فىلىپپىن ئىسلام ئازادچىلىرى بىلەن ھۆكۈمەت ئوتتۇرىسىدىكى تىنچلىق سۆھبىتىنىڭ يېڭى مۇساپىسى ۋە جەنۇبىي فىلىپپىننىڭ كەلگۈسى تەرەققىياتى ھەققىدە تەپسىلىي توختىلىش

مۇقەددىمە: ئەسىرگە سوزۇلغان كۈرەش ۋە تىنچلىقنىڭ تاڭ نۇرى

جەنۇبىي فىلىپپىندىكى باڭسامورو (Bangsamoro) مۇسۇلمانلىرىنىڭ ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ۋە ئىسلامىي كىملىكىنى قوغداش يولىدىكى كۈرىشى زامانىمىزدىكى ئەڭ ئۇزۇن داۋاملاشقان ئازادلىق ھەرىكەتلىرىنىڭ بىرىدۇر. فىلىپپىن ئىسلام ئازادلىق سېپى (MILF) يېتەكچىلىكىدىكى بۇ مۇساپە، ئۇزۇن يىللىق قوراللىق توقۇنۇشلاردىن كېيىن، بۈگۈنكى كۈندە سىياسىي سۆھبەت ۋە ئاپتونومىيە قۇرۇلۇشىنىڭ يېڭى بىر يۇقىرى پەللىسىگە قەدەم قويدى. 2026-يىلىغا كەلگەندە، باڭسامورو ئاپتونوم رايونى (BARMM) ئۆزىنىڭ تۇنجى قېتىملىق پارلامېنت سايلىمىنى مۇۋەپپەقىيەتلىك تاماملاپ، رايوننىڭ سىياسىي مۇقىملىقى ۋە ئىقتىسادىي گۈللىنىشى ئۈچۈن پۇختا ئاساس سالدى [Al Jazeera](https://www.aljazeera.com/news/2024/5/15/philippines-bangsamoro-elections-explainer). بۇ ماقالىدە، فىلىپپىن ئىسلام ئازادچىلىرى بىلەن ھۆكۈمەت ئوتتۇرىسىدىكى تىنچلىق مۇساپىسىنىڭ نۆۋەتتىكى ئەھۋالى، دۇچ كېلىۋاتقان خىرىسلار ۋە پۈتۈن ئىسلام ئۈممىتى ئۈچۈن تۇتقان مۇھىم ئورنى ھەققىدە توختىلىمىز.

تارىخىي ئارقا كۆرۈنۈش: مۇجاھىدلارنىڭ سىياسىي سەھنىگە ئۆتۈشى

فىلىپپىننىڭ جەنۇبىدىكى مورو مۇسۇلمانلىرى ئەسىرلەردىن بۇيان ئىسپانىيە ۋە ئامېرىكا مۇستەملىكىچىلىرىگە، شۇنداقلا كېيىنكى مەركىزىي ھۆكۈمەتنىڭ زۇلۇمىغا قارشى جىھاد قىلىپ كەلگەن. 1970-يىللاردا باشلانغان قوراللىق كۈرەش، 2014-يىلى ئىمزالانغان «باڭسامورو ھەققىدىكى ئەتراپلىق كېلىشىم» (CAB) بىلەن تارىخىي بۇرۇلۇش نۇقتىسىغا ئېرىشتى [Official Gazette of the Philippines](https://www.officialgazette.gov.ph/2014/03/27/document-comprehensive-agreement-on-the-bangsamoro/). بۇ كېلىشىم ئاساسىدا، فىلىپپىن ئىسلام ئازادلىق سېپى قوراللىق كۈرەشتىن سىياسىي كۈرەش باسقۇچىغا ئۆتۈپ، باڭسامورو ئۆتكۈنچى ھۆكۈمىتىنى (BTA) قۇردى.

ئىسلامىي نۇقتىئىنەزەردىن قارىغاندا، بۇ جەريان پەقەت بىر سىياسىي مۇرەسسەلا ئەمەس، بەلكى مۇسۇلمانلارنىڭ ئۆز زېمىنىدا شەرىئەت پىرىنسىپلىرىغا ئۇيغۇن، ئادالەت ۋە ھۆرلۈك ئىچىدە ياشاش ھوقۇقىنى ئەسلىگە كەلتۈرۈش تىرىشچانلىقىدۇر. فىلىپپىن ئىسلام ئازادلىق سېپىنىڭ رەھبىرى مۇراد ئىبراھىم (Ahod Ebrahim) باشچىلىقىدىكى رەھبەرلىك قاتلىمى، «ئىسلامىي قىممەت قاراشلارنى سىياسىي باشقۇرۇش بىلەن بىرلەشتۈرۈش» نى ئاساسىي نىشان قىلىپ كەلمەكتە.

2025-يىللىق سايلام ۋە سىياسىي مۇقىملىقنىڭ يېڭى دەۋرى

2025-يىلى مايدا ئۆتكۈزۈلگەن باڭسامورو پارلامېنت سايلىمى رايون تارىخىدىكى ئەڭ مۇھىم سىياسىي ۋەقە بولۇپ قالدى. بۇ سايلام ئارقىلىق، ئىلگىرىكى ئۆتكۈنچى ھۆكۈمەت رەسمىي، دېموكراتىك ئۇسۇلدا سايلاپ چىقىلغان پارلامېنتقا ئورۇن بوشاتتى. فىلىپپىن ئىسلام ئازادلىق سېپى قۇرغان «بىرلەشمە باڭسامورو ئادالەت پارتىيىسى» (UBJP) سايلامدا كۆرۈنەرلىك نەتىجىلەرنى قولغا كەلتۈرۈپ، رايوننىڭ كەلگۈسى تەرەققىياتىغا داۋاملىق يېتەكچىلىك قىلىش سالاھىيىتىگە ئېرىشتى [The Diplomat](https://thediplomat.com/2024/04/the-stakes-of-the-2025-bangsamoro-elections/).

بۇ يېڭى مۇساپە فىلىپپىن مەركىزىي ھۆكۈمىتى بىلەن بولغان ئىشەنچنى تېخىمۇ ئاشۇردى. پرېزىدېنت كىچىك ماركوس ھۆكۈمىتى باڭسامورو ئاپتونومىيەسىنى قوللايدىغانلىقىنى، بۇنىڭ پۈتۈن فىلىپپىننىڭ تىنچلىقى ئۈچۈن كەم بولسا بولمايدىغانلىقىنى تەكىتلىدى. سۆھبەتنىڭ يېڭى باسقۇچىدا، رايوننىڭ باج يىغىش ھوقۇقى، تەبىئىي بايلىقلارنى تەقسىملەش ۋە ئىسلامىي سوت مەھكىمىلىرىنىڭ (Shari'ah Courts) دائىرىسىنى كېڭەيتىش قاتارلىق تېمىلار ئاساسلىق مۇزاكىرە نۇقتىسى بولماقتا.

ئىقتىسادىي تەرەققىيات ۋە ئىسلامىي مالىيە سىستېمىسى

جەنۇبىي فىلىپپىننىڭ كەلگۈسى پەقەت سىياسىي مۇقىملىققىلا ئەمەس، بەلكى ئىقتىسادىي قۇدرەتكىمۇ باغلىق. باڭسامورو رايونى تەبىئىي گاز، نېفىت ۋە دېھقانچىلىق بايلىقلىرىغا باي بولۇپ، بولۇپمۇ لىگۇئاسان سازلىقى (Liguasan Marsh) رايونىدىكى ئېنېرگىيە زاپىسى زور ئۈمىد بېغىشلىماقتا [Mindanao Times](https://mindanaotimes.com.ph/2023/11/20/barmm-economic-growth-potential/).

يېڭى تەرەققىيات پىلانىدا تۆۋەندىكى نۇقتىلار گەۋدىلەندۈرۈلمەكتە: 1. **ھالال سانائىتى:** باڭسامورو رايونىنى شەرقىي جەنۇبىي ئاسىيادىكى مۇھىم ھالال مەھسۇلاتلار مەركىزىگە ئايلاندۇرۇش. بۇ ئارقىلىق مالايسىيا، ھىندونېزىيە ۋە ئەرەب ئەللىرى بىلەن بولغان سودا ئالاقىسىنى كۈچەيتىش. 2. **ئىسلامىي بانكا ۋە مالىيە:** فىلىپپىن مەركىزىي بانكىسىنىڭ قوللىشى بىلەن رايوندا ئىسلامىي بانكا سىستېمىسىنى ئومۇملاشتۇرۇش. بۇ، جازانە (ئۆسۈم) دىن خالىي ئىقتىسادىي مۇھىت يارىتىشنى مەقسەت قىلىدۇ [Bangko Sentral ng Pilipinas](https://www.bsp.gov.ph/SitePages/MediaAndEvents/MediaDisp.aspx?ItemId=6011). 3. **ئىنفرا قۇرۇلۇش:** ئىسلام تەرەققىيات بانكىسى (IsDB) ۋە باشقا خەلقئارالىق ئىسلامىي تەشكىلاتلارنىڭ ياردىمىدە يول، كۆۋرۈك ۋە مەكتەپ قۇرۇلۇشلىرىنى تېزلىتىش.

خىرىسلار: قورالسىزلاندۇرۇش ۋە بىخەتەرلىك مەسىلىسى

تىنچلىق مۇساپىسىنىڭ ئەڭ قىيىن قىسمى «نورماللىشىش» (Normalization) جەريانىدۇر. بۇ، فىلىپپىن ئىسلام ئازادلىق سېپىنىڭ مىڭلىغان جەڭچىلىرىنى قورالسىزلاندۇرۇش ۋە ئۇلارنى پۇقرالار تۇرمۇشىغا سىڭدۈرۈشنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. 2026-يىلىغا كەلگەندە، قورال تاپشۇرۇش مۇساپىسىنىڭ ئۈچىنچى باسقۇچى تاماملىنىش ئالدىدا تۇرماقتا، ئەمما ھۆكۈمەت تەرەپنىڭ جەڭچىلەرگە ۋەدە قىلىنغان ئىقتىسادىي ياردەملەرنى كېچىكتۈرۈشى بەزى نارازىلىقلارنى پەيدا قىلماقتا [International Crisis Group](https://www.crisisgroup.org/asia/south-east-asia/philippines/333-addressing-security-challenges-philippines-bangsamoro).

شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، رايوندىكى ئەبۇ سەييەف (Abu Sayyaf) ۋە BIFF غا ئوخشاش رادىكال گۇرۇپپىلارنىڭ قالدۇقلىرى تىنچلىققا تەھدىت سالماقتا. فىلىپپىن ئىسلام ئازادلىق سېپى بۇ گۇرۇپپىلارغا قارشى ئىدىيەۋى ۋە ھەربىي جەھەتتىن كۈرەش قىلىپ، ئىسلامنىڭ مۆتىدىللىق (ۋاساتىييە) پىرىنسىپىنى تەشۋىق قىلماقتا. مۇسۇلمانلار ئۈچۈن ئېيتقاندا، بۇ رادىكاللىققا قارشى تۇرۇش بىلەن بىرگە، مۇسۇلمانلارنىڭ ھوقۇقىنى قوغداش ئوتتۇرىسىدىكى نازۇك تەڭپۇڭلۇقنى ساقلاش دېمەكتۇر.

ئىسلام دۇنياسىنىڭ رولى ۋە گېئوپولىتىكىلىق ئەھمىيىتى

باڭسامورو تىنچلىق مۇساپىسى پۈتۈن دۇنيا مۇسۇلمانلىرى ئۈچۈن بىر ئۈلگىدۇر. ئىسلام ھەمكارلىق تەشكىلاتى (OIC) بۇ مۇساپىدە ئىزچىل تۈردە كۆزەتكۈچى ۋە مۇرەسسەچى بولۇپ كەلدى. مالايسىيا تىنچلىق سۆھبىتىگە ساھىبخانلىق قىلىپ، رايوننىڭ مۇقىملىقى ئۈچۈن زور تۆھپە قوشتى. تۈركىيە بولسا «بىرلەشمە نازارەت قىلىش ھەيئىتى» دە تۇرۇپ، ئىنسانپەرۋەرلىك ياردەم ۋە مائارىپ ساھەسىدە ئاكتىپ رول ئوينىماقتا [Anadolu Agency](https://www.aa.com.tr/en/asia-pacific/turkiye-to-continue-supporting-peace-process-in-southern-philippines/2857501).

جەنۇبىي فىلىپپىننىڭ مۇقىم بولۇشى شەرقىي جەنۇبىي ئاسىيادىكى مۇسۇلمانلارنىڭ سىياسىي ئورنىنى كۈچەيتىدۇ. بۇ رايون كەلگۈسىدە ئىسلام دۇنياسى بىلەن تىنچ ئوكيان رايونى ئوتتۇرىسىدىكى كۆۋرۈكلۈك رولىنى ئوينايدۇ. باڭسامورونىڭ مۇۋەپپەقىيىتى، باشقا دۆلەتلەردىكى ئاز سانلىق مۇسۇلمانلار ئۈچۈن سىياسىي ھوقۇقنى قانداق قىلىپ تىنچ يول بىلەن قولغا كەلتۈرۈشنىڭ جانلىق دەرسلىكىدۇر.

خۇلاسە: ئادالەت ئۈستىگە قۇرۇلغان كەلگۈسى

فىلىپپىن ئىسلام ئازادچىلىرى بىلەن ھۆكۈمەت ئوتتۇرىسىدىكى تىنچلىق سۆھبىتىنىڭ يېڭى مۇساپىسى، جەنۇبىي فىلىپپىننى ئۇرۇش مەيدانىدىن تەرەققىيات مەيدانىغا ئايلاندۇرۇشقا قاراپ يۈزلەندى. گەرچە قورالسىزلاندۇرۇش، يەرلىك توقۇنۇشلار ۋە ئىقتىسادىي قىيىنچىلىقلار تېخى تولۇق ھەل بولمىغان بولسىمۇ، باڭسامورو خەلقىنىڭ ئىرادىسى ۋە ئىسلام ئۈممىتىنىڭ قوللىشى بىلەن بۇ قىيىنچىلىقلارنى يېڭىش مۇمكىن.

كەلگۈسىدىكى باڭسامورو — شەرىئەتنىڭ ئادالەت پىرىنسىپلىرى ھۆرمەت قىلىنىدىغان، مۇسۇلمانلار ئۆز كىملىكى بىلەن پەخىرلىنىپ ياشايدىغان ۋە ئىقتىسادىي جەھەتتىن ئۆزىنى تەمىنلىيەلەيدىغان بىر رايون بولۇشى كېرەك. بىز مۇسۇلمانلار سۈپىتىدە، بۇ قېرىنداشلىرىمىزنىڭ تىنچلىق ۋە ئادالەت يولىدىكى كۈرىشىنى دۇئا ۋە ئەمەلىي ھەرىكەتلىرىمىز بىلەن قوللىشىمىز، ئۇلارنىڭ مۇۋەپپەقىيىتىنى ئۈممەتنىڭ ئورتاق غەلىبىسى دەپ بىلىشىمىز لازىم.

---

**مەنبەلەر:** 1. [Al Jazeera: Bangsamoro Elections Explainer](https://www.aljazeera.com/news/2024/5/15/philippines-bangsamoro-elections-explainer) 2. [Official Gazette of the Philippines: Comprehensive Agreement on the Bangsamoro](https://www.officialgazette.gov.ph/2014/03/27/document-comprehensive-agreement-on-the-bangsamoro/) 3. [The Diplomat: The Stakes of the 2025 Bangsamoro Elections](https://thediplomat.com/2024/04/the-stakes-of-the-2025-bangsamoro-elections/) 4. [Mindanao Times: BARMM Economic Growth Potential](https://mindanaotimes.com.ph/2023/11/20/barmm-economic-growth-potential/) 5. [Bangko Sentral ng Pilipinas: Islamic Banking in the Philippines](https://www.bsp.gov.ph/SitePages/MediaAndEvents/MediaDisp.aspx?ItemId=6011) 6. [International Crisis Group: Addressing Security Challenges in the Bangsamoro](https://www.crisisgroup.org/asia/south-east-asia/philippines/333-addressing-security-challenges-philippines-bangsamoro) 7. [Anadolu Agency: Turkiye's Support for Southern Philippines Peace Process](https://www.aa.com.tr/en/asia-pacific/turkiye-to-continue-supporting-peace-process-in-southern-philippines/2857501)