ئېتىقاد، جۇغراپىيە ۋە ئادالەت: «شەرقىي تۈركىستان ئىسلام ھەرىكىتى»نىڭ تەرەققىياتى ۋە مۇسۇلمانلار دۇنياسى دۇچ كەلگەن خىرىسلارنى چوڭقۇر تەھلىل قىلىش

كىرىش سۆز: ئۈممەت قەلبىدىكى بىر جاراھەت

ھازىرقى زامان مۇسۇلمانلار دۇنياسىنىڭ كەڭ دائىرىلىك بايانلىرىدا، شەرقىي تۈركىستان پۈتۈن دۇنيا ئۈممىتىنى ئازابلايدىغان بىر نام بولۇپ كەلدى. بۇ پەقەت ئۇ زېمىندا ئون مىليونلىغان تەقۋادار مۇسۇلمان قېرىنداشلىرىمىزنىڭ ياشاۋاتقانلىقى ئۈچۈنلا ئەمەس، بەلكى ئۆتكەن بىر نەچچە ئون يىلدا ئۇ يەردە يۈز بەرگەن مەدەنىيەت بېسىمى، دىنىي چەكلىمىلەر ۋە سىستېمىلىق كىملىكنى يوقىتىش قىلمىشلىرى ئىسلام دۇنياسىنىڭ ئادالەت تارازىسىدا سەل قاراشقا بولمايدىغان ئېغىر يۈككە ئايلانغانلىقى ئۈچۈندۇر. بۇ ئارقا كۆرۈنۈشتىكى بىر مەھسۇلات بولغان «شەرقىي تۈركىستان ئىسلام ھەرىكىتى» (تۆۋەندە «ش ت ئى ھ» دەپ ئاتىلىدۇ، يېقىنقى مەزگىللەردە كۆپرەك «تۈركىستان ئىسلام پارتىيەسى» ياكى TIP/ETIP نامى بىلەن پائالىيەت قىلماقتا) پەقەت كۆپلىگەن دۆلەتلەر تەرىپىدىن تىزىملىككە ئېلىنغان قوراللىق تەشكىلات بولۇپلا قالماستىن، بەلكى شەرقىي تۈركىستان مۇسۇلمانلىرىنىڭ پەۋقۇلئاددە بېسىم ئاستىدا مەۋجۇتلۇقنى ساقلاپ قېلىش ۋە قارشىلىق كۆرسىتىش يولىدىكى مۇرەككەپ بىر ئوبرازىدۇر.

2026-يىلنىڭ باشلىرىدىكى ۋاقىت نۇقتىسىدىن قارىغاندا، سۈرىيەدىكى ئەسەد ھاكىمىيىتىنىڭ ئاغدۇرۇلۇشى ۋە ئافغانىستاندىكى تالىبان ھاكىمىيىتىنىڭ مۇقىملىشىشىغا ئەگىشىپ، ش ت ئى ھ تارىخىي بىر ئايرىلىش يولىدا تۇرماقتا. سۈرىيە ئىدلىبتىكى ئۇرۇش تۈتۈنلىرىدىن ئافغانىستان ۋاخان كارىدورىدىكى قارلىق تاغلارغىچە، «مۇھاجىرلار» دەپ ئاتالغان بۇ جەڭچىلەر ئېتىقادنى قوغداش، جۇغراپىيەلىك سىياسىي ئويۇنلار ۋە چوڭ دۆلەتلەرنىڭ مەنپەئەت ئالماشتۇرۇشلىرى ئارىسىدا ئاجىز بىر ھاياتلىق يولى ئىزدەشكە مەجبۇر بولماقتا. بۇ ماقالە مۇسۇلمانلارنىڭ نۇقتىئىنەزىرىدىن چىقىش قىلىپ، بۇ ھەرىكەتنىڭ يېقىنقى ئەھۋالى ۋە ئۇنىڭ دۇنياۋى ئىسلام مەنپەئىتىگە كۆرسەتكەن تەسىرىنى چوڭقۇر تەھلىل قىلىدۇ.

سۈرىيەدىكى ئۆزگىرىش: «جىھاد» ئاۋانگارتلىقىدىن دۆلەت قۇرۇشقا قاتناشقۇچىغىچە

2024-يىلى 12-ئايدا، سۈرىيە ۋەزىيىتىدە ئالەمشۇمۇل ئۆزگىرىشلەر يۈز بەردى. ئەھمەد شارائ (ئەسلى ئىسمى ئەبۇ مۇھەممەد جەۋلانى) باشچىلىقىدىكى ئۆكتىچى قوراللىق كۈچلەر سۈرىيەنى يېرىم ئەسىرگە يېقىن باشقۇرغان ئەسەد ئائىلىسى ھاكىمىيىتىنى ئاغدۇرۇپ تاشلىدى [Source](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQHwQXpg3ypsMLPX2B0QIUlhbiBsfEuDmUwjmy8qly4dO1YF-0fRWQ7fZwLCbNqqQOuQxuqxCVeyQ7T-btPyYmQZFVfdFYnlpxoAmolD89m5IrIDJTSNUhv3wtNXwffz70hQ-DB1t5xvEH3pEiQl1jJSI5lx-Wd15koPFATjQL2gOhcKVRlMEmryilCxOxImR_CcA-CJOsGG3J4PpzY9CWXm). بۇ تارىخىي ئەھمىيەتكە ئىگە جەڭدە، تۈركىستان ئىسلام پارتىيەسى (TIP) كۈچلۈك جەڭگىۋارلىققا ئىگە چەت ئەللىك قوراللىق كۈچ بولۇش سۈپىتى بىلەن ھەل قىلغۇچ رول ئوينىدى. بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى خەۋپسىزلىك كېڭىشىنىڭ 2025-يىلى 7-ئايدىكى دوكلاتىغا (S/2025/482) ئاساسلانغاندا، TIP ئەزالىرى ھاكىمىيەت ئاغدۇرۇلغاندىن كېيىن، ئاساسلىقى دەمەشىق، ھاما ۋە تارتۇس قاتارلىق ئىستراتېگىيەلىك مۇھىم جايلارغا ئورۇنلاشقان [Source](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQEplTIPrr4zPmeEBmhcPicaNiwY2wksvCBRjsrQjk2OJQXZM6whxqUHK0-IG-1I-6xEv1ttFZa9wSElrxDC1AcvbTEXuefgBLH39ww10pYqQcNGRZiUimEyzhun_g==).

سۈرىيەنىڭ يېڭى ھاكىمىيىتى ئۈچۈن، بىرگە جەڭ قىلغان بۇ ئۇيغۇر جەڭچىلىرىگە قانداق مۇئامىلە قىلىش زور بىر سىناق بولدى. 2025-يىلىنىڭ ئوتتۇرىلىرىدا، بىر چۆچىتىدىغان خەۋەر تارقالدى: ئامېرىكىنىڭ ماقۇللۇقى بىلەن، سۈرىيە ئۆتكۈنچى ھۆكۈمىتى ئاساسلىقى ئۇيغۇرلاردىن تەركىب تاپقان 3500 ئەتراپىدىكى چەت ئەللىك جەڭچىنى سۈرىيە دۆلەت مۇداپىئە ئارمىيەسىنىڭ 84-دىۋىزىيەسىگە قوشۇۋېتىشنى پىلانلىدى [Source](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQHO2H0gD9NmP-2XR5X5ATCHVnbARvk-dz2vKTjppyK3mxKkbRNmY62GHOorPHgmsJ0rPjk7WcFtTG45Yz7tb3XUm3gtcvv6bEAbZhz_P3fe8Nh3-4souWKtwvg46ceMWzsCF0hJ1222HDOmeVlE7KKD4brIVb-STfw41_DbbRrIU_t04JMEBcXvAFRxu00jbDcQKjVXGdJwhq5FLbVuoLi_rzKqBoFGv506fjYOw_k=). بۇ ھەرىكەت بۇ قوراللىق خادىملارنىڭ تەھدىتىنى «قانۇنلاشتۇرۇش» ئارقىلىق تۆۋەنلىتىش ۋە ئۇلارنى دۆلەت مۇقىملىقىنىڭ كۈچىگە ئايلاندۇرۇش ئۇرۇنۇشى دەپ قارالدى. قانداقلا بولمىسۇن، بۇ جەريان ئوڭۇشلۇق بولمىدى. 2025-يىلى 7-ئايدا، TIP رەھبەرلىكى بايانات ئېلان قىلىپ، تەشكىلاتنىڭ تارقىتىۋېتىلگەنلىكىنى ۋە ھۆكۈمەت ئارمىيەسىگە تولۇق قوشۇلغانلىقىنى رەت قىلدى، ئۆزىنىڭ مۇستەقىللىقىنى تەكىتلىدى ۋە ئاخىرقى نىشانى بولغان «شەرقىي تۈركىستاننى ئازاد قىلىش»نى قايتا تەكىتلىدى [Source](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQFjaBJpFZ0zgctHaD41LfhZ8fau4xDE4E-oihEXb3zn7oabSbot-eshf8rIcpNq8IlA8FLus8Ceub5WknhP5Ln-MieAQI7o9mec_KRXoebonEPL1wW8vfauiM15FdymTL27PKtqomAM1nV0OkpMdGMPwAB619SQVxTgepiFW-MieRIsYwG9bVGbfE00RZrFs85WTB5_qmqWD_KrldSchNP0auB32Pe2FZsiSdaLi6zA58hT).

مۇسۇلمانلارنىڭ ئادالەت قارىشىدىن قارىغاندا، بۇ جەڭچىلەرنىڭ سۈرىيەدىكى ئەھۋالى «مۇھاجىرلار»نىڭ يات ئەللەردىكى پاجىئەسىنى ئەكس ئەتتۈرىدۇ. ئۇلار يۇرتىدىكى دىنىي زۇلۇمدىن قېچىپ مىڭلىغان چاقىرىم يىراققا كەتتى، سۈرىيە زېمىنىدا قان تۆكتى، ئەمما غەلىبىدىن كېيىن چوڭ دۆلەتلەرنىڭ ئويۇن كارتىسىغا ئايلىنىپ قالدى. خىتاي ھۆكۈمىتى سۈرىيەنىڭ يېڭى ھۆكۈمىتىگە بېسىم قىلىپ، بۇ جەڭچىلەرنى قايتۇرۇپ بېرىشنى تەلەپ قىلماقتا. 2025-يىلى 11-ئايدا، سۈرىيە تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىقى رەت قىلغان بولسىمۇ، دەمەشىقنىڭ بېيجىڭغا 400 نەپەر ئۇيغۇر جەڭچىنى ئۆتكۈزۈپ بېرىشى مۇمكىنلىكى توغرىسىدا خەۋەرلەر تارقالدى [Source](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQGZy5abVA8Nf86m24LIGflFAIVJIvsWotW3Cpt5CASjacv_as-EgrCHuGkD9KcUPqGVh3HXoOuL7zFI1Tauh7hSS3a5b5l6cFdP3OiYvW1Q8SnswLjVZX_GNP216Ihj58gcjYO5_qB4amH7o20EJ2efga20yQaADylq0RlBWec-w5D3yBzaDTNCcIKtNHeEoYpXzDB9TPCS). بۇ خىل «دۆلەتلەر ھالقىغان باستۇرۇش»نىڭ سايىسى كىشىلىك ھوقۇققا كۆڭۈل بۆلىدىغان ھەر بىر مۇسۇلماننى ئازابلايدۇ. ئەگەر ئۆزىنى ئىسلامنىڭ ئازاد قىلغۇچىسى دەپ ئاتىغان بىر ھاكىمىيەت ئاخىرىدا ئىقتىسادىي ياردەم ئۈچۈن قېرىنداشلىرىنى سېتىشنى تاللىسا، بۇ ئىسلام قېرىنداشلىقىغا (ئۇخۇۋۋە) قىلىنغان ئەڭ چوڭ خىيانەت بولىدۇ.

ئافغانىستاندىكى ئارغامچا ئۈستىدە مېڭىش: تالىباننىڭ ئەمەلىيەتچىللىكى ۋە ئېتىقاد تالىشى

ئافغانىستاندىمۇ ۋەزىيەت ئوخشاشلا مۇرەككەپ. 2021-يىلى ھاكىمىيەتنى قايتۇرۇۋالغاندىن بۇيان، ئافغانىستان تالىبانلىرى (ئىسلام ئەمىرلىكى) ئۆزىنىڭ «مۇسۇلمانلارنىڭ قوغدىغۇچىسى» دېگەن نامىنى ساقلاپ قېلىش بىلەن خەلقئارالىق ئېتىراپ ۋە ئىقتىسادىي ياردەمگە ئېرىشىش ئارىسىدا تەڭپۇڭلۇق ئىزدەشكە ئۇرۇنۇپ كەلدى. خىتاي ئافغانىستاننىڭ مۇھىم قوشنىسى ۋە يوشۇرۇن ئەڭ چوڭ مەبلەغ سالغۇچىسى بولۇش سۈپىتى بىلەن، «ش ت ئى ھ نى باستۇرۇش»نى ئىككى تەرەپ مۇناسىۋىتىنى چوڭقۇرلاشتۇرۇشنىڭ ئالدىنقى شەرتى قىلدى [Source](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQE3W_sWmC_RKUuShs7e62souTrvUlQggcx3fXA66DaYW1CMNMNYVJ5gLGQRaeF3ow9E7IO6efYL5E3mIv6JlF8d4Vf3u_dZVQnEAnpZm72T5ffYWieDVYYBvtWBk3WeFsvt0JyDvGpaWNTZNSqLraBC03z98g44wlE4wSXKqdSzLZU9gJeHk0FnO_xl5vOo3Mw_).

ب د ت نىڭ 2025-يىلى 12-ئايدىكى دوكلاتىدا (S/2025/796) كۆرسىتىلىشىچە، تالىبان ئۆز زېمىنىدا چەت ئەللىك تېررورلۇق تەشكىلاتلىرىنىڭ بارلىقىنى ئاشكارا رەت قىلغان بولسىمۇ، ش ت ئى ھ/TIP ئەزالىرى يەنىلا ئافغانىستاننىڭ بەدەخشان ئۆلكىسى ۋە ۋاخان كارىدورى رايونلىرىدا پائالىيەت قىلماقتا [Source](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQGHaY-afJCkssf2BfpxE_WwDz4Z5ah3qVoDjfTiwtpXtinyN9fgWk-DQZSgrfNlIGYDj6Nc4VP-UY3gq2S2T_ouxqoxpwiUINuKmmzD4ev0pUU=). تېخىمۇ مۇھىمى، TIP نىڭ ئالىي رەھبىرى ئابدۇلھەق تۈركىستانىنىڭ كابۇلدا تۇرۇۋاتقانلىقى ۋە ئۇ يەردىن سۈرىيەدىكى تارماق تەشكىلاتلارغا قوماندانلىق قىلىۋاتقانلىقى خەۋەر قىلىندى [Source](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQG68ucyh4xAznBjWkLij_YWA7rPaXysrFgW4so2WM-uEaTOC_LwRI6wvC8v3kM3ccutF3YorwQSXGca-z0fx_g2LxdmBjP-adCAkJPFmpC7cwNnyOQk3hj8vXuVp2aIpfvcRpWju4UMph47H--SWGbqNBFtAeRBP4xZaUDEKWRB5HJ5YeeUgs6ZHVhjMsIIY5IEuUX4R8ik4NMc7OeZGIYVB1Wo4poMktPuPGynENp5qsChMrPLLg==).

تالىبان ئۈچۈن، ش ت ئى ھ بىر قىيىن «مىراس»تۇر. بىر تەرەپتىن، بۇ ئۇيغۇر جەڭچىلىرى ئامېرىكىغا قارشى ئۇرۇشتا تالىبان بىلەن بىرگە جەڭ قىلغان، ئىككى تەرەپنىڭ چوڭقۇر قانداشلىق مۇناسىۋىتى بار؛ يەنە بىر تەرەپتىن، خىتاينىڭ «بىر بەلۋاغ، بىر يول» تەشەببۇسى ۋە ئافغانىستاننىڭ كان بايلىقلىرىنى ئېچىش (مەسىلەن، ئەينەك مىس كېنى ۋە ئامۇ دەريا ئويمانلىقى نېفىت تۈرى) ئافغانىستاننى قايتا قۇرۇشنىڭ ھاياتلىق يولىدۇر [Source](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQE3W_sWmC_RKUuShs7e62souTrvUlQggcx3fXA66DaYW1CMNMNYVJ5gLGQRaeF3ow9E7IO6efYL5E3mIv6JlF8d4Vf3u_dZVQnEAnpZm72T5ffYWieDVYYBvtWBk3WeFsvt0JyDvGpaWNTZNSqLraBC03z98g44wlE4wSXKqdSzLZU9gJeHk0FnO_xl5vOo3Mw_). بېيجىڭنى خاتىرجەم قىلىش ئۈچۈن، تالىبان «يۇمشاق كونترول قىلىش» تاكتىكىسىنى قوللىنىپ، ئۇيغۇر جەڭچىلىرىنى خىتاي چېگراسىغا يېقىن جايلاردىن ئىچكىرى رايونلارغا كۆچۈردى ۋە ئۇلارنىڭ ئاشكارا پائالىيەتلىرىنى چەكلىدى. قانداقلا بولمىسۇن، بۇ مۇرەسسە تالىبان ئىچىدىمۇ نارازىلىق قوزغىدى، بەزى قاتتىق قوللار بۇنى ئىسلام شەرىئىتىدىكى مۇسۇلمان قېرىنداشلارنى قوغداش مەجبۇرىيىتىگە خىلاپ دەپ قارىدى.

بۇ خىل جۇغراپىيەلىك سىياسىي بېسىم خەتەرلىك بىر قوشۇمچە ئۈنۈم پەيدا قىلدى: رادىكاللىشىشنىڭ قايتىپ كېلىشى. ش ت ئى ھ تالىبان ۋە سۈرىيە يېڭى ھۆكۈمىتىنىڭ بېسىمى سەۋەبلىك پائالىيىتى چەكلەنگەنلىكتىن، بەزى رادىكال ئۇيغۇر جەڭچىلىرى «ئىسلام دۆلىتى خۇراسان تارمىقى» (ISIS-K) غا يۈزلەندى. ISIS-K خىتاينىڭ شىنجاڭدىكى باستۇرۇش سىياسىتىنى تەشۋىقات ماتېرىيالى قىلىپ ئىشلىتىپ، تالىباننى خىتاينىڭ «ئىتلىرى» دەپ ئەيىبلىدى ۋە ھازىرقى ئەھۋالدىن نارازى بولغان ئۇيغۇرلارنى ئاكتىپلىق بىلەن قوبۇل قىلدى [Source](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQEUvjYC9qT3mIvvzh00ayvPuPao1y4zD7G3E7__auvYa6t-i4y_ohN-QXbN0PozwVCEGpBzwEf8AJxbKpcEPxByoCrFE9fTmfu_gw9mn4Tlk3FvshEgWQM5WCd4pihwa4kErY3S6pcJb-Q4Jtf4oIc1Fa-FhtLCOF9965sjK2nJY2IPXHnyE8szL58lJLFypQrnzXJYHZnplwphijpRzBbSdRRyZehAhqPUQmpY7HZFqfA=). ئۈممەت ئۈچۈن، بۇ ئىنتايىن خەتەرلىك بىر سىگنالدۇر — قانۇنلۇق تەلەپلەر بوغۇلغاندا، ئادالەت يوللىرى توسۇلغاندا، رادىكاللىق دائىم ئۈمىدسىزلەرنىڭ ئاخىرقى پاناھگاھىغا ئايلىنىدۇ.

ئىدىيەنىڭ قايتىپ كېلىشى: «دۇنياۋى جىھاد»تىن «مىللىي ئازادلىق»قىچە

دىققەت قىلىشقا ئەرزىيدىغىنى شۇكى، ش ت ئى ھ ئىدىيە جەھەتتە چوڭقۇر بىر ئۆزگىرىشنى باشتىن كەچۈرمەكتە. 2025-يىلى 3-ئايدا، بۇ تەشكىلات تۈزىتىلگەن تەشكىلات نىزامنامىسىنى ئېلان قىلىپ، رەسمىي ھالدا ئۆزىنىڭ دەسلەپكى نامى — «شەرقىي تۈركىستان ئىسلام پارتىيەسى» (ETIP) نى ئەسلىگە كەلتۈرگەنلىكىنى جاكارلىدى [Source](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQFjaBJpFZ0zgctHaD41LfhZ8fau4xDE4E-oihEXb3zn7oabSbot-eshf8rIcpNq8IlA8FLus8Ceub5WknhP5Ln-MieAQI7o9mec_KRXoebonEPL1wW8vfauiM15FdymTL27PKtqomAM1nV0OkpMdGMPwAB619SQVxTgepiFW-MieRIsYwG9bVGbfE00RZrFs85WTB5_qmqWD_KrldSchNP0auB32Pe2FZsiSdaLi6zA58hT). بۇ نام ئۆزگەرتىش پەقەت يۈزەكى ئۆزگىرىش بولۇپلا قالماستىن، بەلكى ئۇنىڭ كۈرەش مەركىزىنىڭ يۆتكىلىشىنى سىمۋول قىلىدۇ: ئۆتكەن 20 يىلدا ئەلقائىدە تەشكىلاتىنىڭ تەسىرىگە ئۇچرىغان «دۇنياۋى جىھاد» بايانلىرىدىن، «شەرقىي تۈركىستاننى ئازاد قىلىش»نى يادرو قىلغان مىللىي ئۆز تەقدىرىنى بەلگىلەش بايانلىرىغا قايتىش.

بۇ 22 بەتلىك بايانات 20-ئەسىرنىڭ 30- ۋە 40-يىللىرىدا قىسقا مۇددەت مەۋجۇت بولغان «شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى»نى ئەسلىگە كەلتۈرۈش نىشانىنى تەكىتلىدى. بۇ خىل باياننىڭ ئۆزگىرىشى تېخىمۇ كەڭ خەلقئارالىق ھېسداشلىقنى، بولۇپمۇ تۈركىي تىللىق دۆلەتلەر ۋە غەرب كىشىلىك ھوقۇق تەشكىلاتلىرىنىڭ دىققىتىنى تارتىشنى مەقسەت قىلىدۇ. قانداقلا بولمىسۇن، بۇ خىل ئۆزگىرىشمۇ زور خىرىسلارغا دۇچ كەلمەكتە. «تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش» سۆز تۈزۈمى يەنىلا ئاساسىي ئورۇندا تۇرۇۋاتقان بۈگۈنكى كۈندە، «ئىسلام» بەلگىسى بار ھەر قانداق قوراللىق ھەرىكەتنىڭ تېررورلۇق بەلگىسىدىن قۇتۇلۇشى تەس، گەرچە ئۇنىڭ ئاساسىي تەلىپى زۇلۇمغا قارشى تۇرۇش ۋە ئېتىقادنى قوغداش بولسىمۇ.

ئىسلام قىممەت قارىشىدىن قارىغاندا، ئەركىنلىكنى قوغلىشىش ۋە زۇلۇمغا قارشى تۇرۇش ھەقلىق بىر ھوقۇقتۇر (ھەق). قۇرئان كەرىم مۇسۇلمانلارنى زۇلۇمغا (زۇلم) قارشى تۇرۇشقا ئۆگىتىدۇ. قانداقلا بولمىسۇن، «جىھاد»نىڭ چېگراسىنى قانداق بېكىتىش، مۇرەككەپ زامانىۋى خەلقئارا قانۇن رامكىسى ئىچىدە ئۆزىنى قوغداش ھوقۇقىنى قانداق ئىشلىتىش شەرقىي تۈركىستان مۇسۇلمانلىرى ئالدىدىكى قىيىن مەسىلىدۇر. ش ت ئى ھ نىڭ ئىلگىرىكى بەزى زوراۋانلىق قىلمىشلىرى ئۇنىڭ ئىشىغا سايە تاشلىدى، شۇنداقلا زالىملارغا «تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش» نامىدا كەڭ كۆلەملىك باستۇرۇش ئېلىپ بېرىشى ئۈچۈن باھانە بولدى. ئېتىقادنى ساقلاپ قېلىش بىلەن بىرگە، تېخىمۇ ئەقىللىق ۋە ئادالەت تۇيغۇسىغا ئىگە ئۇسۇللار ئارقىلىق ھوقۇقنى تالىشىش بۇ ھەرىكەت چوقۇم ئويلىنىشى كېرەك بولغان مەسىلىدۇر.

رەقەملىك ئىرقىي ئايرىمىچىلىق: شىنجاڭنىڭ ھازىرقى ئەھۋالى ۋە ئۈممەتنىڭ مەسئۇلىيىتى

ش ت ئى ھ نىڭ داۋاملىق مەۋجۇت بولۇپ تۇرۇشى ۋە ئەگەشكۈچىلەرنى جەلپ قىلىشىنىڭ تۈپ ھەرىكەتلەندۈرگۈچ كۈچى شەرقىي تۈركىستان زېمىنىدىكى كۈنسېرى ئېغىرلىشىۋاتقان كىشىلىك ھوقۇق كرىزىسىدۇر. 2026-يىلى 2-ئايدا ئىستانبۇلدا ئېلان قىلىنغان «2025-يىللىق شەرقىي تۈركىستان كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكى كۆرسەتكۈچى» ئىنتايىن قورقۇنچلۇق بىر رېئاللىقنى ئاشكارىلىدى: ئۇ يەردىكى زۇلۇم «رەقەملىك ئىرقىي ئايرىمىچىلىق»قا تەرەققىي قىلدى [Source](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQEptVPwggZXmERi11a9Btb7uOzVbKAiMvmb1xjkHMgTlmySnST9vP27weNSz12VYQbTYXYq7U8eH-wHJcYsoZtuT16S61uekVwBSF9SYd4zEsSBqkTwq_jTNFnRLqz0vNckrgQJb1oWivokhQ_n28hGW9mqa8PeveRRwuTSBCngSesA4dL-sdOt4z1Onb9KPO1qtP4Zn8MCSkO1AU1MmNXttHnj6bY=). سۈنئىي ئىدراك، چوڭ سانلىق مەلۇمات كۆزىتىش ۋە بىئولوگىيەلىك پەرقلەندۈرۈش تېخنىكىسى ئارقىلىق، يەرلىك مۇسۇلمانلارنىڭ كۈندىلىك تۇرمۇشى ھەر تەرەپلىمە كۆزىتىلمەكتە، دىنىي ئەمەللەر «يوشۇرۇن تەھدىت» دەپ قارالماقتا.

دۇنياۋى مۇسۇلمانلار جەمئىيىتى ئۈچۈن، بۇ پەقەت سىياسىي مەسىلە بولۇپلا قالماستىن، بەلكى بىر ئېتىقاد مەسىلىسىدۇر. مەسچىتلەر چېقىلغاندا، قۇرئان كەرىم مۇسادىرە قىلىنغاندا، مۇسۇلمان ئاياللارنىڭ ياغلىقى مەجبۇرىي سېلىۋېتىلگەندە، بۇ ئىسلام مەدەنىيىتىنىڭ چېگرىسىغا تەگكەن بولىدۇ. قانداقلا بولمىسۇن، ئېچىنىشلىق يېرى شۇكى، نۇرغۇن مۇسۇلمان دۆلەتلەرنىڭ ھۆكۈمەتلىرى خىتاينىڭ ئىقتىسادىي ئازدۇرۇشى ئالدىدا سۈكۈتنى تاللىدى، ھەتتا ب د ت قاتارلىق خەلقئارالىق سورۇنلاردا خىتاينىڭ سىياسىتىنى ئاقلىدى. بۇ خىل «مەنپەئەت ئېتىقادتىن ئۈستۈن» قىلىش قىلمىشى ئۈممەتنىڭ ئىتتىپاقلىقىنى ۋە ئەخلاقىي نوپۇزىنى يوقاتماقتا.

خۇلاسە: ئادالەت ئىزدەشتىكى ئۇزۇن سەپەر

شەرقىي تۈركىستان ئىسلام ھەرىكىتىنىڭ تەرەققىياتى ھازىرقى زامان مۇسۇلمانلار دۇنياسىنىڭ داۋالغۇش ۋە ئۆزگىرىش ئىچىدىكى بىر كىچىك كۆرۈنۈشىدۇر. ئۇ ئېتىقادقا بولغان سەمىمىيەت ۋە ئەركىنلىككە بولغان تەشنالىقنى ئۆز ئىچىگە ئالغان بولۇپلا قالماستىن، جۇغراپىيەلىك سىياسىينىڭ ئامالسىزلىقى ۋە رادىكاللىقنىڭ خەۋپىنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. 2026-يىلىدىكى بۈگۈنكى كۈندە، بىز كۆرۈۋاتقىنىمىز پەقەت بىر قوراللىق تەشكىلاتنىڭ كۈرىشىلا ئەمەس، بەلكى بىر مىللەتنىڭ ھايات-ماماتلىق گىرۋىكىدىكى نالە-پەريادىدۇر.

شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسىنى ھەل قىلىشنىڭ ئاچقۇچى تۈگىمەس قوراللىق توقۇنۇشلاردا ئەمەس، چوڭ دۆلەتلەر ئارىسىدىكى مەنپەئەت ئالماشتۇرۇشلاردا ئەمەس، بەلكى ئادالەتنى (ئەدل) ئەسلىگە كەلتۈرۈشتە. خەلقئارا جەمئىيەت، بولۇپمۇ مۇسۇلمان دۆلەتلەر ئەخلاقىي مەسئۇلىيەتنى ئۈستىگە ئېلىپ، خىتاينى مۇسۇلمانلارنىڭ دىنىي ئەركىنلىكى ۋە مەدەنىيەت ھوقۇقىنى ھۆرمەت قىلىشقا، سىستېمىلىق باستۇرۇشنى توختىتىشقا دەۋەت قىلىشى كېرەك. پەقەت شەرقىي تۈركىستاندىكى مۇسۇلمانلار ئۆز ئېتىقادىنى ئەركىن ئەمەلگە ئاشۇرالىغاندا، يۇرتىدا خاتىرجەم ياشىيالىغاندا، سىرتلاردا سەرگەردان بولۇۋاتقان «مۇھاجىرلار»نىڭ قايتىش يولى بولىدۇ، رادىكاللىقنىڭ تۇپرىقى ھەقىقىي تۈردە يوقىلىدۇ. ئادالەت بەلكىم كېچىكىشى مۇمكىن، ئەمما مەنپەئەت ئالماشتۇرۇشلار ئىچىدە مەڭگۈ كۆمۈلۈپ قالماسلىقى كېرەك.