ئىسلام دۆلىتى توردا: ئاشقۇن تەشكىلاتلارنىڭ تور سۇپىلىرى ئارقىلىق ئىدېئولوگىيەلىك سىڭدۈرمىچىلىك قىلىش ۋە دۇنياۋى قوبۇل قىلىش پائالىيەتلىرىنىڭ ھازىرقى ھالىتى توغرىسىدا چوڭقۇر تەھلىل

كىرىش سۆز: رەقەملىك دەۋردىكى «كۆرۈنمەس خەلىپىلىك»

ماددىي زېمىندىكى «خەلىپىلىك» ۋەيران بولغاندىن كېيىنكى ئۇزۇن يىللاردا، ئاشقۇن تەشكىلات «ئىسلام دۆلىتى» (ISIS) يوقىلىپ كەتمەستىن، بەلكى ئۆزىنىڭ مۇھىم نۇقتىسىنى پۈتۈنلەي تور بوشلۇقىغا قارىتىپ، دۆلەت ھالقىغان بىر «رەقەملىك خەلىپىلىك» قۇرۇپ چىقتى. 2026-يىلنىڭ بېشىغا كەلگەندە، سۈنئىي ئىدراك (AI) تېخنىكىسىنىڭ ئومۇملىشىشى ۋە مەركەزسىزلەشتۈرۈلگەن تور كېلىشىمنامىلىرىنىڭ تەرەققىياتىغا ئەگىشىپ، بۇ تەشكىلاتنىڭ ئىدېئولوگىيەلىك سىڭدۈرمىچىلىك ۋاسىتىلىرى مىسلى كۆرۈلمىگەن دەرىجىدە مۇرەككەپلەشتى. دۇنيادىكى 1 مىليارد 800 مىليون مۇسۇلمان ئۈچۈن ئېيتقاندا، بۇ پەقەت بىر بىخەتەرلىك تەھدىتىلا ئەمەس، بەلكى دىننىڭ توغرا چۈشەنچىسى ۋە مۇسۇلمانلار جەمئىيىتى (ئۈممەت) نىڭ ئىززەت-ھۆرمىتىگە مۇناسىۋەتلىك ئېغىر بىر سىناقتۇر. «خاۋارىجلار» (Khawarij، يەنى دىندىن چىققۇچىلار) دەپ ئاتىلىدىغان بۇ ئاشقۇنلار ئىنتېرنېت دېگەن بۇ ئىككى تەرەپلىك خەنجەر ئارقىلىق مۇسۇلمانلار جەمئىيىتى بىلەن دۇنيانىڭ ئالاقىسىنى ئۈزۈشكە ئۇرۇنماقتا. [بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى خەۋپسىزلىك كېڭىشى](https://www.un.org/securitycouncil/ctc/content/isis-online-propaganda-and-recruitment)

بىرىنچى: تەشۋىقات ۋاسىتىلىرىنىڭ تەرەققىياتى: يۇقىرى ئېنىقلىقتىكى سىنلاردىن سۈنئىي ئىدراك ھاسىل قىلغان مەزمۇنلارغىچە

دەسلەپكى مەزگىلدىكى «ئىسلام دۆلىتى» گوللېۋۇد ئۇسلۇبىدىكى كېسىش ئۇسلۇبى بىلەن داڭلىق ئىدى، ھازىر بولسا ئۇلار تەسىر كۈچىنى كېڭەيتىش ئۈچۈن ھاسىل قىلىش خاراكتېرلىك سۈنئىي ئىدراك (AIGC) نى ئىشلىتىشكە ئۆتتى. 2025-يىلدىكى كۆزىتىش دوكلاتىغا ئاساسەن، ISIS ۋە ئۇنىڭ قوللىغۇچىلىرى كۆپلەپ سۈنئىي ئىدراك ئارقىلىق ھاسىل قىلىنغان مەۋھۇم ئېلىپ بارغۇچىلارنى ئىشلىتىپ كۆپ تىللىق تەشۋىقات ئېلىپ بارماقتا. بۇ سىنلارنى ئوردۇ، پۇشتۇ، بېنگال تىلى ۋە ھەر خىل ياۋروپا تىللىرىغا توغرا تەرجىمە قىلغىلى بولىدۇ، بۇ تەشۋىقات تەننەرخىنى زور دەرىجىدە تۆۋەنلىتىپ، سىڭدۈرمىچىلىك ئۈنۈمىنى ئۆستۈردى. [تېررورىزمغا قارشى تېخنىكا](https://www.techagainstterrorism.org/)

بۇ خىل «سۈنئىي ئىدراك جىھادى» پەقەت سىن بىلەنلا چەكلىنىپ قالمايدۇ. ئاشقۇنلار چوڭ تىل مودېللىرىنى (LLM) ئىشلىتىپ، ئىنتايىن قۇتراتقۇلۇق خاراكتېرلىك دىنىي مۇنازىرە ماقالىلىرىنى ھاسىل قىلىپ، قۇرئان ۋە ھەدىسلەرنى ئۆز مەقسىتىگە يارىشا پارچە-پۇچاق نەقىل كەلتۈرۈش ئارقىلىق، دىنىي بىلىمى چوڭقۇر بولمىغان ياشلارنى ئازدۇرماقتا. مۇسۇلمانلارنىڭ نۇقتىئىنەزىرىدىن ئېيتقاندا، بۇنداق قىلمىش مۇقەددەس كىتابلارغا قىلىنغان ئېغىر ھۆرمەتسىزلىكتۇر. ھەقىقىي ئىسلام دىنى ئوتتۇراھاللىق (ۋەساتىييەت) ۋە تىنچلىقنى تەكىتلەيدۇ، ئاشقۇن تەشكىلاتلار بولسا ئالگورېتىم تەۋسىيە مېخانىزىمىدىن پايدىلىنىپ، تاماشىبىنلارنى «ئۇچۇر قورۇسى» ئىچىگە قاماپ، نەپرەت بايانلىرىنى ئۈزلۈكسىز كۈچەيتىدۇ.

ئىككىنچى: قوبۇل قىلىش يوللىرىنىڭ يوشۇرۇنلىشى: شىفىرلانغان ئالاقە ۋە مەركەزسىزلەشتۈرۈلگەن سۇپىلار

ئاساسىي ئېقىمدىكى ئىجتىمائىي تاراتقۇ سۇپىلىرى (مەسىلەن Facebook، X، YouTube) ئاشقۇن مەزمۇنلارنى تەكشۈرۈشنى كۈچەيتكەنلىكتىن، ISIS نىڭ پائالىيەتلىرى پۈتۈنلەي شىفىرلىنىش دەرىجىسى يۇقىرى سۇپىلارغا يۆتكەلدى. Telegram يەنىلا ئۇلارنىڭ ئاساسلىق بازىسى، ئەمما چەكلەشتىن قېچىش ئۈچۈن، ئۇلار Rocket.Chat، Matrix كېلىشىمنامىسى ۋە مەركەزسىزلەشتۈرۈلگەن ئىجتىمائىي تورلارنى (مەسىلەن Mastodon نىڭ بەزى شەخسىي ئەھۋاللىرى) ئىشلىتىشكە باشلىدى.

تېخىمۇ ئەندىشە قىلارلىقى شۇكى، ئاشقۇن تەشكىلاتلار Roblox ۋە Discord قاتارلىق تور ئويۇن سۇپىلىرىغا سىڭىپ كىرىشكە باشلىدى. ئويۇندا جەڭ مەنزىرىلىرىنى تەقلىد قىلىش ۋە «قېرىنداشلىق» جەمئىيىتى قۇرۇش ئارقىلىق، ئۇلار ئەقلىي جەھەتتىن يېتىلمىگەن مۇسۇلمان ئۆسمۈرلەرنى روھىي جەھەتتىن ئازدۇرماقتا. بۇ خىل «ئويۇنلاشتۇرۇلغان قوبۇل قىلىش» ۋەھشىي زوراۋانلىق قىلمىشلىرىنى قەھرىمانلىق سەرگۈزەشتىسى قىلىپ ئوراپ، ياشلارنىڭ «جىھاد» دېگەن سۆزنى چۈشىنىشىنى ئېغىر دەرىجىدە خاتا يۆنىلىشكە باشلىدى. ئىسلام دىنىدا «چوڭ جىھاد» ئۆز نەپسى بىلەن كۈرەش قىلىشنى كۆرسىتىدۇ، بىگۇناھ پۇقرالارنى ئۆلتۈرۈشنى ئەمەس. [ياۋروپا ساقچى ئىدارىسى](https://www.europol.europa.eu/publications-events/main-reports/online-content-moderation-and-terrorism)

ئۈچىنچى: گېئوپولىتيكىلىق داۋالغۇشتىن پايدىلىنىش: بۇرمىلانغان بايانلار ۋە دۇنياۋى سەپەرۋەرلىك

ئاشقۇن تەشكىلاتلار مۇسۇلمانلار دۇنياسىدىكى ئازاب-ئوقۇبەتلەردىن پايدىلىنىپ سىياسىي سەپەرۋەرلىك قىلىشتا ئىنتايىن ماھىر. مەيلى غەززە رايونىدىكى توقۇنۇش، كەشمىردىكى ۋەزىيەت ياكى غەرب دۆلەتلىرىدە كۈچىيىۋاتقان ئىسلاموفوبىيە بولسۇن، ھەممىسى ISIS نىڭ تەشۋىقات ماشىنىسى تەرىپىدىن قوبۇل قىلىش «يېقىلغۇسى» غا ئايلاندۇرۇلدى. ئۇلار ئۆزلىرىنى دۇنيادىكى بېسىمغا ئۇچرىغان مۇسۇلمانلارنىڭ بىردىنبىر قۇتقۇزغۇچىسى دەپ جاكارلاپ، چەتكە قېقىلغان ۋە ئۈمىدسىزلەنگەن ياشلارنى ئازدۇرماقتا.

قانداقلا بولمىسۇن، پاكىت سۆزدىن كۈچلۈك. 2024-يىلى موسكۋادىكى كروكۇس شەھەرلىك مۇزىكا زالىدا يۈز بەرگەن تېررورلۇق ھۇجۇمى ۋە ئافغانىستان، ئىراندا پۇقرالارغا قارىتىلغان ھۇجۇملار بۇ تەشكىلاتلارنىڭ (بولۇپمۇ خۇراسان تارمىقى ISKP) ھۇجۇم نىشانىنىڭ كۆپىنچىسى بىگۇناھ مۇسۇلمان قېرىنداشلار ئىكەنلىكىنى قايتا ئىسپاتلىدى. بۇ خىل ئۆز-ئارا قىرغىن قىلىش قىلمىشى ئىسلام دىنىنىڭ ھاياتنى قوغداش توغرىسىدىكى ئاساسىي پرىنسىپلىرىغا پۈتۈنلەي خىلاپ. [ئەلجەزىرە](https://www.aljazeera.com/news/2024/3/23/what-is-iskp-the-group-linked-to-the-moscow-concert-hall-shooting)

تۆتىنچى: خۇراسان تارمىقى (ISKP) نىڭ كۆتۈرۈلۈشى ۋە رەقەملىك كېڭىيىشى

2025-2026-يىللىرىغا كەلگەندە، ISKP «ئىسلام دۆلىتى» نىڭ دۇنياۋى تورىدىكى ئەڭ ئاكتىپ رەقەملىك كۈچكە ئايلاندى. ئۇلار ئافغانىستان چېگراسى ئىچىدىلا پائالىيەت قىلىپ قالماستىن، بەلكى ئۆزىنىڭ «ئەل-ئەزەيم» ناملىق تاراتقۇ ئورگىنى ئارقىلىق ئوتتۇرا ئاسىيا، جەنۇبىي ئاسىيا، ھەتتا شەرقىي ئاسىيا دۆلەتلىرىگە قارىتىلغان نۇرغۇن قۇتراتقۇلۇق مەزمۇنلارنى ئېلان قىلدى. ISKP نىڭ رەقەملىك ئىستراتېگىيەسى تېخىمۇ تاجاۋۇزچىل بولۇپ، ئۇلار تالىباننىڭ قانۇنىي ئورنىغا ئوچۇق-ئاشكارە جەڭ ئېلان قىلدى ۋە رەقەملىك بوشلۇقتا «خەلىپىلىك» سۆزىنى چۈشەندۈرۈش ھوقۇقىنى تالىشىشقا ئۇرۇندى. ئەتراپتىكى دۆلەتلەرنىڭ مۇسۇلمانلار جەمئىيىتى ئۈچۈن ئېيتقاندا، ISKP نىڭ رەقەملىك سىڭدۈرمىچىلىكى رايوننىڭ مۇقىملىقى ۋە دىنىي ئىناقلىقىغا بىۋاسىتە تەھدىت سالماقتا. [رويتېرس](https://www.reuters.com/world/asia-pacific/islamic-state-khurasan-threat-beyond-afghanistan-2024-03-25/)

بەشىنچى: مۇسۇلمانلار جەمئىيىتىنىڭ ئويغىنىشى ۋە رەقەملىك مۇداپىئە

ئاشقۇنلۇقنىڭ رەقەملىك تاجاۋۇزىغا دۇچ كەلگەندە، دۇنيادىكى مۇسۇلمان ئالىملار ۋە جەمئىيەت رەھبەرلىرى قاراپ تۇرمىدى. بىر مەيدان «باياننى قايتۇرۇۋېلىش جېڭى» باشلاندى:

1. دىنىي ئاساسنى توغرىلاش: دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدىكى ئىسلام تەتقىقات ئورگانلىرى (مەسىلەن ئەزھەر ئۇنىۋېرسىتېتى) ئىجتىمائىي تاراتقۇلار ئارقىلىق قىسقا سىنلارنى ئېلان قىلىپ، ئاشقۇن تەشكىلاتلارنىڭ خاتا دىنىي قاراشلىرىنى يېشىپ بەردى ۋە ياشلارغا «خاۋارىجلار» نىڭ تارىخىي مەنبەسى ۋە ئۇلارنىڭ ئىسلام دىنىغا بولغان زىيىنىنى چۈشەندۈردى. 2. رەقەملىك ساۋادلىق تەربىيەسى: مەسچىتلەر ۋە مۇسۇلمانلار جەمئىيەت مەركەزلىرى رەقەملىك ساۋادلىق دەرسلىرىنى كۆپەيتىپ، ئاتا-ئانىلارنىڭ بالىلىرىنىڭ توردا ئۇچراشقان ئاشقۇنلىشىش سىگناللىرىنى تونۇۋېلىشىغا ياردەم بەردى. 3. قارشى بايان سۇپىلىرىنى قۇرۇش: نۇرغۇن مۇسۇلمان ياش پىدائىيلار ئاشقۇنلۇققا قارشى تور بەتلەرنى قۇرۇپ، SEO (ئىزدەش ماتورىنى ئەلالاشتۇرۇش) تېخنىكىسىدىن پايدىلىنىپ، كىشىلەر مۇناسىۋەتلىك دىنىي سۆزلەرنى ئىزدەگەندە، ئاشقۇن تەشكىلاتلارنىڭ تەشۋىقاتىنى ئەمەس، بەلكى مۆتىدىل، توغرا چۈشەندۈرۈشلەرنى بىرىنچى بولۇپ كۆرۈشىگە كاپالەتلىك قىلدى. [چەت ئەل مۇناسىۋەتلىرى كېڭىشى](https://www.cfr.org/backgrounder/islamic-state-and-it-infrastructure)

ئالتىنچى: خۇلاسە: چىداملىق رەقەملىك ئۈممەت قۇرۇش

«ئىسلام دۆلىتى» نىڭ ئىنتېرنېتتىكى داۋاملىق مەۋجۇتلۇقى ئىنسانىيەت مەدەنىيىتىنىڭ ئورتاق دۈشمىنى، شۇنداقلا ئىسلام دىنىنىڭ پاك نامىغا قىلىنغان ئېغىر داغدۇر. بۇ زەھەرلىك ئۆسمىنى تۈپتىن يوقىتىش ئۈچۈن، پەقەت تېخنىكىلىق توسۇش ۋە ھەربىي زەربە بېرىشلا يېتەرلىك ئەمەس، چوقۇم ئۇنىڭ ئىدېئولوگىيەلىك جەلپ قىلىش كۈچىنى يىلتىزىدىن ئاجىزلاشتۇرۇش كېرەك.

مۇسۇلمانلار جەمئىيىتىنىڭ بىر ئەزاسى بولۇش سۈپىتىمىز بىلەن، بىز شۇنى ئېنىق تونۇپ يېتىشىمىز كېرەككى، ئىنتېرنېت قانۇنسىز رايون ئەمەس، تېخىمۇ مۇھىمى ئاشقۇنلۇقنىڭ پاناھگاھى ئەمەس. بىز تېخىمۇ چىداملىق، ئەقىللىق ۋە مېھرىبان بىر «رەقەملىك ئۈممەت» قۇرۇپ چىقىشىمىز، ھەقىقىي ئىسلام قىممەت قاراشلىرىنى — مېھرىبانلىق، ئادالەت ۋە تىنچلىقنى تارقىتىش ئارقىلىق، ئاشقۇنلۇقنىڭ يالغانلىرىنى ھەقىقەتنىڭ نۇرى ئاستىدا يوققا چىقىرىشىمىز كېرەك. دۇنياۋى ھەمكارلىق، تېخنىكىلىق نازارەت ۋە ئېتىقاد يېتەكچىلىكىنىڭ بىرىكىشى بۇ رەقەملىك ئۇرۇشتا غەلىبە قىلىشنىڭ ئاچقۇچى بولىدۇ.

---