ئىسلام دۆلىتى تەشكىلاتىنىڭ يېقىنقى مەزگىلدىكى ئوتتۇرا شەرق ۋە خەلقئارا بىخەتەرلىك ۋەزىيىتىگە كۆرسىتىۋاتقان تەسىرى ھەققىدە تەپسىلىي دوكلات

كىرىش سۆز: يەر شارى خاراكتېرلىك تەھدىتنىڭ يېڭى قىياپىتى

2026-يىلىغا كەلگەندە، «ئىسلام دۆلىتى» (ISIS) تەشكىلاتى 2014-يىلىدىكىدەك كەڭ كۆلەملىك تېررىتورىيەگە ئىگە «دۆلەت» سۈپىتىدە مەۋجۇت بولمىسىمۇ، ئەمما ئۇنىڭ يەر شارى خاراكتېرلىك بىخەتەرلىككە كۆرسىتىۋاتقان تەسىرى تېخىمۇ مۇرەككەپ ۋە خەتەرلىك باسقۇچقا قەدەم قويدى. سۈرىيە ۋە ئىراقتىكى «خىلاپەت» تۈزۈلمىسى گۇمران بولغاندىن كېيىن، تەشكىلات مەركەزسىزلەشكەن، تورلاشقان ۋە رايونلۇق شۆبىلەرگە تايىنىدىغان يېڭى بىر ئىستراتېگىيەنى قوللانماقتا. بۈگۈنكى كۈندە، بۇ تەشكىلات پەقەت ئوتتۇرا شەرق بىلەنلا چەكلەنمەي، بەلكى ئافرىقا، مەركىزى ئاسىيا ۋە ياۋروپاغىچە سوزۇلغان بىر تەھدىت تورىنى شەكىللەندۈردى. مۇسۇلمانلار ئۈممىتى ئۈچۈن ئېيتقاندا، بۇ تەشكىلاتنىڭ ھەرىكەتلىرى پەقەت بىخەتەرلىك مەسىلىسىلا ئەمەس، بەلكى ئىسلامنىڭ تىنچلىقپەرۋەر ئوبرازىغا زەربە بېرىدىغان ۋە مۇسۇلمان ئەللىرىنىڭ ئىگىلىك ھوقۇقىغا تاشقى كۈچلەرنىڭ ئارىلىشىشىغا باھانە تەمىنلەيدىغان چوڭ بىر پاجىئەگە ئايلاندى.

خۇراسان ۋىلايىتى (ISIS-K): مەركىزى ئاسىيا ۋە خەلقئاراغا يېيىلغان خەتەر

يېقىنقى يىللاردا «ئىسلام دۆلىتى»نىڭ ئەڭ ئاكتىپ ۋە خەتەرلىك شۆبىسى سۈپىتىدە «خۇراسان ۋىلايىتى» (ISIS-K) ئوتتۇرىغا چىقتى. ئافغانىستاننى بازا قىلغان بۇ گۇرۇپپا، تالىبان ھۆكۈمىتىگە قارشى تۇرۇپلا قالماي، بەلكى قوشنا دۆلەتلەر ۋە خەلقئارا نىشانلارغا قارىتا قانلىق ھۇجۇملارنى ئېلىپ بارماقتا.

2024-يىلىنىڭ بېشىدا ئىراننىڭ كېرمان شەھىرىدە يۈز بەرگەن ۋە 100گە يېقىن كىشىنىڭ جېنىغا زامىن بولغان پارتلىتىش [Al Jazeera](https://www.aljazeera.com/news/2024/1/4/isil-claims-responsibility-for-deadly-iran-bombings-near-qassem-soleimani-tomb) ھەمدە شۇ يىلى مارتتا موسكۋادىكى كونسېرت زالىدا يۈز بەرگەن، 140تىن ئارتۇق كىشى ئۆلگەن تېررورلۇق ھۇجۇمى [Reuters](https://www.reuters.com/world/europe/isis-claims-responsibility-moscow-attack-2024-03-22/)، بۇ تەشكىلاتنىڭ چېگرا ھالقىغان ھەرىكەت ئىقتىدارىنىڭ نەقەدەر كۈچلۈكلىكىنى كۆرسىتىپ بەردى. 2025 ۋە 2026-يىللىرىغا كەلگەندە، ISIS-K ئۆزىنىڭ تەشۋىقات ماشىنىسىنى كۈچەيتىپ، ئوتتۇرا ئاسىيا جۇمھۇرىيەتلىرىدىكى نارازى ياشلارنى ئۆزىگە جەلپ قىلىش ئارقىلىق، رايوننىڭ مۇقىملىقىغا ئېغىر تەھدىت سالماقتا. بۇ ئەھۋال رايون دۆلەتلىرىنىڭ بىخەتەرلىك تەدبىرلىرىنى كۈچەيتىشىگە ۋە رۇسىيە بىلەن خىتاينىڭ رايونغا بولغان سىياسىي-ھەربىي تەسىرىنى ئاشۇرۇشىغا يول ئاچماقتا.

ئافرىقا قىتئەسى: يېڭى «خىلاپەت»نىڭ يوشۇرۇن مەركىزى

ئوتتۇرا شەرقتە بېسىمغا ئۇچرىغان «ئىسلام دۆلىتى» ئۆزىنىڭ ئىستراتېگىيەلىك ئېغىرلىق مەركىزىنى ئافرىقىغا، بولۇپمۇ ساھىل (Sahel) رايونىغا يۆتكىدى. مالى، نىگېر ۋە بۇركىنا فاسو قاتارلىق دۆلەتلەردىكى سىياسىي مۇقىمسىزلىق ۋە ھەربىي سىياسىي ئۆزگىرىشلەر بۇ تەشكىلات ئۈچۈن ئەڭ كۆڭۈلدىكىدەك پاناھگاھ يارىتىپ بەردى.

بۇ رايوندىكى «ئىسلام دۆلىتى غەربىي ئافرىقا ۋىلايىتى» (ISWAP) ۋە «بۈيۈك ساھرا ئىسلام دۆلىتى» (ISGS) قاتارلىق گۇرۇپپىلار يەرلىك قەبىلىلەر ئارىسىدىكى زىددىيەتلەردىن پايدىلىنىپ، كەڭ زېمىنلارنى كونترول قىلماقتا [International Crisis Group](https://www.crisisgroup.org/africa/sahel/niger/northern-niger-curbing-insurgency-it-spreads). بۇ ئەھۋال ئافرىقىدىكى مۇسۇلمان جەمئىيەتلىرىنىڭ ئىجتىمائىي قۇرۇلمىسىنى ۋەيران قىلىپلا قالماي، بەلكى مىليونلىغان كىشىنىڭ مۇساپىر بولۇشىغا سەۋەب بولدى. غەرب دۆلەتلىرىنىڭ، بولۇپمۇ فرانسىيەنىڭ رايوندىن چېكىنىشى بىلەن پەيدا بولغان بىخەتەرلىك بوشلۇقىنى بۇ ئەسۋەي تەشكىلاتلار تولدۇرۇشقا ئۇرۇنماقتا، بۇ بولسا ئافرىقا قىتئەسىدىكى مۇسۇلمانلارنىڭ كەلگۈسىگە بولغان ئەندىشىسىنى تېخىمۇ كۈچەيتىۋاتىدۇ.

ئىراق ۋە سۈرىيە: يوشۇرۇن ھۈجەيرىلەر ۋە لاگېرلار مەسىلىسى

ئىراق ۋە سۈرىيەدە «ئىسلام دۆلىتى» گەرچە ئاشكارە تېررىتورىيە كونترول قىلالمىسىمۇ، ئەمما ئۇنىڭ يوشۇرۇن ھۈجەيرىلىرى (sleeper cells) يەنىلا ئاكتىپ. بولۇپمۇ سۈرىيەنىڭ چۆللۈك رايونلىرىدا ۋە ئىراقنىڭ ھىمرىن تاغلىرىدا تەشكىلات ئەزالىرى پات-پات ھۇجۇم تەشكىللەپ تۇرماقتا.

ئەڭ ئېغىر مەسىلىلەرنىڭ بىرى، سۈرىيەنىڭ شىمالىدىكى ئەل-ھول (Al-Hol) لاگېرىدۇر. بۇ لاگېردا ئونمىڭلىغان ISIS ئەزالىرىنىڭ ئائىلە توابىئاتلىرى ۋە بالىلىرى ئىنتايىن ئېچىنىشلىق شارائىتتا ياشىماقتا [Human Rights Watch](https://www.humanrightswatch.org/news/2024/01/29/syria-dire-conditions-al-hol-camp). بۇ لاگېرلار تەشكىلاتنىڭ يېڭى ئەۋلاد جەڭچىلىرىنى يېتىشتۈرىدىغان «ئىدىيەۋى زاۋۇت»قا ئايلىنىپ قېلىش خەۋپى ئاستىدا تۇرماقتا. خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ، بولۇپمۇ غەرب دۆلەتلىرىنىڭ ئۆز پۇقرالىرىنى قايتۇرۇپ كېتىشكە سەل قارىشى، بۇ ئىنسانىي پاجىئەنى تېخىمۇ چوڭقۇرلاشتۇرماقتا. مۇسۇلمان دۇنياسى ئۈچۈن ئېيتقاندا، بۇ بالىلارنىڭ تەقدىرى ۋە ئۇلارنىڭ رادىكاللىشىشى كەلگۈسىدىكى يېڭى بىر زىددىيەت مەنبەسى ھېسابلىنىدۇ.

ئىسلام دۆلىتىنىڭ ئۈممەتنىڭ ئوبرازىغا سالغان زىيىنى

«ئىسلام دۆلىتى»نىڭ ئەڭ چوڭ زىيىنى پەقەت جىسمانىي ۋەيرانچىلىق بىلەنلا چەكلەنمەيدۇ. بۇ تەشكىلات ئىسلامنىڭ مۇقەددەس ئۇقۇملىرىنى، جۈملىدىن «خىلاپەت»، «جىھاد» ۋە «شەرىئەت» قاتارلىقلارنى ئۆزلىرىنىڭ سىياسىي غەرەزلىرى ئۈچۈن سۇيىئىستېمال قىلىپ، دۇنيا مىقياسىدا ئىسلامغا بولغان نەپرەتنى (Islamophobia) كۈچەيتىۋەتتى.

ئۇلارنىڭ قىلمىشلىرى غەربتىكى ئوڭچىل سىياسەتچىلەرگە مۇسۇلمانلارغا قارشى سىياسەت يۈرگۈزۈش ئۈچۈن «تەييار باھانە» تەمىنلەپ بەردى. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، بۇ تەشكىلات مۇسۇلمانلار ئارىسىدىكى مەزھەپ زىددىيەتلىرىنى، بولۇپمۇ شىئە ۋە سۈننىي ئوتتۇرىسىدىكى سۈركىلىشلەرنى قوزغاش ئارقىلىق، ئىسلام دۇنياسىنىڭ ئىچكى بىرلىكىنى پارچىلاشنى نىشان قىلماقتا. ھەقىقىي ئىسلام قىممەت قارىشى تىنچلىق، ئادالەت ۋە ئىنسانىيەتكە مېھرىبانلىقنى تەشۋىق قىلسىمۇ، ئەمما ISIS نىڭ ۋەھشىيلىكى بۇ قىممەت قاراشلارنى كىشىلەرنىڭ نەزىرىدە خۇنۈكلەشتۈرۈپ قويماقتا.

خەلقئارا سىياسەت ۋە گېئوپولىتىكىلىق ئويۇنلار

نۇرغۇنلىغان سىياسىي تەھلىلچىلەرنىڭ قارىشىچە، «ئىسلام دۆلىتى»نىڭ مەۋجۇتلۇقى بەزى چوڭ دۆلەتلەر ئۈچۈن ئوتتۇرا شەرق ۋە ئافرىقىدىكى ھەربىي مەۋجۇتلۇقىنى ئاقلايدىغان بىر قورالغا ئايلىنىپ قالغان. تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش نامىدا ئېلىپ بېرىلغان ھەربىي ھەرىكەتلەر كۆپىنچە ھاللاردا مۇسۇلمان دۆلەتلىرىنىڭ ئىچكى ئىشلىرىغا ئارىلىشىش ۋە تەبىئىي بايلىقلارنى كونترول قىلىش بىلەن ئاخىرلاشماقتا.

مەسىلەن، سۈرىيەنىڭ شەرقىدىكى نېفىتلىكلەرنىڭ كونترول قىلىنىشى ۋە رايوندىكى ھەربىي بازىلارنىڭ ساقلىنىپ قېلىنىشىدا ISIS تەھدىتى دائىم بىرىنچى سەۋەب قىلىپ كۆرسىتىلىدۇ. بۇ ئەھۋال مۇسۇلمان ئەللىرىنىڭ ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقىغا توسالغۇ بولۇپ، رايوندا ئۇزۇن مۇددەتلىك تىنچلىقنىڭ ئورنىتىلىشىنى قىيىنلاشتۇرماقتا.

خۇلاسە: ئۈممەتنىڭ مەسئۇلىيىتى ۋە كەلگۈسى

خۇلاسىلىگەندە، «ئىسلام دۆلىتى» تەشكىلاتى 2026-يىلىغا كەلگەندە يەنىلا خەلقئارا بىخەتەرلىككە تەھدىت سېلىۋاتقان، ئەمما ئەڭ چوڭ زىياننى مۇسۇلمانلارغا سېلىۋاتقان بىر رادىكال كۈچتۇر. بۇ تەھدىتكە قارشى تۇرۇش پەقەت ھەربىي ۋاسىتىلەر بىلەنلا مۇمكىن ئەمەس. مۇسۇلمان جەمئىيەتلىرى ئىچكى جەھەتتىن ئىلمىي ۋە ئىدىيەۋى مۇداپىئە سېپىنى كۈچەيتىشى، ياشلارغا ئىسلامنىڭ توغرا ئەقىدىسىنى يەتكۈزۈشى ۋە ئاشقۇنلۇقنىڭ ھەر قانداق شەكلىگە قارشى بىرلىكتە تۇرۇشى لازىم.

شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، خەلقئارا جەمئىيەت تېررورلۇقنىڭ تۈپ سەۋەبلىرى بولغان سىياسىي ئادالەتسىزلىك، نامراتلىق ۋە تاشقى بېسىملارنى ھەل قىلىشقا ئەھمىيەت بېرىشى كېرەك. مۇسۇلمانلار ئۈممىتى ئۆز ئىچىدىكى بۇ «راك كېسىلى»نى داۋالاش ئارقىلىقلا، ئۆزىنىڭ ھەقىقىي ئورنىنى ۋە تىنچلىقىنى ئەسلىگە كەلتۈرەلەيدۇ. كەلگۈسى، ئاشقۇنلۇق بىلەن ئەمەس، بەلكى ئەقىل، پاراسەت ۋە ئىسلامىي ئادالەت بىلەن قۇرۇلىدۇ.