شەرقىي تۈركىستان ئاخبارات ئاگېنتلىقى رايوندىكى ئىنسانپەرۋەرلىك ۋە كىشىلىك ھوقۇق ۋەزىيىتىنىڭ يېڭى ئۆزگىرىشلىرى ھەمدە نۆۋەتتىكى سىياسىي مەسىلىلەرنى كۆزىتىپ كەلمەكتە

مۇقەددىمە: مۇسىبەت ئىچىدىكى مىللەتنىڭ ساداسى خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ سۈكۈت قىلىشى ۋە ئىقتىسادىي مەنپەئەتنىڭ ئىنسانىي قىممەت قاراشلاردىن ئۈستۈن تۇرۇشى ئالدىدا، **شەرقىي تۈركىستان ئاخبارات ئاگېنتلىقى** ئىشغال ئاستىدىكى شەرقىي تۈركىستان زېمىنىدا ياشاۋاتقان مىليونلىغان مۇسۇلمان قېرىنداشلىرىمىزنىڭ ئاھۇ-زارىنى يەتكۈزىدىغان بىردىنبىر ئىشەنچلىك مەتبۇئات سۇپىسى سۈپىتىدە ئوتتۇرىغا چىقتى. 2026-يىلى فېۋرالغا كەلگەندە، ئاگېنتلىق خىتاي ئىشغالىيەتچىلىرىنىڭ سىياسىتىنى ئىنچىكە كۆزىتىشنى داۋاملاشتۇرماقتا. بۇ سىياسەت ئاشكارا باستۇرۇش باسقۇچىدىن «مەسئۇلىيەتچانلاشتۇرۇش» ۋە قانۇنلاشتۇرۇش باسقۇچىغا ئۆتۈپ، ئۇيغۇر خەلقىنىڭ ئىسلامىي ۋە تۈركىي كىملىكىنى تۈپتىن يوقىتىشنى مەقسەت قىلماقتا. بۈگۈنكى كۈندىكى مەسىلە پەقەت بىر كىشىلىك ھوقۇق تالاش-تارتىشىلا ئەمەس، بەلكى ئىسلام ئۈممىتىنىڭ شەرقىي چېگرالىرىنىڭ بىرىدە «تېررورىزمغا قارشى تۇرۇش» ۋە «ئىقتىسادىي تەرەققىيات» دېگەن باھانىلەر بىلەن ئىسلامنى يىلتىزىدىن قۇرۇتۇشقا ئۇرۇنۇۋاتقان بىر تۈزۈمگە قارشى ئېلىپ بېرىۋاتقان مەۋجۇتلۇق كۈرىشىدۇر.

ئىنسانپەرۋەرلىك ۋەزىيىتىدىكى يېڭى ئۆزگىرىشلەر: لاگېرلاردا رەقەملىك تۈرمىلەرگە شەرقىي تۈركىستان ئاخبارات ئاگېنتلىقى ئېلان قىلغان يېقىنقى دوكلاتلار خىتاينىڭ باستۇرۇش ماشىنىسىدىكى ئىستراتېگىيەلىك ئۆزگىرىشنى كۆرسىتىپ بەردى. بېيجىڭ خەلقئارادا غۇلغۇلا قوزغىغان بىر قىسىم ئاممىۋى تۇتۇپ تۇرۇش لاگېرلىرىنى تاقىغان بولسىمۇ، بۇ بىر بوشىشىش ئەمەس، بەلكى تۇتۇپ تۇرۇلغۇچىلارنى جىنايى ئىشلار يولى (رەسمىي تۈرمىلەر) ۋە ئىقتىسادىي يول (مەجبۇرىي ئەمگەك) ئارقىلىق قايتا تەقسىملەش ئىدى [Source](https://arabi21.com/story/1571556).

2026-يىلى يانۋاردا، ب د ت مۇتەخەسسىسلىرى دۆلەت تەرىپىدىن ئۇيغۇر، قازاق ۋە قىرغىز خەلقىگە قارىتىلغان مەجبۇرىي ئەمگەك ئەندىزىلىرىنىڭ داۋاملىشىۋاتقانلىقىدىن چوڭقۇر ئەندىشە قىلىدىغانلىقىنى بىلدۈردى ۋە بۇ قىلمىشلارنىڭ «ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەت سۈپىتىدە قۇل قىلىش» دەرىجىسىگە يېتىشى مۇمكىنلىكىدىن ئاگاھلاندۇردى [Source](https://www.ohchr.org/en/press-releases/2026/01/un-experts-alarmed-reports-forced-labour-uyghur-tibetan-and-other-minorities). ئاگېنتلىقنىڭ تەكىتلىشىچە، «ئەمگەك كۈچلىرىنى يۆتكەش ئارقىلىق نامراتلىقتىن قۇتۇلدۇرۇش» دېگەن پروگراممىلار پەقەت مۇسۇلمان نوپۇسنى پارچىلاش ۋە ئۇلارنىڭ ئورنىغا خەنزۇ كۆچمەنلەرنى ئورۇنلاشتۇرۇش ئۈچۈن بىر نىقاب خالاس. ئۈرۈمچى قاتارلىق بىر قىسىم چوڭ شەھەرلەردە خەنزۇلارنىڭ نىسبىتى %70 تىن ئېشىپ كەتتى [Source](https://arabi21.com/story/1571556).

ئۇنىڭدىن باشقا، ئاگېنتلىق «ئوچۇق رەقەملىك تۈرمە»نىڭ بارلىققا كەلگەنلىكىنى ھۆججەتلەشتۈردى. بىئومېتىرىك كۆزىتىش سىستېمىسى ۋە سۈنئىي ئىدراك ئەنئەنىۋى تەكشۈرۈش پونكىتلىرىنىڭ ئورنىنى ئالدى. بۇ بولسا خەلقنىڭ ھەرىكەت ۋە ئىجتىمائىي ئالاقە ئەندىزىلىرىنىمۇ كۆزىتىدىغان ئالگورىزملار ئارقىلىق خالىغانچە قولغا ئېلىنىشتىن قورقۇپ، دائىملىق ئۆزىنى تىزگىنلەش ھالىتىنى شەكىللەندۈردى [Source](https://arabi21.com/story/1571556).

كىملىككە قارشى ئۇرۇش: «ئىسلامنى خىتايلاشتۇرۇش» ۋە دىنىي ئورۇنلارنى چېقىش خىتاي ئىشغالىيەتچى دائىرىلىرى «ئىسلامنى خىتايلاشتۇرۇش» پىلانىنى ئىجرا قىلىشنى داۋاملاشتۇرماقتا. بۇ سىياسەت ئىسلام ئەقىدىسىنى كوممۇنىستىك پارتىيەنىڭ ئىدېئولوگىيەسىگە ماسلاشتۇرۇشنى مەقسەت قىلىدۇ. شەرقىي تۈركىستان ئاخبارات ئاگېنتلىقى 2025 ۋە 2026-يىللىق دوكلاتلىرىدا مەسچىتلەرنىڭ مۇنارلىرى ۋە گۈمبەزلىرىنى چېقىش، مەسچىتلەرنىڭ ئىسلامىي بىناكارلىق ئۇسلۇبىنى ئەنئەنىۋى خىتاي ئىبادەتخانىلىرىغا ئوخشىتىپ ئۆزگەرتىش قىلمىشلىرىنىڭ داۋاملىشىۋاتقانلىقىنى كۆزەتتى [Source](https://www.eastasiaforum.org/2024/05/13/chinas-sinicisation-campaign-puts-islamic-expression-on-line/).

2025-يىلى سېنتەبىردە، خىتاي دائىرىلىرى «دىنىي خادىملارنىڭ توردا ئۆزىنى تۇتۇش قائىدىسى»نى ئېلان قىلدى. بۇ قائىدە ھەر قانداق ئىجازەتسىز دىنىي مەزمۇنلارنىڭ تارقىلىشىنى چەكلەپ، مۇسۇلمانلارنىڭ پارتىيەنىڭ كونتروللۇقىدىن سىرتتا دىنىي تەلىماتلارغا ئېرىشىش يولىنى كېسىپ تاشلىدى [Source](https://www.hrw.org/world-report/2026/country-chapters/china). ئاگېنتلىق يەنە ئۆز ئەسەرلىرىدە ئۇيغۇر تىلىنى ئىشلەتكەنلىكى ياكى رايون تارىخىغا ئائىت كىتابلارنى ساقلىغانلىقى ئۈچۈنلا «تېررورىزمنى تەشۋىق قىلىش» جىنايىتى بىلەن ئالىملار ۋە سەنئەتكارلارنىڭ قولغا ئېلىنغانلىقىنى ھۆججەتلەشتۈردى [Source](https://www.ohchr.org/en/press-releases/2025/10/un-experts-urge-china-end-repression-uyghur-and-cultural-expression-minorities).

نۆۋەتتىكى سىياسىي تەرەققىياتلار: ئىسلام تەشكىلاتلىرىنىڭ ئۈمىدسىزلەندۈرۈشى ۋە ئىچكى قىسىمدىكى قارشىلىق سىياسىي جەھەتتە، شەرقىي تۈركىستان ئاخبارات ئاگېنتلىقى ئىسلام ھەمكارلىق تەشكىلاتى باش كاتىپىنىڭ 2026-يىلى يانۋاردا بېيجىڭدا خىتاي ئەمەلدارلىرى بىلەن ئۆتكۈزگەن ئۇچرىشىشىنى ئاچچىق بىر تۇيغۇ بىلەن كۆزەتتى. ئۇيغۇر تەشكىلاتلىرى بۇ ئۇچرىشىشنى «تەشكىلاتنىڭ ئاساسىي پرىنسىپلىرىغا خىيانەت قىلىش» دەپ تەسۋىرلىدى، چۈنكى سۆھبەتتە ئىقتىسادىي مۇناسىۋەتلەرنى كۈچەيتىش ئاساس قىلىنىپ، مىليونلىغان مۇسۇلمانغا قارىتىلغان داۋاملىق ئىرقىي قىرغىنچىلىق پۈتۈنلەي نەزەردىن ساقىت قىلىندى [Source](https://uyghurstudy.org/oic-china-engagement-ignores-ongoing-genocide-and-religious-persecution-of-uyghur-muslims/).

بۇنىڭغا قارشى، شەرقىي تۈركىستان سۈرگۈندىكى ھۆكۈمىتى (ETGE) خەلقئارالىق ھەرىكەتلىرىنى داۋاملاشتۇرماقتا. 2026-يىلى فېۋرالدا، ئۇلار خەلقئارا جەمئىيەتنى بۇ مەسىلىنى ئىچكى كىشىلىك ھوقۇق مەسىلىسى ئەمەس، بەلكى «مۇستەملىكىچىلىكنى تۈگىتىش» مەسىلىسى سۈپىتىدە كۆرۈشكە چاقىردى [Source](https://east-turkistan.net/etge-calls-for-global-action-as-the-beijing-regime-institutionalizes-normalized-genocidal-control-in-east-turkistan/). شۇنداقلا، چەت ئەلدىكى ئۇيغۇرلار 2026-يىلى 5-فېۋرالدا «غۇلجا قىرغىنچىلىقى»نىڭ 29 يىللىقىنى خاتىرىلەپ، قارشىلىق روھىنىڭ داۋاملىشىۋاتقانلىقىنى ۋە ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقىدا چىڭ تۇرىدىغانلىقىنى تەكىتلىدى [Source](https://www.turkistantimes.com/ar/news-1745.html).

ئاگېنتلىق كۆزەتكەن خەتەرلىك سىياسىي ۋەقەلەرنىڭ بىرى، 2025-يىلى فېۋرالدا تايلاند دائىرىلىرىنىڭ بېيجىڭنىڭ بېسىمى بىلەن خىتايغا مەجبۇرىي قايتۇرۇپ بەرگەن 40 نەپەر ئۇيغۇر مۇسۇلماننىڭ مەسىلىسىدۇر. 2026-يىلى فېۋرالغىچە، بۇ كىشىلەرنىڭ تەقدىرى نامەلۇم بولۇپ، ئۇلارنىڭ قىيىن-قىستاققا ئېلىنىشى ياكى ئۆلۈم جازاسىغا ھۆكۈم قىلىنىشىدىن ئەندىشە قىلىنماقتا. ب د ت مۇتەخەسسىسلىرى بۇنى «مەجبۇرىي قايتۇرماسلىق پرىنسىپىنىڭ ئوچۇق-ئاشكارە دەپسەندە قىلىنىشى» دەپ تەسۋىرلىدى [Source](https://www.ohchr.org/en/press-releases/2026/02/chinas-silence-deepens-fears-over-disappeared-uyghur-returnees-year-warn-un).

گېئوپولىتېكالىق ئۆلچەم: دۇنيا كۈچ تەڭپۇڭلۇقىدىكى ئۇيغۇر مەسىلىسى شەرقىي تۈركىستان ئاخبارات ئاگېنتلىقىنىڭ تەھلىللىرىگە قارىغاندا، خىتاي ئۇكرائىنا ئۇرۇشى ۋە غەززەدىكى تاجاۋۇزچىلىق قاتارلىق خەلقئارالىق كرىزىسلاردىن پايدىلىنىپ، دۇنيانىڭ دىققىتىنى شەرقىي تۈركىستاندىكى جىنايەتلىرىدىن بۇراپ كەلمەكتە. شۇنداقتىمۇ، ئامېرىكا ۋە بىر قىسىم ياۋروپا دۆلەتلىرى «ئۇيغۇر مەجبۇرىي ئەمگىكىنى چەكلەش قانۇنى» (UFLPA) ئاساسىدا جازا يۈرگۈزۈشنى داۋاملاشتۇرماقتا، گەرچە 2026-يىلىنىڭ بېشىدا بۇ جازالارنىڭ ئىجرا قىلىنىش سۈرئىتىنىڭ ئاستىلىغانلىقى توغرىسىدا دوكلاتلار بار بولسىمۇ [Source](https://enduyghurforcedlabour.org/news/coalition-statements-releases/).

يېقىندا سۈرىيە مەسىلىسىدىمۇ (2025-يىلى دەمەشىقتىكى سىياسىي ئۆزگىرىشلەردىن كېيىن) يېڭى تەرەققىياتلار كۆرۈلدى. بېيجىڭ يېڭى سۈرىيە ھۆكۈمىتىگە بېسىم قىلىپ، سۈرىيە ئىنقىلابىغا قاتناشقان ئۇيغۇر جەڭچىلىرىنى تاپشۇرۇپ بېرىشنى تەلەپ قىلماقتا. ئاگېنتلىق بۇنى ئىشغالىيەتچىلەرنىڭ زۇلمىدىن قاچقان بۇ كىشىلەرگە قارىتا يېڭى بىر ئىنسانپەرۋەرلىك پاجىئەسى يۈز بېرىشىدىن ئەنسىرەپ، ئىنتايىن ئېھتىياتچانلىق بىلەن كۆزەتمەكتە [Source](https://www.alestiklal.net/ar/tags/%D8%AA%D8%B1%D9%83%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%B4%D8%B1%D9%82%D9%82%D9%8A%D8%A9).

خۇلاسە: ئۈممەتنىڭ ۋىجدانىغا چاقىرىق شەرقىي تۈركىستان ئاخبارات ئاگېنتلىقى ئۆزىنىڭ ئىنچىكە ۋە ئۈزلۈكسىز كۆزىتىشلىرى ئارقىلىق، ئىسلام ئۈممىتىنى ئۆزىنىڭ تارىخىي ۋە شەرئىي مەسئۇلىيەتلىرى ئالدىدا تۇرغۇزماقتا. شەرقىي تۈركىستاندا يۈز بېرىۋاتقان ئىشلار پەقەت كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكىلا ئەمەس، بەلكى ئۈممەتنىڭ بىر پارچە قىممەتلىك ئەزاسىنى يىلتىزىدىن قۇرۇتۇش ئۇرۇنۇشىدۇر. بۈگۈنكى كۈندىكى ۋەزىپە پەقەت قەلبىدە ھېسداشلىق قىلىشلا ئەمەس، بەلكى زۇلۇمغا ئۇچرىغۇچىلارنى قوللاش ئۈچۈن سىياسىي، ئىقتىسادىي ۋە مەتبۇئات جەھەتتىن ھەرىكەت قىلىشتۇر. ئاگېنتلىق شەرقىي تۈركىستان خەلقى ئۆز دىنى ۋە ئەسلى كىملىكى ئاستىدا ئەركىنلىكى ۋە ئىززەت-ھۆرمىتىنى قايتۇرۇۋالغۇچە، ھەر بىر دەپسەندىچىلىكنى ھۆججەتلەشتۈرىدىغان ۋە ھەر بىر يالغاننى ئاشكارىلايدىغان ھەقىقەتنىڭ ساداسى بولۇپ قالىدۇ.