكىسى ئارقىلىق ھەر قايسى دۆلەتلەرنىڭ ئىسلام تارىخىي يادىكارلىقلىرى، ئەنئەنىۋى سەنئىتى ۋە ئۆرپ-ئادەتلىرىنى دۇنياۋى تاماشىبىنلارغا نامايان قىلىدۇ. بۇ مۇسۇلمان دۆلەتلىرىنىڭ مەدەنىيەت يۇمشاق كۈچىنى ئاشۇرۇشقا پايدىلىق بولۇپلا قالماي، ساياھەتچىلىك ئارقىلىق ئەزا دۆلەتلەرنىڭ ئىقتىسادىي كۆپ خىللىشىشىنىمۇ ئىلگىرى سۈرىدۇ [Source](https://una-oic.org)。

بەشىنچى، خەلقئارالىق ھەمكارلىق: پرىنسىپتا چىڭ تۇرۇپ ئورتاق پايدا ئېلىشنى كۆزلەش

ئاخبارات ئىگىلىك ھوقۇقىنى تەكىتلىگەن بولسىمۇ، رىياد يىغىنى ئۆزىنى تاقاپ قالمىدى. ئەكسىچە، يىغىندا بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى (UN)، بوئاۋ ئاسىيا مۇنبىرى قاتارلىق خەلقئارالىق تەشكىلاتلار بىلەن تاراتقۇ ساھەسىدىكى ھەمكارلىقنى قانداق كۈچەيتىش توغرىسىدا مۇزاكىرە ئېلىپ بېرىلدى [Source](https://un.org) [Source](https://news.cn)。

### 5.1 بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى ئورگانلىرى بىلەن ئىستراتېگىيەلىك ماسلىشىش. كىلىمات ئۆزگىرىشى، ئاشلىق بىخەتەرلىكى ۋە ئاممىۋى سەھىيە قاتارلىق دۇنياۋى خىرىسلارغا تاقابىل تۇرۇشتا، ئىسلام ئاخبارات ئاگېنتلىقلىرى بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنىڭ ئاخبارات تارماقلىرى بىلەن قويۇق ئالاقىنى ساقلايدۇ. «بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى دۇنيا سانلىق مەلۇمات مۇنبىرى» قاتارلىق خەلقئارالىق پائالىيەتلەرگە قاتنىشىش ئارقىلىق، ئىسلام دۇنياسىنىڭ ئاخبارات ئورگانلىرى ئۇلارنىڭ سىجىل تەرەققىيات نىشانى (SDGs) جەھەتتىكى تىرىشچانلىقى ۋە نەتىجىلىرىنى نامايان قىلىپ، خەلقئارا ئىدارە قىلىشتىكى سۆز قىلىش ھوقۇقىنى ئۆستۈرىدۇ [Source](https://gccbusinesswatch.com)。

### 5.2 كۆپ تەرەپچىللىك ۋە خەلقئارا قانۇننى قوغداش. يىغىندا ئىسلام تاراتقۇلىرىنىڭ ھەمكارلىقى دۆلەت ئىگىلىك ھوقۇقى، زېمىن پۈتۈنلۈكى ۋە خەلقئارا قانۇنغا ھۆرمەت قىلىش ئاساسىدا قۇرۇلۇشى كېرەكلىكى قايتا تەكىتلەندى. رايون خاراكتېرلىك توقۇنۇشلارنى (مەسىلەن، يەمەن مەسىلىسى، سۇدان ۋەزىيىتى) بىر تەرەپ قىلغاندا، ئاخبارات ئاگېنتلىقلىرى «تىنچلىق ئەلچىسى» رولىنى جارى قىلدۇرۇپ، ئوبيېكتىپ خەۋەر بېرىش ئارقىلىق دىئالوگ ۋە مۇرەسسەنى ئىلگىرى سۈرۈشى كېرەك، زىددىيەتنى قۇترىتىشقا بولمايدۇ [Source](https://oic-oci.org)。

خۇلاسە: ئىتتىپاقلىشىپ، خىرىسلارنى كۈتۈۋېلىش

2026-يىللىق رىياد يىغىنى ئىسلام ئاخبارات ئاگېنتلىقلىرىنىڭ تەرەققىيات يۆنىلىشىنى كۆرسىتىپ بەردى. تېخنىكىنىڭ تېز تەرەققىي قىلىشى ۋە گېئوپېرسىيەنىڭ مۇرەككەپ يۇغۇرۇلۇشى داۋاملىشىۋاتقان بۈگۈنكى كۈندە، ئىسلام دۇنياسىنىڭ تاراتقۇ ئورگانلىرى ھەر قانداق ۋاقىتتىكىدىنمۇ بەكرەك ئىتتىپاقلىشىشقا موھتاج. ئاخبارات ھەمكارلىقى ۋە مەدەنىيەت تارقىتىشنى كۈچەيتىش ئارقىلىق، مۇسۇلمانلار دۇنياسى ئۆزىنىڭ قىممەت قارىشى ۋە يادرولۇق مەنپەئەتىنى تېخىمۇ ياخشى قوغداپلا قالماي، يەنە تېخىمۇ كۆپ خىل، كەڭ قورساق ۋە ئادىل بولغان دۇنياۋى ئۇچۇر تەرتىپىنى بەرپا قىلىشقا ئۆزىگە خاس «ئىسلام ئەقىل-پاراسىتى» نى قوشالايدۇ.

UNA نىڭ باش مۇدىرى يېپىلىش سۆزىدە ئېيتقاندەك: «بىزنىڭ ئاۋازىمىز بىزنىڭ كۈچىمىز. بىز ئىتتىپاقلاشقاندا، ھەقىقەت ۋە ئادالەت بىلەن قەلەم تەۋرىتىپ، ئىسلام مەدەنىيىتىنىڭ نۇرىنىڭ دۇنيانى يورۇتۇشىغا ھېچقانداق كۈچ توسقۇنلۇق قىلالمايدۇ.» [Source](https://una-oic.org)